
Sukta 4.3
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4)
Triṣṭubh (probable for RV 4.3; verse-length and cadence fit the dominant meter of this section)
हे सूक्त अग्नीला यज्ञाचा राजा आणि दोन्ही लोकांत व्यापणारा खरा होतृ म्हणून आवाहन करते—रुद्रसदृश तेजाने युक्त, उग्र, शुद्धिकर्ता आणि विधीत सार्वभौम. यात ऋत-प्रेरित अग्नीच्या शक्तीची स्तुती आहे: जी कच्च्याला पिकवते (आमा→पक्व), लपलेले प्रत्यक्ष करते, आणि उपासकाला गूढ ‘नीथानि’ (मार्गदर्शक पथ) यांनी पुढे नेत राहते. शेवटी द्रष्टा, अग्नी-ज्ञात्यास योग्य अशी, रचलेली अंतर्निहित (निण्या) वचने—गूढ वाणी आणि प्रेरित स्तुती—अर्पण करतो.
Mantra 1
आ वो राजानमध्वरस्य रुद्रं होतारं सत्ययजं रोदस्योः । अग्निं पुरा तनयित्नोरचित्ताद्धिरण्यरूपमवसे कृणुध्वम् ॥
तुमच्यासाठी अध्वर (यज्ञ) याचा राजा—रुद्र-शक्ती—हिला, दोन्ही लोकांचा सत्ययज् होता म्हणून पुढे आणा. अग्नीला—प्राचीन, पोषण-शक्तींमधून जन्मलेला—सुवर्णरूप करून, आमच्या सहाय्यासाठी स्थापन करा; तो अशी मदत-शक्ती होवो की जी अचेत (अदृश्य)लाही जागृत करील.
Mantra 2
अयं योनिश्चकृमा यं वयं ते जायेव पत्य उशती सुवासाः । अर्वाचीनः परिवीतो नि षीदेमा उ ते स्वपाक प्रतीचीः ॥
हे तुझ्यासाठी आम्ही केलेले योनि-आसन आहे; जसे पतीसाठी पत्नी—आकांक्षी व सु-वस्त्र—तसेच आम्ही हे सजवितो. इकडे वळ, सर्व बाजूंनी आवृत होऊन, आणि बस. हे स्वपाक (सु-पाककर्ता), आमच्या या आहुती तुझ्याकडे प्रत्यञ्च (प्रतिस्पंदित) शक्तींप्रमाणे परत येतात.
Mantra 3
आशृण्वते अदृपिताय मन्म नृचक्षसे सुमृळीकाय वेधः । देवाय शस्तिममृताय शंस ग्रावेव सोता मधुषुद्यमीळे ॥
हे वेधस् (ज्ञानी/ऋषी), जो ऐकतो, जो मदोन्मत्त नाही, जो नरांचा द्रष्टा (नृचक्षस्) आणि सुमृळीका (दयाळू‑अनुग्रही) आहे—त्याच्यासाठी हे प्रेरित ‘मन्म’ (वाणी/विचार) उच्चार. देवासाठी, अमृत (अमर) सत्तेसाठी स्तुतीचा घोष कर. जसा ग्रावा (सोम‑पाषाण) समान सोता (सोम‑निचोडणारा) मधुर रस ओततो, तसा मी ज्याला हाक मारतो त्यालाच मी वंदन/स्तवन करतो.
Mantra 4
त्वं चिन्नः शम्या अग्ने अस्या ऋतस्य बोध्यृतचित्स्वाधीः । कदा त उक्था सधमाद्यानि कदा भवन्ति सख्या गृहे ते ॥
हे अग्ने, शम्या (समिधा/काष्ठ) पासूनही—आमच्यासाठी—या ऋत (ऋतस्य) नियमाचा बोध कर; हे ऋतचित् (ऋत‑ज्ञ), स्वाधीः (सुसमज‑सद्भाव) होऊन। कधी तुझे उक्थ (प्रेरित स्तोत्र) आणि सधमाद्य (सह‑आनंद/सह‑पान) येतील? कधी तुझ्या घरी सख्य (मैत्री) उत्पन्न होईल?
Mantra 5
कथा ह तद्वरुणाय त्वमग्ने कथा दिवे गर्हसे कन्न आगः । कथा मित्राय मीळ्हुषे पृथिव्यै ब्रवः कदर्यम्णे कद्भगाय ॥
हे अग्ने, वरुणापुढे तू कसा उत्तरदायी ठरतोस? द्यौ (दिव/स्वर्ग) समोर तू कसा गर्हिला (निंदिला) जातोस—आमचा कोणता आगस् (अपराध) आहे? मीळ्हुष (अनुग्रही) मित्राला आणि पृथिवीला तू कसा बोलशील? आर्यमन्ला काय सांगशील, आणि भगाला काय सांगशील?
