Sukta 16

Mantra 1

आ सत्यो यातु मघवाँ ऋजीषी द्रवन्त्वस्य हरय उप नः । तस्मा इदन्धः सुषुमा सुदक्षमिहाभिपित्वं करते गृणानः ॥

सत्यस्वरूप मघवान् (इंद्र), ऋजिषी—सरळ पिळणारा—इथे येवो; त्याचे हरि (तांबूस) अश्व आमच्याकडे वेगाने धावोत. त्याच्यासाठीच आम्ही सोमरस सु-दक्षपणे (कुशलतेने) पिळला आहे—आम्ही स्तुती गात असता, तो इथेच आमच्याशी अभिपित्व (अतिनिकट संग, अंतःस्थ ऐक्य) घडवो।

Mantra 2

अव स्य शूराध्वनो नान्तेऽस्मिन्नो अद्य सवने मन्दध्यै । शंसात्युक्थमुशनेव वेधाश्चिकितुषे असुर्याय मन्म ॥

आज या सोम-सवनात, आमच्या आनंदासाठी, तो शूर या मार्गाच्या शेवटी आमच्यासाठी कमी पडू नये—तो चुकू नये। वेधा (ज्ञानी), उशना प्रमाणे, उक्थ (स्तोत्र-हिम्न) उच्चारतो—चिकितुष (विवेकी) जनासाठी, असुर्या (आध्यात्मिक प्रभुत्व/तेज) यासाठी, प्रेरित मनन (मन्म) रूप विचार।

Mantra 3

कविर्न निण्यं विदथानि साधन्वृषा यत्सेकं विपिपानो अर्चात् । दिव इत्था जीजनत्सप्त कारूनह्ना चिच्चक्रुर्वयुना गृणन्तः ॥

कवीप्रमाणे, जो गुप्त निन्य (अंतर्निहित रहस्य) जाणून, विदथा (यज्ञ-सत्र/ज्ञान-सत्र) साधतो; तो वृषभ (बलवान) त्या सेक (प्रवाह) पिऊन, अर्चा (स्तुती) गातो। अशा रीतीने दिव् (स्वर्ग) येथून त्याने सात कारु (कवि-ऋषी) उत्पन्न केले; आणि त्यांनी एका दिवसातच, गृणन्तः (स्तुती करत), वयुना (विवेकयुक्त कर्म/उपाय) यांची रचना केली।

Mantra 4

स्वर्यद्वेदि सुदृशीकमर्कैर्महि ज्योती रुरुचुर्यद्ध वस्तोः । अन्धा तमांसि दुधिता विचक्षे नृभ्यश्चकार नृतमो अभिष्टौ ॥

स्तोत्र-ऋचांनी (अर्कैः) सुशोभित, पाहण्यास मनोहर असा स्वर्गीय प्रकाश-विस्तार (स्वर्य) जेव्हा त्याने जाणला, तेव्हा उषेच्या फूटण्याबरोबर महान् ज्योती प्रकट होऊन उजळली. तो—सर्वाधिक सत्य मानव—अभिष्ट विजयात आंधाऱ्या तमांना ओळखून विखुरतो आणि साधकांसाठी ऋतास अनुरूप कर्मक्षेत्र घडवितो.

Mantra 5

ववक्ष इन्द्रो अमितमृजीष्युभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । अतश्चिदस्य महिमा वि रेच्यभि यो विश्वा भुवना बभूव ॥

इंद्र अमाप महिमेला वाढला आहे; आपल्या विशालत्वाने त्याने द्यावा-पृथिवी ही दोन्ही लोकं भरून टाकली. तरीही त्यापलीकडे त्याची शक्ती विस्तारते—जो सर्व भुवनांवर व्यापून उभा आहे तोच.

Mantra 6

विश्वानि शक्रो नर्याणि विद्वानपो रिरेच सखिभिर्निकामैः । अश्मानं चिद्ये बिभिदुर्वचोभिर्व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥

शक्र, मानवाला घडविणारी सर्व नर्य कर्मे जाणून, एकच इच्छा असलेल्या सख्यांसह आपः (जलधारा) मुक्त करतो. वाणीच्या सामर्थ्याने त्यांनी दगडसुद्धा फोडला; आणि उशिज्—यज्ञतपात ज्वलंत साधक—गोमंत, तेजस्वी व्रज (गवांचा गोठा/आवारा) उघडून विस्तृत करतात.

Mantra 7

अपो वृत्रं वव्रिवांसं पराहन्प्रावत्ते वज्रं पृथिवी सचेताः । प्रार्णांसि समुद्रियाण्यैनोः पतिर्भवञ्छवसा शूर धृष्णो ॥

तू पाण्यांना झाकून टाकणाऱ्या वृत्राला दूरूनच आघात करून पाडलेस; चेतनेत संमती देणाऱ्या पृथ्वीने तुझा वज्र पुढे ढकलला. तू समुद्रीय प्रवाह मुक्त केलेस आणि त्यांचा अधिपती झालास—हे शूरा, आपल्या शवसाने धृष्णु (अदम्य)!

