
Sukta 4.21
Vāmadeva Gautama (traditional)
Indra
Triṣṭubh (probable)
हा सूक्त इंद्राला आवाहन करतो की तो जवळ यावा, उपासकांसह सामायिक यज्ञविधीत (सधमाद) आसनस्थ व्हावा, आणि त्यांची शक्ती, सार्वभौमत्व व विजयकारी अधिपत्य वाढवावे. यात सोमपेषण, मार्ग आणि होतृ-अग्निशिखा अशी बाह्य यज्ञप्रतिमा ‘धिषणा’ (प्रेरित बुद्धी/अंतर्दृष्टी) या अंतर्मनाच्या मानसशास्त्राशी गुंफली आहे; जी ‘गो’ (प्रकाश/गायी) शोधून काढते आणि इंद्राचा धावता प्रेरणावेग फुगणाऱ्या नद्यांसारखा स्वीकारते.
Mantra 1
आ यात्विन्द्रोऽवस उप न इह स्तुतः सधमादस्तु शूरः । वावृधानस्तविषीर्यस्य पूर्वीर्द्यौर्न क्षत्रमभिभूति पुष्यात् ॥
आमच्या रक्षणासाठी इंद्र येथे आमच्याजवळ यावोत; स्तुत झालेला तो शूर सधमाद (सामूहिक यज्ञ-सभा) मध्ये उपस्थित असो. जो तविषीः (बल-शक्ती) सतत वाढवितो, ज्याच्या पूर्वी (अनेक) महिमा द्यौः (आकाश) प्रमाणे क्षत्र (साम्राज्य/अधिकार) पोसतात—त्याची विजयशाली प्रभुता आमच्यात वाढो.
Mantra 2
तस्येदिह स्तवथ वृष्ण्यानि तुविद्युम्नस्य तुविराधसो नॄन् । यस्य क्रतुर्विदथ्यो न सम्राट् साह्वान्तरुत्रो अभ्यस्ति कृष्टीः ॥
इथे—अतिद्युतिमान व अतिसमृद्ध—त्याच्या वृष्ण्य (वीर्य) शक्तींचे स्तवन करा; तो नरांमध्ये अग्रणी आहे. ज्याचा क्रतु (संकल्प-शक्ती) विदथ (सभां)मध्ये सम्राटासारखा आहे—तो विजयी, दूरवाही; प्रजांवर उभा राहून त्यांना ऋत (सत्य-व्यवस्था)कडे वश करून नेतो.
Mantra 3
आ यात्विन्द्रो दिव आ पृथिव्या मक्षू समुद्रादुत वा पुरीषात् । स्वर्णरादवसे नो मरुत्वान्परावतो वा सदनादृतस्य ॥
इंद्र दिवातून, पृथ्वीवरून—त्वरेने—समुद्राच्या गर्भातून किंवा पुरीष (समृद्ध रस/पूर्णता) मधूनही येवो. स्वर्णरा (दीप्त पुरुष-बल) सह, आमच्या रक्षणासाठी, मरुतांसह तो येवो—परावत (दूर प्रदेश) मधून असो वा ऋत (सत्य)-च्या सदनातून.
Mantra 4
स्थूरस्य रायो बृहतो य ईशे तमु ष्टवाम विदथेष्विन्द्रम् । यो वायुना जयति गोमतीषु प्र धृष्णुया नयति वस्यो अच्छ ॥
जो स्थूल व विशाल रयि (समृद्धी)चा अधिपती आहे—त्या इंद्राचे आम्ही विदथ (सभां)मध्ये स्तवन करू. जो वायु (प्राण-बल) यांच्या साहाय्याने गोमती (प्रकाशसमृद्ध) क्षेत्रांत जय मिळवतो, आणि धृष्णु (धैर्यवान) ऊर्जेने आम्हाला उत्तम व वांछित याकडे पुढे नेतो.
Mantra 5
उप यो नमो नमसि स्तभायन्नियर्ति वाचं जनयन्यजध्यै । ऋञ्जसानः पुरुवार उक्थैरेन्द्रं कृण्वीत सदनेषु होता ॥
जो श्रद्धेने जवळ येऊन नमस्कारावर नमस्काराने (यज्ञभाव) स्थिर करतो, वाणीला प्रवृत्त करतो आणि यजध्यै (उपासना-कर्म) यासाठी तिला जन्म देतो—ऋञ्जसानः (सरळ/सम्यक् होऊन), अनेक द्वारांनी/अवसरांनी समृद्ध—स्तोत्रांनी तो इंद्राला सदनांत होता (यज्ञपुरोहित) म्हणून उपस्थित करतो.
