
Sukta 4.15
Agni
Gāyatrī (probable; short 3-pāda form typical of gāyatrī-like verses)
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो प्रेरित पुरोहित आहे; जो हविर्द्रव्याभोवती ‘परिभ्रमण’ करीत ते शुद्ध व परिपूर्ण करतो आणि यजमानाला रत्न-धनाने पुरस्कृत करतो. यात अग्नीचे नित्य प्रज्वलन व परिष्कार वर्णिले आहे—वेगवान शर्यतीच्या अश्वासारखा आणि स्वर्गाचा तांबूस बालक—अशा रीतीने अग्नी तेजस्वी, सुबक घडलेली शक्ती बनून देवांकडे आहुती नेतो आणि यज्ञविधी टिकवून धरतो.
Mantra 1
अनायतो अनिबद्धः कथायं न्यङ्ङुत्तानोऽव पद्यते न । कया याति स्वधया को ददर्श दिवः स्कम्भः समृतः पाति नाकम् ॥
अध्वर यज्ञात आमचा होता अग्नी—वाजी (बलविजयी) होऊन—परिक्रमा करून नेला जातो. देवांमध्ये यज्ञिय असा तो देव अग्नी, हविर्दानासाठी प्रतिष्ठित होतो.
Mantra 2
अग्निर्होता नो अध्वरे वाजी सन्परि णीयते । देवो देवेषु यज्ञियः ॥
अग्नी सुव्यवस्थित अध्वर (यज्ञ) याभोवती रथीप्रमाणे परिक्रमा करीत जातो; तो देवांमध्ये हवि-प्रयोजन व त्याची अग्रगामी प्रेरणा स्थापन करतो.
Mantra 3
परि वाजपतिः कविरग्निर्हव्यान्यक्रमीत् । दधद्रत्नानि दाशुषे ॥
वाजपति, कवी—अग्नी—हव्यांच्या भोवती परिक्रमा करीत पुढे जातो; दाशुष (यज्ञदाता) याच्यासाठी रत्नांना धारण करून, ती त्याच्यातच स्थापन करतो.
Mantra 4
अयं यः सृञ्जये पुरो दैववाते समिध्यते । द्युमाँ अमित्रदम्भनः ॥
हा तोच—जो सृञ्जयासाठी दैववात (दिव्य प्रेरणा) याच्या अग्रे प्रज्वलित केला जातो; मनाने द्युमान, आणि अमित्र-दम्भन—शत्रू व असत्यबल यांचा भंजक.
Mantra 5
अस्य घा वीर ईवतोऽग्नेरीशीत मर्त्यः । तिग्मजम्भस्य मीळ्हुषः ॥
या उग्र दाता अग्नीचा—हे वीरा—खरोखरच मर्त्य मनुष्य स्वामी होतो; तीक्ष्ण-जबड्याचा, बलवान् सहायक, आणि आवश्यक साहाय्य देणारा असा तो.
Mantra 6
तमर्वन्तं न सानसिमरुषं न दिवः शिशुम् । मर्मृज्यन्ते दिवेदिवे ॥
त्याला ते दिवसेंदिवस झळाळून घासतात—जणू विजयासाठी धावणारा रेसचा अश्व, जणू द्यौचा अरुण शिशु—जोवर ज्वाला आपल्या दीप्त रूपात परिपूर्ण होत नाही.
Mantra 7
बोधद्यन्मा हरिभ्यां कुमारः साहदेव्यः । अच्छा न हूत उदरम् ॥
साहदेव्य कुमाराने हरि-युग्म (दोन हरि अश्व) घेऊन मला जागविले तेव्हा, तो आहूत होऊन आमच्याकडे आला—थेट हृदयाच्या गर्भापर्यंत—यज्ञ-आहुतीसाठी मार्ग उघडीत.
Mantra 8
उत त्या यजता हरी कुमारात्साहदेव्यात् । प्रयता सद्य आ ददे ॥
आणि ते दोन्ही यजनीय हरी (अश्व), साहदेव्य कुमारापासून, प्रयत्नपूर्वक तत्क्षणी आम्हांस (सहाय्य) प्रदान करतात.
Mantra 9
एष वां देवावश्विना कुमारः साहदेव्यः । दीर्घायुरस्तु सोमकः ॥
हे देव अश्विनौ! हा तुमचा (संरक्षित) साहदेव्य कुमार आहे; सोमक दीर्घायुषी होवो, तुमच्या पोषक समरसतेत स्थित.
Mantra 10
तं युवं देवावश्विना कुमारं साहदेव्यम् । दीर्घायुषं कृणोतन ॥
त्या साहदेव्य कुमाराला—हे देव अश्विनौ—तुम्ही दोघेही दीर्घायुषी करा.
It praises Agni as the priestly fire who purifies and completes the sacrifice, carries offerings to the gods, and rewards the generous worshipper with “treasures” (ratna).
Because the fire is tended daily—fed, kept bright, and made steady. The image also suggests inner refinement: attention and discipline make one’s aspiration luminous and effective.
It can be recited at the lighting of a lamp or sacred fire, or before offerings, to invoke clarity, purification, and right order—symbolically asking Agni to carry one’s intention upward.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.