Mantra 8

अपो यदद्रिं पुरुहूत दर्दराविर्भुवत्सरमा पूर्व्यं ते । स नो नेता वाजमा दर्षि भूरिं गोत्रा रुजन्नङ्गिरोभिर्गृणानः ॥

हे पुरुहूत! जेव्हा तू पाण्यांना अडवून ठेवणारा शिला-पर्वत चुरडून फोडलास, तेव्हा सरमा—तुझी प्राचीन अंतःप्रेरणा—प्रकट झाली. आमचा नेता हो; आम्हाला वाज (बल/विजयशक्ती) याची विपुल समृद्धी दे; अङ्गिरसांसह, आमची स्तुती स्वीकारत, गुप्त गोत्रे (गो-धन/प्रकाश-धेनूंचे कुंपण) फोडून उघड.

Mantra 9

अच्छा कविं नृमणो गा अभिष्टौ स्वर्षाता मघवन्नाधमानम् । ऊतिभिस्तमिषणो द्युम्नहूतौ नि मायावानब्रह्मा दस्युरर्त ॥

हे नृमणो (मानव-मनाचा नेता)! अभिष्ट विजयात, मोठ्याने हाक देणाऱ्या त्या कवी-ऋषीकडे ये—हे मघवन्, स्वर्षाता (स्वर्गीय प्रकाशाचा विजेता)! आपल्या ऊतींनी, दीप्त ध्युम्नांच्या आवाहनात त्याला प्रेरित करत, मायावी, अब्रह्मा (मंत्रहीन) दस्युला खाली पाड.

Mantra 10

आ दस्युघ्ना मनसा याह्यस्तं भुवत्ते कुत्सः सख्ये निकामः । स्वे योनौ नि षदतं सरूपा वि वां चिकित्सदृतचिद्ध नारी ॥

हे दस्यु-घ्न (दस्यूंना संहारणारा), मनाने गृहाभिमुख ये; एकाच अभिलाषेच्या सख्यात कुत्स तुझा प्रिय सखा झाला आहे. आपल्या स्वयंच्या योनि/आश्रयात, एकरूप होऊन, तुम्ही दोघेही एकत्र बसावे; ऋत (सत्य-नियम) जाणणारी ती नारी तुमचे गूढ कर्मही निश्चयाने ओळखते.

Mantra 11

यासि कुत्सेन सरथमवस्युस्तोदो वातस्य हर्योरीशानः । ऋज्रा वाजं न गध्यं युयूषन्कविर्यदहन्पार्याय भूषात् ॥

तू कुत्सासह एकाच रथावर जातोस, आमच्या कल्याणाची इच्छा धरून; तू वायूचा अंकुश/प्रेरक आहेस, आणि दोन हरित (तांबूस) अश्वांचा अधीश्वर आहेस. सरळ धावणाऱ्या बल-समृद्धीला जणू वेगवान मार्गासारखे उचंबळून—कवींनी परच्या तीरासाठी प्रहार केला, जेणेकरून पारगमन शोभिवंत व सिद्ध होईल.

Mantra 12

कुत्साय शुष्णमशुषं नि बर्हीः प्रपित्वे अह्नः कुयवं सहस्रा । सद्यो दस्यून्प्र मृण कुत्स्येन प्र सूरश्चक्रं वृहतादभीके ॥

कुत्सासाठी तू शुष्ण—वृद्धी रोखणारा—याला पाडलेस; दिवसांच्या संगमात तू सहस्रगुण कुयवाला चुरडून टाकलेस. तत्क्षणी कुत्सासह दस्यूंना मर्दून टाक; आणि आमच्या निकट-क्षेत्रात सूर्याचे चक्र विशाल होऊन फिरत राहो.

Mantra 13

त्वं पिप्रुं मृगयं शूशुवांसमृजिश्वने वैदथिनाय रन्धीः । पञ्चाशत्कृष्णा नि वपः सहस्रात्कं न पुरो जरिमा वि दर्दः ॥

हे इंद्रा! यज्ञमार्ग जाणणाऱ्या ऋजिश्वनासाठी तू उग्र झालेल्या शिकारी पिप्रूला वश केलेस. सहस्रबळावर टिकलेल्या पन्नास कृष्ण (तमसी) शक्तींना तू खाली पाडलेस; आणि पुरे/दुर्ग—जणू जरा स्वतःच—विदीर्ण करून तू मार्ग स्वच्छ व उघडा केलास.

Mantra 14

सूर उपाके तन्वं दधानो वि यत्ते चेत्यमृतस्य वर्पः । मृगो न हस्ती तविषीमुषाणः सिंहो न भीम आयुधानि बिभ्रत् ॥

हे शूरा! तू निकट क्षेत्रात देह धारण करतोस, तेव्हा तुझ्या अमृतस्वरूपाचे तेज प्रकट होऊन पसरते. तू सामर्थ्याने पुढे झेपावतोस—मृगासारखा, महाबली हत्तीप्रमाणे; आणि भीषण सिंहासारखा तू आयुधे धारण करतोस—अवरोध फोडणाऱ्या शक्तीच.