Mantra 6
कद्धिष्ण्यासु वृधसानो अग्ने कद्वाताय प्रतवसे शुभंये । परिज्मने नासत्याय क्षे ब्रवः कदग्ने रुद्राय नृघ्ने ॥
हे अग्ने, पवित्र आसनांत वाढत असताना तू कोणते वचन बोलेलास—पुढे ढकलणाऱ्या, कल्याणकारी वात (वायू)ला काय सांगशील? दूरवर संचार करणाऱ्या नासत्य (अश्विनौ)ांना—आमच्या निवास-क्षेमासाठी—तू काय म्हणशील? आणि हे अग्ने, शत्रुहंता रुद्राला तू काय बोलेलास?
Mantra 7
कथा महे पुष्टिम्भराय पूष्णे कद्रुद्राय सुमखाय हविर्दे । कद्विष्णव उरुगायाय रेतो ब्रवः कदग्ने शरवे बृहत्यै ॥
पुष्टी धारण करणाऱ्या महान् पूषणाला तू कसा संबोधशील, आणि सुमख (सुयज्ञ) रुद्राला—हविर्दे (हवि देणाऱ्याला)—काय सांगशील? उरुगाय (विस्तीर्ण पावलांचा) विष्णूला तू कोणते बीज-वचन बोलेलास? आणि हे अग्ने, दूरवर झेपावणाऱ्या शर (बाण)ाला, त्या बृहती (विस्तीर्ण)ला तू काय म्हणशील?
Mantra 8
कथा शर्धाय मरुतामृताय कथा सूरे बृहते पृच्छ्यमानः । प्रति ब्रवोऽदितये तुराय साधा दिवो जातवेदश्चिकित्वान् ॥
ऋतात स्थित मरुतांच्या गणाला तू कसा उत्तर देशील; आणि विचारले असता महान् सूर्याला कसे? त्वरित अदितीला प्रत्युत्तर दे; आणि ते साध्य कर—हे जातवेदस, चिकित्वान् (ज्ञानी), दिव्याकडे जाणारी पूर्तता दृढ कर.
Mantra 9
ऋतेन ऋतं नियतमीळ आ गोरामा सचा मधुमत्पक्वमग्ने । कृष्णा सती रुशता धासिनैषा जामर्येण पयसा पीपाय ॥
ऋताने मी त्या दृढपणे नियत झालेल्या ऋताची स्तुती करतो; हे अग्ने, गायीच्या कच्च्या व पिकलेल्या मधुर रसासह एकत्र. ही कृष्णा (अंधारमयी) सत्ता, तेजस्वी पात्राच्या प्रकाशाने उजळून, पालन करणाऱ्या सोबत्याच्या दुधाने फुगविली व परिपुष्ट केली गेली आहे.
Mantra 10
ऋतेन हि ष्मा वृषभश्चिदक्तः पुमाँ अग्निः पयसा पृष्ठ्येन । अस्पन्दमानो अचरद्वयोधा वृषा शुक्रं दुदुहे पृश्निरूधः ॥
कारण ऋतानेच खरोखर वृषभही अभिषिक्त होतो—पुरुष अग्नी, पाठीवर दुधासह. तो न हलता, न कंपता, चालतो—दोन प्रकारच्या समृद्धींचा दाता; वृषभाने उज्ज्वल रस दुहला, आणि पृष्णी (चित्तेरी) ने आपल्या थनातून.
Mantra 11
ऋतेनाद्रिं व्यसन्भिदन्तः समङ्गिरसो नवन्त गोभिः । शुनं नरः परि षदन्नुषासमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ ॥
ऋताने त्यांनी अद्रि (शिला) फोडून वेगळी केली; अङ्गिरस एकत्र प्रकाशकिरणां (गोभिः) सहित पुढे सरसावले. बलवान नर उषेच्या भोवती शुभ विस्तारात बसले; आणि आत अग्नी जन्मला तेव्हा स्वर् (दिव्य प्रकाश/स्वर्गप्रकाश) प्रकट झाला.
Mantra 12
ऋतेन देवीरमृता अमृक्ता अर्णोभिरापो मधुमद्भिरग्ने । वाजी न सर्गेषु प्रस्तुभानः प्र सदमित्स्रवितवे दधन्युः ॥
ऋताने, हे अग्ने, दैवी आपः—अमृत, अविमिश्र—मधुर धारांनी प्रवाहित होतात. वे वेगवान योद्धा-अश्वासारख्या झडपांत निनादत, सदैव पुढे झेपावतात, सतत उधळणाऱ्या प्रवाहाने बाहेर पडून वाहण्यासाठी स्वतःला सिद्ध करतात.