Mantra 6
धिषा यदि धिषण्यन्तः सरण्यान्त्सदन्तो अद्रिमौशिजस्य गोहे । आ दुरोषाः पास्त्यस्य होता यो नो महान्त्संवरणेषु वह्निः ॥
धिषा (प्रेरित बुद्धी) मुळे साधक धिषण्यन्तः (समर्थ/दीक्षित) झाले की, ते सरण्य (वेगवान) मार्गांत आसन घेऊन, गोहे (प्रकाश/गौ-शोध) यासाठी औशिज (उत्साही प्रयत्न) याचा अद्रि (सोम-दगड) दाबतात. तेव्हा आमच्यासाठी गृहाचा होता—विस्तीर्ण निवास असलेला—महान् वह्नि (वाहक अग्नी) संवरनांत (आवरण/परिघांत) येतो.
Mantra 7
सत्रा यदीं भार्वरस्य वृष्णः सिषक्ति शुष्मः स्तुवते भराय । गुहा यदीमौशिजस्य गोहे प्र यद्धिये प्रायसे मदाय ॥
सत्रा (अखंड) भार्वरासाठी—स्तुती करणाऱ्या वहकासाठी—वृष्णः (वृषभ, इंद्र) याचा शुष्म (उग्र बळ) जेव्हा युक्त होतो, तेव्हा—तो औशिजाच्या गोहे (गुहेतील गोठा/प्रकाश-कोष) मध्ये गुप्त असताना—धिये (चिंतन) साठी, प्रायसे (पुढे नेणारी प्रेरणा/प्रयत्न) साठी, आणि मदाय (पूर्णतेच्या परमानंद) साठी तो प्रकट होतो.
Mantra 8
वि यद्वरांसि पर्वतस्य वृण्वे पयोभिर्जिन्वे अपां जवांसि । विदद्गौरस्य गवयस्य गोहे यदी वाजाय सुध्यो वहन्ति ॥
जेव्हा तो पर्वताचे द्वार उघडतो, आणि पयः-धारांनी आपः (जल) यांच्या वेगांना सजीव करतो, तेव्हा तो गो-हे (गोठा/गो-गुहा) मध्ये ती गौ (प्रकाश)—आणि तिचे सहचर प्रकाश—शोधून काढतो; जेव्हा सु-धियः (सम्यक् विवेकशक्ती) वाज (बल-समृद्धी) लक्ष्याकडे वहात नेतात।
Mantra 9
भद्रा ते हस्ता सुकृतोत पाणी प्रयन्तारा स्तुवते राध इन्द्र । का ते निषत्तिः किमु नो ममत्सि किं नोदुदु हर्षसे दातवा उ ॥
हे इंद्रा! तुझे हस्त मंगलमय आहेत; तुझे पाणी सु-कृत (कुशल) आहेत—स्तुती करणाऱ्यास राधस् (दान/समृद्धी) देणारे। तुझी निषत्ति (आसन/विश्रांती-स्थान) कोणती? तू आमच्यात कसा आनंद मानशील? कोणत्या उदुदु (उत्थान/उन्नती) ने तू हर्षित होतोस—आम्हांस देण्यासाठी?
Mantra 10
एवा वस्व इन्द्रः सत्यः सम्राड्ढन्ता वृत्रं वरिवः पूरवे कः । पुरुष्टुत क्रत्वा नः शग्धि रायो भक्षीय तेऽवसो दैव्यस्य ॥
अशाच रीतीने, हे वसु-स्वरूप इंद्रा! तू सत्य आहेस; तू सम्राट् आहेस—वृत्र-हंता, पूरूसाठी वरिवस् (विस्तीर्ण अवकाश/उपकार) करणारा। हे पुरु-स्तुत! तुझ्या क्रतु (संकल्प-शक्ती) ने आम्हांस सहाय्य कर, जेणेकरून तुझ्या दैव्य अवस (दिव्य संरक्षण) आणि रयः (समृद्धी/पूर्णता) यांचा आम्ही भाग घेऊ शकू।
Mantra 11
नू ष्टुत इन्द्र नू गृणान इषं जरित्रे नद्यो न पीपेः । अकारि ते हरिवो ब्रह्म नव्यं धिया स्याम रथ्यः सदासाः ॥
आता स्तुत झालेला, हे इंद्रा; आता गाण्यात गाजलेला—तू जरीत्र (स्तोत्रकर्ता) यासाठी इषा (प्रेरक-शक्ती) नद्यांप्रमाणे भरून देतोस. हे हरिवो (हरि-अश्वांचा स्वामी), तुझ्यासाठी नवे ब्रह्म (पवित्र वचन) घडविले गेले आहे; धिया (प्रेरित बुद्धी) ने आम्ही रथ्य-पथास योग्य होऊ, सदा-सोबती सख्यांसारखे.
The hymn asks Indra to come near, sit with the worshippers in the ritual gathering, and grant protection, victory, and the increase of strength and sovereign power.
Dhiṣā means inspired intelligence. The hymn says that when seekers act with dhiṣā, they reach the swift paths of the rite and find “go,” a Vedic symbol for light, increase, and the recovered riches of truth.
It ends by saying Indra swells the singer’s impulse like rivers and that a “new brahman” has been fashioned—meaning a fresh, potent formulation of sacred speech offered to Indra for continued guidance and companionship.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.