Mantra 15

इन्द्रं कामा वसूयन्तो अग्मन्त्स्वर्मीळ्हे न सवने चकानाः । श्रवस्यवः शशमानास उक्थैरोको न रण्वा सुदृशीव पुष्टिः ॥

खरे धन इच्छिणाऱ्या आमच्या कामना इंद्राकडे गेल्या—सोमसवनात जशा आनंदित होतात, तशाच स्वर्मील्हे (प्रकाशमय समृद्धीचा दाता) मध्ये. सत्य-श्रवणाची आस धरून, स्तोत्रांनी वाढत वाढत, आम्ही एका रम्य गृहापर्यंत पोहोचतो—जणू सत्तेला पोसणाऱ्या परिपूर्णतेचे सुंदर दर्शन.

Mantra 16

तमिद्व इन्द्रं सुहवं हुवेम यस्ता चकार नर्या पुरूणि । यो मावते जरित्रे गध्यं चिन्मक्षू वाजं भरति स्पार्हराधाः ॥

सुलभ-आह्वान्य असा तोच इंद्र आम्ही हाक मारून बोलावू; ज्याने नर्य (मानव-हित) अशी अनेक कर्मे केली आहेत. जो भक्त जरीत्र (स्तुतिकर्ता) यासाठी, बंधन/संकटातही, क्षणार्धात वाज (विजय-बल, पोषण) आणतो—हृदयास प्रिय अशी संपत्ती देणारा.

Mantra 17

तिग्मा यदन्तरशनिः पताति कस्मिञ्चिच्छूर मुहुके जनानाम् । घोरा यदर्य समृतिर्भवात्यध स्मा नस्तन्वो बोधि गोपाः ॥

हे शूरा! जेव्हा तीक्ष्ण अंतरशनि (वज्र) माणसांच्या एखाद्या दुर्बल ठिकाणी आतून कोसळते; हे आर्य (उदार)ा! जेव्हा भयंकर धडक/समृति (बलांचा घोर संघर्ष) उभा राहतो—तेव्हा आमच्या तनूंचा गोपा (रक्षक) होऊन जागा राहा.

Mantra 18

भुवोऽविता वामदेवस्य धीनां भुवः सखावृको वाजसातौ । त्वामनु प्रमतिमा जगन्मोरुशंसो जरित्रे विश्वध स्याः ॥

वामदेवाच्या धी (प्रेरित विचार) यांचा तू अविता (सहायक) हो; वाजसाति (वाज-प्राप्ती/विजय) मध्ये तू अवृक (अक्षत, अजेय) सखा हो. तुझ्या अनु (अनुसरणा)ने आम्ही प्रमति (सम्यक्-बुद्धी)पर्यंत आलो; जरीत्रासाठी तू उरुशंस (विस्तृत-प्रशंसित) होऊन, विश्वधा (सर्वथा) सिद्धीची शक्ती बन.

Mantra 19

एभिर्नृभिरिन्द्र त्वायुभिष्ट्वा मघवद्भिर्मघवन्विश्व आजौ । द्यावो न द्युम्नैरभि सन्तो अर्यः क्षपो मदेम शरदश्च पूर्वीः ॥

इंद्राच्या स्वतःच्या प्राणबलाने युक्त अशा या नरवीरांनी, या उदार शक्तींनी, हे मघवन् (दानशील) उदार स्वामी, आम्ही तुला प्रत्येक संग्रामात सर्व बाजूंनी वेढू. जसे द्यावः (आकाश) आपल्या द्युम्नांनी—प्रकाशवैभवांनी—दीप्त असते, तसे हे आर्य (श्रेष्ठा), आम्ही रात्रींमध्ये आणि अनेक पूर्वीच्या शरद्-ऋतूंमध्येही आनंदित राहू—तुझ्या तेजोमय विजयात स्थिर होऊन.

Mantra 20

एवेदिन्द्राय वृषभाय वृष्णे ब्रह्माकर्म भृगवो न रथम् । नू चिद्यथा नः सख्या वियोषदसन्न उग्रोऽविता तनूपाः ॥

अशा प्रकारे वृषभ, वृष्ण (बलवान अधिपती) इंद्रासाठी आम्ही ब्रह्म—मंत्र—घडविला आहे, जसे भृगु रथ घडवितात. आणि आताही, आमची सख्यता तुटू नये म्हणून, तो उग्र (प्रचंड) देव आमचा अविता (रक्षक) होवो—तनूपाः, देहधारी जीवाचा संरक्षक.

Mantra 21

नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्यो न पीपेः । अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥

आता स्तुत झालेला, हे इंद्रा, आता गाण्यात आलेला—जरीत्र (स्तोत्रकर्ता) यासाठी इषं (प्रेरक/पोषक बल) तू नद्यांप्रमाणे भरून ओसंडू दे. हे हरिवः (हरि अश्वधारका), तुझ्यासाठी नवे ब्रह्म (मंत्र) घडविले आहे; धिया (प्रेरित बुद्धी/दृष्टी) ने आम्ही रथ्यः (रथास योग्य) होऊ—सदासाः, तुझ्या संगतीत सदैव आसनस्थ.