Mantra 13
मा कस्य यक्षं सदमिद्धुरो गा मा वेशस्य प्रमिनतो मापेः । मा भ्रातुरग्ने अनृजोॠणं वेर्मा सख्युर्दक्षं रिपोर्भुजेम ॥
कोणत्याही शत्रु-शक्तीच्या यक्षात आम्ही क्षणभरही जाऊ नये; कुलातील अव्यवस्थेच्या क्षीण करणाऱ्या बळाखाली पडू नये. हे अग्ने, अधिकार नसलेल्या भावाचे ऋण आम्हांवर येऊ नये; शत्रूच्या दक्षतेचा भोग घेणारे होऊ नये, आणि मित्राच्या क्षमतेचा दुरुपयोगही करू नये.
Mantra 14
रक्षा णो अग्ने तव रक्षणेभी रारक्षाणः सुमख प्रीणानः । प्रति ष्फुर वि रुज वीड्वंहो जहि रक्षो महि चिद्वावृधानम् ॥
हे अग्ने, तुझ्या रक्षणशक्तींनी आमचे रक्षण कर; हे सुमुखा, रक्षण करणारा होऊन, आनंदित हो. प्रतिघात कर, फोडून टाक, दाट अंहस् छिन्नभिन्न कर; रक्षसाचा संहार कर—तो महान होऊन वाढलेला असला तरीही.
Mantra 15
एभिर्भव सुमना अग्ने अर्कैरिमान्त्स्पृश मन्मभिः शूर वाजान् । उत ब्रह्माण्यङ्गिरो जुषस्व सं ते शस्तिर्देववाता जरेत ॥
हे अग्ने, या अर्करूपी स्तुतिंनी तू सुमना—प्रसन्नचित्त—हो; हे शूर, आमच्या मनोभावांनी या वाज/समृद्धींचा स्पर्श कर. आणि हे अङ्गिरस्, ही ब्रह्माणि—पवित्र मंत्र-रचना—स्वीकार; मग देवांनी प्रेरित केलेली तुझी शस्ति (प्रेरित स्तुती) तुझ्यात परिपक्व होवो.
Mantra 16
एता विश्वा विदुषे तुभ्यं वेधो नीथान्यग्ने निण्या वचांसि । निवचना कवये काव्यान्यशंसिषं मतिभिर्विप्र उक्थैः ॥
हे वेधस्—विधाता—सर्वज्ञ अग्ने, ही सर्व नीथानि (मार्गदर्शक प्रेरणा) आणि वचनांची निण्या (गुप्त) रूपे मी तुझ्यासाठी घडविली आहेत. कवि-ऋषीसाठी ही निवचने (गूढ उच्चार) व काव्यानी (काव्य-सत्ये) आहेत; विप्र मी त्यांना मतिंनी व उक्थांनी—प्रेरित स्तुतिंनी—घोषित केले आहे.
Agni is brought forward as the king of the sacrifice—Rudra-like in force—true hotṛ of the two worlds, asked to appear in golden radiance and protective help.
The hymn deepens into ṛta: Agni is praised as truth-guided, the one who ripens and sweetens, transforming raw potency into mature offering and luminous nourishment.
A strong symbolic revelation of transformation: darkness becoming radiant through the shining vessel, swelling with sustaining ‘milk’—Agni as the alchemist of life and rite under ṛta.
The seer offers ‘nīthāni’ and ‘niṇyā vacāṃsi’—hidden, poetic utterances—affirming Agni as the knower who receives inspired speech and completes the sacrificial intention.
rājānam adhvarasya … rudraṃ hotāram satyayajam ("king of the offering… Rudra, the true-sacrificing hotṛ")
ṛtena ṛtaṃ niyatam īḻe ("by Truth I adore the firmly guided Truth")
niṇyā vacāṃsi ("hidden words")
Because Agni governs the whole ritual process: he is invoked first, receives the offerings, and ensures the rite proceeds in right order (ṛta), like a sovereign directing the adhvara.
It highlights Agni’s fierce, purifying power—an awe-inspiring force that burns away impurity and compels truthfulness in the ritual and in the worshipper.
It refers to inward, symbolic or esoteric utterances—carefully crafted poetic formulas and insights offered to Agni, who is praised as the knower able to receive and fulfill them.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.