Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
ആദ്യ അധ്യായം ശിവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി മംഗളാചരണത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു—അവൻ സൂക്ഷ്മൻ, ജ്ഞാനഗമ്യൻ, ശുദ്ധൻ, വിശ്വരൂപൻ. സോമ‑സൂര്യ വംശാവലികൾ, മന്വന്തരവൃത്താന്തങ്ങൾ, സൃഷ്ടിഭേദകഥകൾ എന്നിവ കേട്ട ശേഷം ഋഷിമാർ ‘ഉത്തമ തീർത്ഥ‑മാഹാത്മ്യം’യും ഭൂമിയിലെ ശ്രേഷ്ഠ പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണെന്നും ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ മറുപടി പറയുന്നു—തീർത്ഥങ്ങൾ അനന്തം; പരമ്പരയിൽ അവയുടെ മഹത്തായ സംഖ്യ പറയപ്പെടുന്നു; ക്ഷേത്രം, നദി, പർവ്വതം, സരിത എന്നിവ ഋഷികളുടെ തപസ്സാൽ പരമ മഹിമ നേടുന്നു. ഈ പുണ്യഭൂപ്രപഞ്ചത്തിൽ അർബുദ പർവ്വതം പ്രത്യേകമായി പാപനാശകനായി ഉയർത്തിക്കാട്ടപ്പെടുന്നു—വസിഷ്ഠന്റെ തേജസ്സാൽ അത് കലി‑ദോഷത്തിൽ നിന്ന് അപ്രഭാവിതം; വെറും ദർശനത്താലും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; സാധാരണ സ്നാന‑ദാനാദി കർമ്മങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠഫലം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ഋഷിമാർ അതിന്റെ അളവ്, സ്ഥാനം, വസിഷ്ഠ‑മാഹാത്മ്യം മൂലം ഖ്യാതി എങ്ങനെ വന്നത്, അവിടെയുള്ള പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ കേട്ട പാവനകഥ ആരംഭിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മവംശജനായ ദേവർഷി വസിഷ്ഠൻ നിയന്ത്രിതാഹാരവും ഋതുചര്യയും പാലിച്ച് കഠിനതപസ്സു ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ കാമധേനുസമാന ഗാവ് നന്ദിനി മേയുന്നതിനിടെ ആഴമുള്ള ഇരുണ്ട ഗർത്തത്തിൽ വീഴുന്നു; നിത്യഹോമത്തിന് അവൾ ആവശ്യമായതിനാൽ വസിഷ്ഠൻ ആശങ്കയോടെ അന്വേഷിച്ച് ഗർത്തം കണ്ടെത്തി അവളുടെ കരച്ചിൽ കേൾക്കുന്നു. നന്ദിനിയുടെ അപേക്ഷപ്രകാരം അദ്ദേഹം ത്രിലോക‑പാവനി സരസ്വതിയെ ധ്യാനിക്കുന്നു; സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷമായി ഗർത്തം നിർമ്മലജലത്തോടെ നിറച്ച് നന്ദിനിയെ പുറത്തെടുക്കുന്നു. ഗർത്തത്തിന്റെ അതിഗാംഭീര്യം കണ്ട വസിഷ്ഠൻ അത് പർവ്വതം കൊണ്ടുവന്ന് നിറയ്ക്കാൻ പദ്ധതിയിട്ട് ഹിമവാന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു യോജ്യമായ പർവ്വതഖണ്ഡം അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഹിമവാൻ ആദരിച്ച് ഗർത്തത്തിന്റെ അളവ് ചോദിക്കുന്നു, വസിഷ്ഠൻ അളവുകൾ പറയുന്നു; ഇത്ര വലിയ വിവരം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി എന്ന ഹിമവാന്റെ കൗതുകം അടുത്ത സംഭവവികാസത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
