Sukta 4
Sukta 4.4
Vāmadeva Gautama (attributed for RV 4.4)
Agni
Triṣṭubh (probable)
ऋग्वेद ४.४ मध्ये अग्नीचे जोमदार आवाहन आहे—त्यांनी आपली ज्वलंत शक्ती विस्तारावी, राजकीय सैन्यासारखे पुढे सरकावे, आणि शत्रू राक्षस तसेच हानी करणाऱ्या अंधाराच्या सर्व रूपांचा नाश करावा. कवी-पुरोहित वामदेव गीत व समिधा यांच्या साहाय्याने अग्नीला वारंवार “घासून-चमकवून” प्रज्वलित करतो; तो अग्नीने हे स्तोत्र स्वीकारावे, उपासकांना फसवणूक व निंदानालस्तीपासून वाचवावे, आणि दिवसेंदिवस त्यांचा क्षत्र (अधिकार, प्रभावी सामर्थ्य) टिकवून धरावा, अशी प्रार्थना करतो.
Mantras
Mantra 1
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥
तुझे पाजः—ज्वलंत तेज—वाढव; पृथ्वीप्रमाणे विस्तीर्ण प्रसिति (विस्तार-गती) धारण कर. बलवान इभ-बल (हत्ती-शक्ती) घेऊन राजासारखा पुढे जा. तृष्णेने उसळलेल्या धावेला अनुसरून, धावता-धावता, तू धनुर्धर आहेस—तुझ्या अत्यंत दाहक शक्तींनी रक्षसांना भेदून जाळ.
Mantra 2
तव भ्रमास आशुया पतन्त्यनु स्पृश धृषता शोशुचानः । तपूंष्यग्ने जुह्वा पतंगानसंदितो वि सृज विष्वगुल्काः ॥
हे अग्ने! तुझ्या फिरत्या ज्वाला वेगाने उडतात; हे धृष्ट (धैर्यवान) देव, त्या जळजळीत होत पुढे पुढे स्पर्श करीत जातात. हे अग्ने! तुझ्या जुह्वा (आहुतीची पळी)ने त्या दाहक पंखधारी ठिणग्या बाहेर फेक; अविच्छिन्न राहून तू आपल्या उल्का सर्व दिशांना पसरव.
Mantra 3
प्रति स्पशो वि सृज तूर्णितमो भवा पायुर्विशो अस्या अदब्धः । यो नो दूरे अघशंसो यो अन्त्यग्ने माकिष्टे व्यथिरा दधर्षीत् ॥
शत्रूविरुद्ध पहारेकरी सोड; तू सर्वांत वेगवान हो, या जनांचा अचूक रक्षक हो. आमचा अघशंस (अशुभ चिंतक) दूर असो वा जवळ—हे अग्ने, तुझ्याकडून कोणतीही व्यथा (कष्ट) आम्हांवर येऊ नये.
Mantra 4
उदग्ने तिष्ठ प्रत्या तनुष्व न्यमित्राँ ओषतात्तिग्महेते । यो नो अरातिं समिधान चक्रे नीचा तं धक्ष्यतसं न शुष्कम् ॥
हे अग्ने! उभा राहा; प्रत्युत्तर देत पुढे पसर—तुझ्या तीक्ष्ण आयुधाने शत्रूंना खाली दाबून टाक. तू समिधान होत असताना जो कोणी आमच्यासाठी अराति (अनिष्ट) रचतो—त्याला खालीच जाळून टाक, जसा कोरडा अंबाडी (flax).
Mantra 5
ऊर्ध्वो भव प्रति विध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने । अव स्थिरा तनुहि यातुजूनां जामिमजामिं प्र मृणीहि शत्रून् ॥
हे अग्ने, ऊर्ध्व उभा राहा आणि प्रत्याघात कर; आमच्यासाठी दैवी शक्ती प्रकट कर. यातु-बलांच्या हालचाली खाली पाडून दृढपणे पसरव; शत्रूंना—ते जामि (स्वजनासारखे) असोत वा अजामि (परके)—पूर्णतः चुरडून टाक.
Mantra 6
स ते जानाति सुमतिं यविष्ठ य ईवते ब्रह्मणे गातुमैरत् । विश्वान्यस्मै सुदिनानि रायो द्युम्नान्यर्यो वि दुरो अभि द्यौत् ॥
हे यविष्ठ (अत्यंत तरुण) अग्ने, जो ब्रह्म (पवित्र वाणी) साठी जाण्याचा मार्ग मिळवतो, तो तुझी सुमति (सद्बुद्धीचे मार्गदर्शन) जाणतो. त्याच्यासाठी आर्य-शक्ती प्रकाशते: समृद्धीचे सर्व उज्ज्वल दिवस आणि दीप्तिमान विजय-वैभव, जे द्वारे रुंद उघडतात.
