Sukta 2

Mantra 1

यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥

जो मर्त्यांमध्ये अमृत आहे, ऋतावान् देव आहे—देवांमध्ये ‘अरति’ (सक्रिय प्रेरक) म्हणून स्थापित आहे; तोच अग्नी, होता, यजिष्ठ—आपल्या महिम्याने ‘शुचधि’ (प्रकाशमान बुद्धी) प्रज्वलित करतो, आणि हव्यांनी मनुष्याला ऊर्ध्वगामी प्रेरित करतो।

Mantra 2

इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥

इथे, हे सहसाचा पुत्र अग्ने, आज आमच्यासाठी जन्मलेला, दोन्ही जन्मांच्या (दोन्ही लोकांच्या) मध्ये प्रवेश कर. दूत म्हणून तू जातोस—उच्च तेजांना युक्त करीत—बलवान, सरळ चालविला जाणारा, आणि शुक्ल-प्रभेने दीप्तिमान.

Mantra 3

अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥

अत्यंत वेगवान आहेत तुझे अश्व—बलात वाढणारे, रोहितवर्ण, आणि घृताने सिक्त; मनाने मी त्यांना ऋतासाठी सर्वाधिक शीघ्र मानतो. तू मधोमध गमन करतोस, अरुष शक्तींना युक्त करीत, आणि देवांना व मानवांच्या विशः (कुळांना) एकत्र आणतोस.

Mantra 4

अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥

आर्यमन्, वरुण, मित्र—यांना; इंद्र व विष्णूला; मरुतांना व अश्विनांना आण. हे अग्ने, सु-अश्वांचा, सु-रथाचा, आणि सु-राधा (शुभसिद्धी) असलेला, सुहविष अर्पण करणाऱ्या जनांकडे त्यांना निश्चयाने वहन कर.

Mantra 5

गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥

हे अग्ने! हा यज्ञ गोमाँ (प्रकाश-किरणरूपी गायींनी समृद्ध), अविमाँ (पोषक/घडविणाऱ्या शक्तींनी समृद्ध), अश्वी (वेगवान ऊर्जांनी समृद्ध) होतो; यात नृवत् (श्रेष्ठ पुरुष) सखा असतात, आणि आपल्या आसनात अजेय—अप्रमृष्य (अस्पर्श्य) राहतो. हे दीप्तिमान असुरा! ही तुझीच महिमा—इळा-युक्त, प्रजा-युक्त (प्रजननशक्तीने परिपूर्ण) असा हा यज्ञ; दीर्घ रयि, पृथु-बुध्न (विस्तीर्ण पायाभूत), सभावान (सभा/समुदाय धारण करणारा) धन प्रदान करतो.

Mantra 6

यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥

जो तुझ्यासाठी इंधन आणतो—उत्साहाने प्रज्वलित करीत—किंवा तपस्येच्या आवेशात आपलेच मस्तक तुझ्यासाठी तापवितो, त्याच्यासाठी, हे अग्ने, तू स्वतवाँ (स्वबळवान) रक्षक होतोस; प्रत्येक दुष्ट-चिंतकापासून, सर्व वैरभावापासून, त्याला विस्तार देऊन (उरुष्य) वाचव.

Mantra 7

यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥

जो टंचाईतही तुला अन्न अर्पित करतो, जो आनंददायक अतिथीला बसवून त्याला उचलून (उदीरित करून) मान देतो—जेव्हा देवयु (देव-शोधक) गृहात तुला प्रज्वलित करतो—त्या दात्यासाठी ध्रुव (अचल) रयि असो; तो कधीही क्षीण होऊ नये.

Mantra 8

यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥

जो रात्री आणि जो उषःकाळी तुझे स्तवन करतो, किंवा जो हवि-अर्पणाने तुला प्रिय करतो—स्वतःच्या दामात असलेल्या अश्वाप्रमाणे, त्याच्याकडे तू घरास परत ये. हे अग्ने, लगाम धारण करणाऱ्या, त्या दानशील यजमानाला संकट व संकुचित विपत्ती यांपलीकडे पार ने.

Mantra 9

यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥

जो, हे अग्ने, अमृतस्वरूप (अमर) तुझ्यासाठी दान/हवि अर्पित करतो, आणि संयत स्रुक् (यतस्रुक्) ने तुझ्यात आपली भक्तिसेवा (दुवस्) स्थापन करतो—तो प्रयत्नशील असला तरी संपत्ती (राया) पासून ढळत नाही; संकट त्याला वेढत नाही; दुष्ट-इच्छुकाची दुर्भावनाही त्याच्यावर येत नाही.

Mantra 10

यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥

ज्याचा सुव्यवस्थित अध्वर (यज्ञ-पथ) तू स्वीकारतोस, हे अग्ने—दीप्त देव, मर्त्याच्या सुस्थित कर्मात रमण करणारा—तेव्हा तेथे होत्रा (याज्ञिक पुरोहित-शक्ती) आनंदाने विराजते. हे यविष्ठ (सर्वात तरुण), जो विधाता होऊन सेवा करतो, त्याच्यासाठी वाढीच्या शक्ती वाढत जातात.

