
Sukta 4.12
Vāmadeva Gautama
Agni (Jātavedas)
Triṣṭubh (probable)
अग्नी जातवेदसाला अर्पित हे सहा ऋचांचे सूक्त अग्नी-तत्त्वाची स्तुती करते—त्याला चेतन जाणणारा मानते, जो योग्य क्रमाने प्रज्वलित केल्यास आणि नियमित आहुती दिल्यास यजमानाला सामर्थ्य देतो. स्तुतीनंतर हे सूक्त स्वीकारोक्ति व मुक्तीकडे वळते: कवी ‘अजागृत’ समजुतीतून झालेल्या अपराधांची अग्नीने क्षमा करावी, भ्रमाच्या बंधनांना शिथिल करावे, आणि उपासकाला संकुचित अवस्थेतून पार नेऊन अधिक परिपूर्ण जीवन व विजयाकडे घेऊन जावे, अशी प्रार्थना करतो.
Mantra 1
यस्त्वामग्न इनधते यतस्रुक्त्रिस्ते अन्नं कृणवत्सस्मिन्नहन् । स सु द्युम्नैरभ्यस्तु प्रसक्षत्तव क्रत्वा जातवेदश्चिकित्वान् ॥
जो तुला, हे अग्ने, यतस्रुक् (नियमित स्रुक्/अर्पण-करछुल) ने प्रज्वलित करतो, आणि त्याच दिवशी तीनदा तुझे अन्न (आहुती) करतो—तो तुझ्या द्युम्न (तेजस्वी वरदान) यांनी वेढला जावो, आणि तुझ्या क्रतु (कार्यसाधक संकल्प-शक्ती) ने दृढपणे विजयी होवो; हे जातवेदस्, हे चिकित्वान् (सचेत ज्ञाता)!
Mantra 2
इध्मं यस्ते जभरच्छश्रमाणो महो अग्ने अनीकमा सपर्यन् । स इधानः प्रति दोषामुषासं पुष्यन्रयिं सचते घ्नन्नमित्रान् ॥
हे अग्ने! जो परिश्रम करून तुझ्यासाठी इंधन (इध्म) आणतो आणि तुझ्या महान् अग्रभागाची (अनीक) सेवा-उपासना करतो—तो तुला प्रज्वलित करून रात्र व उषा, दोन्हींचा सामना करतो. तो रयि (समृद्धी) पुष्ट करीत तिच्याबरोबरच चालतो आणि अमित्र शत्रुशक्तींना घाव घालून दमन करतो.
Mantra 3
अग्निरीशे बृहतः क्षत्रियस्याग्निर्वाजस्य परमस्य रायः । दधाति रत्नं विधते यविष्ठो व्यानुषङ्मर्त्याय स्वधावान् ॥
अग्नी विशाल क्षत्र (वीरशक्ती) चा स्वामी आहे; अग्नी परम वाज (बल) आणि सर्वोच्च रयि (समृद्धी-धन) याचाही स्वामी आहे. हा यविष्ठ, स्वधावान्, विधात्या (उपासक) साठी रत्न ठेवतो; मर्त्यासाठी ते अखंड क्रमाने विस्तारून देतो.
Mantra 4
यच्चिद्धि ते पुरुषत्रा यविष्ठाचित्तिभिश्चकृमा कच्चिदागः । कृधी ष्वस्माँ अदितेरनागान्व्येनांसि शिश्रथो विष्वगग्ने ॥
हे पुरुषत्र, यविष्ठा! आमच्या अचेतन बुद्धींमुळे तुझ्याविरुद्ध काही अपराध (आगः) झाला असेल—तर अदितीच्या विस्तारात आम्हाला निश्चयाने अनागा (निर्दोष) कर. हे अग्ने! आमची एनांसि (दोष-बंधनें) सर्व बाजूंनी सैल करून पूर्णपणे सोडव.
Mantra 5
महश्चिदग्न एनसो अभीक ऊर्वाद्देवानामुत मर्त्यानाम् । मा ते सखायः सदमिद्रिषाम यच्छा तोकाय तनयाय शं योः ॥
हे अग्ने! पापाच्या महान् सान्निध्यातूनही—ज्या विस्तीर्ण क्षेत्रात देव आणि मर्त्य वावरतात त्या ठिकाणाहूनही—आम्ही, तुझे सखा असूनही, कधीही इजा भोगू नये. आमच्या बालकासाठी व संततीसाठी शांती आणि कल्याणमय सुख प्रदान कर.
Mantra 6
यथा ह त्यद्वसवो गौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः । एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः ॥
हे यजनीय वसु-गणांनो! जसे एकदा फासात अडकलेली ‘गौरी’सुद्धा तुम्ही बंधन-पदातून सोडवलीत, तसेच आता आम्हाला या ‘व्यंह’ (संकट/आकुंचन) यातून मुक्त करा. हे अग्ने! आम्हाला पुढे ने—अधिक उत्तम पार-उताराकडे, आणि अधिक विजयमय आयुष्य-परिपूर्णतेकडे.
It asks Agni Jātavedas to accept correctly ordered offerings, grant radiance and success, forgive mistakes made through lack of awareness, and free the worshipper from inner and outer constriction.
Aditi represents ‘wideness’ and freedom from limitation. The poet asks Agni to make the worshipper guiltless within that wideness—meaning a state of openness, protection, and restored order.
Acitti means unawakened or inattentive understanding. The hymn admits that errors can happen from such lack of clarity and asks Agni to loosen the resulting bonds of fault.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.