Mantra 7
सेदग्ने अस्तु सुभगः सुदानुर्यस्त्वा नित्येन हविषा य उक्थैः । पिप्रीषति स्व आयुषि दुरोणे विश्वेदस्मै सुदिना सासदिष्टिः ॥
हे अग्ने, तो खरोखरच सुभाग्यवान आणि सुदानु (उदार दानसमृद्ध) होवो—जो नित्य हविषाने आणि उक्थांनी (स्तुतिगीतांनी) तुला पोसतो; जो आपल्या आयुष्यात आणि आपल्या घरात (दुरोण) तुला तृप्त करू इच्छितो. त्याच्यासाठी प्रत्येक उज्ज्वल दिवस येऊन बसो; यज्ञाची प्रत्येक सिद्धी त्याच्याजवळ आसनस्थ होवो.
Mantra 8
अर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक्सं ते वावाता जरतामियं गीः । स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्राणि धारयेरनु द्यून् ॥
मी तुझ्या सुमतीचा (सद्बुद्धी/सद्गतीचा) घोष करून, जवळून स्तवन करतो; ही माझी गी जरी जर्जर होत असली तरी तुझ्यासाठी अखंड निनादत राहो. आम्ही तुला स्वश्व (उत्तम अश्वयुक्त) व सुरथ (सुंदर रथयुक्त) असे घासून-पालिश करून उजळवू; आणि तू आमच्यासाठी क्षत्राणि (अधिकार, प्रभुत्व-शक्ती) दिवसेंदिवस धारण करीत राहो.
Mantra 9
इह त्वा भूर्या चरेदुप त्मन्दोषावस्तर्दीदिवांसमनु द्यून् । क्रीळन्तस्त्वा सुमनसः सपेमाभि द्युम्ना तस्थिवांसो जनानाम् ॥
इथे तुझ्याकडे विपुल बल (भूर्या) चालत येवो; हे दीप्तिमान, ते रात्रि-दिवसांच्या अनुगमनाने आत्मस्वरूपाजवळ येवो. प्रसन्न मनाने, तुझ्याशी क्रीडा करीत, आम्ही तुझ्या मागोमाग चालू—मानवांमध्ये द्युम्न (दीप्तिमय) शक्तींमध्ये स्थिर उभे राहून.
Mantra 10
यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न उपयाति वसुमता रथेन । तस्य त्राता भवसि तस्य सखा यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् ॥
जो स्वश्व (उत्तम अश्वयुक्त) आणि सुहिरण्य (शुभ सुवर्ण/दीप्त धन) घेऊन, हे अग्नि, वसुमत रथाने तुझ्याकडे येतो—त्याचा तू त्राता (रक्षक) होतोस, त्याचा तू सखा (मित्र) होतोस; ज्याने मानवी रीतीने, पुन्हा पुन्हा, तुझे आतिथ्य स्वीकारले आहे.
Mantra 11
महो रुजामि बन्धुता वचोभिस्तन्मा पितुर्गोतमादन्वियाय । त्वं नो अस्य वचसश्चिकिद्धि होतर्यविष्ठ सुक्रतो दमूनाः ॥
मी वचनेने एक महान् बंधुता (नातेसंबंध) उघडतो/भेदतो; हे मला माझ्या पिता गोतमाच्या अनुगमनाने प्राप्त झाले आहे. हे होतृ, हे यविष्ठ (अतियुवा), हे सुक्रतु (शुद्ध-संकल्प), हे दमूनाः (गृहस्वामी), आमच्या या वचनाची जाणीव ठेव, त्याकडे लक्ष दे.
Mantra 12
अस्वप्नजस्तरणयः सुशेवा अतन्द्रासोऽवृका अश्रमिष्ठाः । ते पायवः सध्र्यञ्चो निषद्याग्ने तव नः पान्त्वमूर ॥
जागरणातून जन्मलेले, वेगवान व कल्याणमय, अतंद्र, अवृक (लांडगा-रहित/अहिंसक), श्रमाला कमी बळी पडणारे—ते पायवः (रक्षक) सध्र्यञ्चः (घट्ट एकत्र) बसून, हे अग्ने, आमचे रक्षण करो. ते तुझेच आहेत; ते अमूढपणे रक्षण करतात.
Mantra 13
ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्यन्तो अन्धं दुरितादरक्षन् । ररक्ष तान्त्सुकृतो विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रिपवो नाह देभुः ॥
हे अग्ने, तुझे ते पायवः (रक्षक) ममता-पुत्राला, अंध-स्थान (दिसेनासा भेद)ही पाहून, दुरितापासून वाचवीत होते. हे विश्ववेदा (सर्वज्ञ), त्यांच्या सुकृत (सत्कर्म)ामुळे तू त्यांना सुरक्षित ठेवलेस; रिपु (शत्रू) हानी करायला धावले, तरी ते अजिबात सफल झाले नाहीत.