Mantra 11

चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥

हे अग्ने, विद्वान्! तू चित्ति आणि अचित्ति ओळखून आमच्यासाठी यथार्थ विवेक निवडून साठव; आणि असत्य व गोंधळलेल्या प्रवृत्तींपासून त्यांना वेगळे कर. जसा दृढ आधार (पृष्ठ) निवडणारा, तसा वाकड्या मर्त्य-प्रेरणा अलग कर. आम्हांला रायि (समृद्धी) आणि स्वपत्य (श्रेष्ठ संतती स्थापण्याची शक्ती) दे; तसेच दिती व अदिती—दोघींचे रक्षण करीत—आम्हांला प्रदान कर.

Mantra 12

कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥

अदब्ध कवींनी कविलाच उपदेश केला आहे आणि प्राणशक्ती (आयुः) यांच्या निवासस्थानी त्याला दृढपणे प्रतिष्ठित केले आहे. म्हणून, हे अग्ने, तू आपल्या मार्गांनी ही दृश्य अद्भुते पाहा—तू जो आपल्या गतीने आर्य, म्हणजे श्रेष्ठ, आहेस.

Mantra 13

त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥

हे अग्ने! तू वाघत (अर्पणकर्ता) यासाठी सु-प्रणीतिः (श्रेष्ठ मार्गदर्शन) आहेस; सोम पिळणाऱ्या यजमानासाठी, हे यविष्ठ (अत्यंत तरुणा)! प्रयत्नशील, उष्ण-उत्साही साधकासाठी रत्न (धन/वर) घेऊन ये. पुढे जाणाऱ्या जनांसाठी (चर्षणि-प्राः) तुझी मदत विस्तीर्ण व चंद्र (दीप्तिमान) असो.

Mantra 14

अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥

मग, हे अग्ने, जेव्हा आम्ही आमच्या पावलांनी, हातांनी आणि देहांनीच तुझ्यासाठी कर्म घडविले—परिश्रमाने रथासारखे पुढे सरकत—तेव्हा शुद्धबुद्धी, वेगवान प्रेरणायुक्त जनांनी ऋत (ṛta) या सत्य-नियमाला दृढपणे धारण करावे.

Mantra 15

अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥

मग आम्ही उषा-मातेपासून जन्मलेले सात विप्र होऊ, मनुष्यांचे घडविणारे वेधस यांमध्ये प्रथम। आम्ही दिवसाचे पुत्र अङ्गिरस होऊ; शुचितेने दीप्त होत, धनाने भरलेला शिला-पर्वत फोडून, आत दडलेली संपत्ती मुक्त करू.

Mantra 16

अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥

मग, जसे आमचे पितर—प्राचीन जन—ऋतासाठी आतुर होते, तसेच, हे अग्ने: ते शुचि होऊन, उक्थ-वाणी उच्चारत, दीधिती (दीप्ती) प्रज्वलित करीत; भूमी फोडून त्यांनी अरुण प्रकाशांना उघड केले आणि मुक्त केले.

Mantra 17

सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥

सुकर्मा, सुरुचि, देवयन्त (देवाभिमुख) होऊन ते देवांसारखेच—जणू अयस् (लोखंड) फुंकर देऊन घडवावे तसे—बलश्वासाने आपला जन्म घडवीत आहेत. शुचि होत त्यांनी अग्नी वाढविला आणि इंद्र दृढ केला; ते गेले आणि प्रकाशमान ‘गावां’ (ज्ञानकिरणांच्या) विस्तीर्ण गो-आवरणाभोवती (गव्य ऊर्व) परिषदीत होऊन बसले.

Mantra 18

आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥

यूथ (कळप) जसा, तशी क्षुमत (समृद्ध) पशु-शक्ती तेव्हा दृष्टीस आली, जेव्हा देवांचा तो उग्र जन्म जवळ आला. मर्त्यांसाठीही उर्वशी (विस्तीर्ण-दीप्त प्रेरणा) घडविल्या गेल्या; आणि वृद्धीसाठीही आर्य (श्रेष्ठ) ने ती ऊर्ध्वतर आयु/प्राणशक्ती प्राप्त केली.

Mantra 19

अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥

हे अग्ने, आम्ही तुझे स्वपस (सुकार्य) करणारे झालो आहोत; विभाती उषा ऋत (सत्य-नियम) ओतून प्रकट झाल्या. अनेक प्रकारे त्यांनी अग्नीला अनून (निर्दोष) व सुचन्द्र (सुंदर-दीप्त) केले; देवाचे चारु चक्षु—अग्नीची रम्य दृष्टी—ते मर्मृजत, म्हणजे घासून उजळ करतात.

Mantra 20

एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥

हे अग्नी, हे विधाता (वेधस्), ही स्तुतिवचने आम्ही कवी-स्वरूप तुला उच्चारली आहेत—ती तू स्वीकार. तू प्रज्वलित हो; आमच्यासाठी अधिक श्रेष्ठ कल्याण कर. अनेक इष्ट रूपांनी समृद्ध अशी महान् रयि (समृद्धी) आमच्याकडे प्रवाहित कर.