Mantra 14
त्वया वयं सधन्यस्त्वोतास्तव प्रणीत्यश्याम वाजान् । उभा शंसा सूदय सत्यतातेऽनुष्ठुया कृणुह्यह्रयाण ॥
हे (अग्नी), त्वया आम्ही सधन्य—सत्कर्मजयी समर्थ—आहोत; तुझ्या आधाराने, तुझ्या प्रणीतीने (नेतृत्वाने) आम्ही बलसमृद्धीचे वाज प्राप्त करू. हे सत्याचा पुत्रा, आमच्या दोन्ही स्तुतींना कल्याणकारी करून सफल कर; योग्य क्रमाने, घाई न करता व अडखळण न होता, हे सिद्ध कर।
Mantra 15
अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय । दहाशसो रक्षसः पाह्यस्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥
हे अग्ने, या समिधेने आम्ही तुझी सेवा करू; उच्चारला जात असलेला स्तोत्र प्रतिदान म्हणून स्वीकार. राक्षसी वक्र अंधकारशक्तींना दग्ध कर; आणि हे विशाल-मित्रभावा, आम्हाला द्रुह (छल करणारा) व निदा (निंदक) यांच्यापासून, तसेच सत्यापासून ढळलेले जे काही अवद्य—निंद्य—आहे त्यापासून वाचव।
Inside Sukta 4
How it unfolds
- Where it opens
Agni is urged to enlarge his blazing force and stride widely, advancing like a king with elephant-like power to confront threats.
- Development
The poet intensifies praise and proximity—song is made to resound, Agni is ‘polished’ and equipped with good steeds and chariot imagery, and the request for enduring kṣatra is repeated.
- Climax
Agni becomes the archer/executor: he is asked to pierce and burn the Rakṣasas with the most scorching powers, establishing safety for the sacrificers.
- Where it settles
The hymn closes with a formal exchange—fuel and hymn are offered; Agni accepts, burns hostile darkness, and guards the community from deceiver and slander, preserving what is true and blameless.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the luminous Fire—kindled on the altar, borne by fuel, awakened by hymns—who acts as priest, messenger, and protector, burning away impurity and hostile forces.
- Cosmic functionMediator between humans and gods: he carries offerings upward, establishes the sacrificial order (ṛta in ritual form), and safeguards the community by consuming what is harmful.
- Inner significanceThe awakened will and discerning flame in the seeker—clarity, aspiration, and transformative heat that burns falsehood, fear, and inner ‘Rakṣasas’ (obstructive impulses).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Gautama lineage; traditional attribution for Mandala 4) · A major seer of the Fourth Maṇḍala, celebrated for powerful Agni hymns and for articulating inner-vision themes later echoed in the Upaniṣadic tradition (e.g., the ‘Vāmadeva’ visionary strain).
Famous verses
कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीं याहि राजेवामवाँ इभेन । तृष्वीमनु प्रसितिं द्रूणानोऽस्तासि विध्य रक्षसस्तपिष्ठैः ॥अर्चामि ते सुमतिं घोष्यर्वाक्सं ते वावाता जरतामियं गीः । स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्राणि धारयेरनु द्यून् ॥अया ते अग्ने समिधा विधेम प्रति स्तोमं शस्यमानं गृभाय । दहाशसो रक्षसः पाह्यस्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥Attributes of the deity
- Hot, radiant, and swift-moving
- Priest (hotṛ) and divine messenger
- Protector against Rakṣasas and deceit
- Receiver and conveyor of offerings
- Bestower of strength (kṣatra), prosperity, and right guidance (sumati)
Also by this seer
- A large portion of Rig Veda Mandala 4 is attributed to Vāmadeva (Gautama)
- Multiple Agni-centered hymns in RV 4 that emphasize protection from Rakṣasas and the right ordering of sacrifice
- Associated in later tradition with the Vāmadeva-vidyā/visionary teachings (post-Vedic remembrance)
The rite, step by step
- Prepare the altar/fireplace and arrange kindling (samidh).
- Kindle Agni and “build up” his pājas (flaming might) with fuel and breath/fanning.
- Recite the hymn as praise (stoma) while inviting Agni to advance and guard the rite.
- Offer oblations into the fire, asking Agni to burn Rakṣasas and protect from deceit and slander.
- Conclude with acceptance-prayer: Agni receives the voiced hymn and sustains kṣatra through the days.
Offerings
- Samidh (kindling sticks)
- Ghṛta (ghee/clarified butter)
- Optional: grains or simple āhuti appropriate to household fire worship
Frequently Asked Questions
It asks Agni to increase his fiery power, move forward like a royal force, destroy Rakṣasas (harmful powers), and protect the worshippers from deception and slander.
Because Agni is invoked not only as the ritual fire but also as a guardian power—able to lead, conquer obstacles, and enforce order by burning what is hostile to the sacrifice.
It can be recited during a simple fire offering (with ghee and kindling) or as a protective prayer at dawn/evening, focusing on inner purification and removal of negative influences.
Ask anything about Sukta 4 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