വസിഷ്ഠൻ ഒരു പൂർവവൃത്താന്തം പറയുന്നു—മഹർഷി ഗൗതമൻ അനേകം ശിഷ്യരെ പഠിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ഉത്തങ്കൻ എന്ന ഭക്തശിഷ്യൻ കാലം കഴിഞ്ഞിട്ടും ഗുരുസേവയിൽ അചഞ്ചലനായി തുടരുന്നു. ഗുരു അയച്ച കാര്യത്തിൽ ഗൃഹധർമ്മം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അടയാളം കണ്ടപ്പോൾ വംശപരമ്പരയുടെ തുടർച്ചയെക്കുറിച്ച് അവൻ വിഷമിക്കുന്നു. ഇത് ഗൗതമനോട് അറിയിച്ചപ്പോൾ, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഗൃഹ്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം കല്പിക്കുകയും ഇനി ദക്ഷിണ വേണ്ടെന്ന് പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. എങ്കിലും ഉത്തങ്കൻ ദൃശ്യമായ ഗുരുദക്ഷിണ നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഗുരുപത്നി അഹല്യയെ സമീപിക്കുന്നു. അഹല്യ, കർശന സമയപരിധിക്കുള്ളിൽ രാജാവ് സൗദാസനിൽ നിന്ന് റാണി മദയന്തിയുടെ രത്നകുണ്ഡലങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. സൗദാസൻ ‘നിന്നെ തിന്നും’ എന്ന് ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയാലും ചോദിക്കാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു; മദയന്തി രാജമുദ്രയെ തെളിവായി ചോദിച്ച് കുണ്ഡലങ്ങൾ നൽകുകയും തക്ഷകൻ അവ കവർന്നെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കും എന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. മടങ്ങിവരുമ്പോൾ ബ്രാഹ്മണരെ സന്തോഷിപ്പിക്കൽ/അസന്തോഷിപ്പിക്കൽ ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള രാജാവിന്റെ ഗൂഢവാക്യം ഉത്തങ്കൻ കേൾക്കുന്നു; രാജാവ് തന്റെ മുൻശാപവും അതിന്റെ മോചനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. വഴിയിൽ തക്ഷകൻ കുണ്ഡലങ്ങൾ മോഷ്ടിക്കുന്നു; ഉത്തങ്കൻ പിന്തുടർന്ന് പാതാളലോകത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ സഹായത്തോടെയും ദിവ്യ അശ്വ/അഗ്നി-പ്രതീകത്തോടെയും പുക-അഗ്നി സൃഷ്ടിച്ച് നാഗങ്ങളെ നിർബന്ധിച്ച് കുണ്ഡലങ്ങൾ തിരികെ നേടുന്നു. സമയത്ത് അഹല്യയ്ക്ക് സമർപ്പിച്ച് അവളുടെ ശാപം ഒഴിവാക്കുന്നു. അവസാനം തക്ഷകനും ഉത്തങ്കനും കാരണം ഒരു ‘വിവര’ (തുറവ്/കുഴി) ഉണ്ടായതായി പറഞ്ഞ്, കന്നുകാലികൾക്കായി കുഴി നിറയ്ക്കുക എന്ന പ്രായോഗിക നിർദേശത്തോടൊപ്പം ഈ ധാർമ്മികകഥയെ സ്ഥലസ്മൃതിയുമായി കടമയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
സൂതൻ പറയുന്നു—ഹിമാലയം വസിഷ്ഠനോട് ഭയങ്കരമായ വിവരം (ആഴമുള്ള പിളർപ്പ്/കുഴി) എങ്ങനെ പൂരിപ്പിക്കാമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പുരാതനകാലത്ത് പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ മുറിച്ചതിനാൽ അവയ്ക്ക് പറക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ പ്രായോഗിക മാർഗം തേടുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ഹിമാലയന്റെ പുത്രൻ നന്ദിവർധനനെയും, അവന്റെ അടുത്ത സുഹൃത്തായ വേഗത്തിൽ മേലോട്ടുയരാൻ കഴിവുള്ള ശക്തിമാനായ നാഗൻ അർബുദനെയും ഈ ദൗത്യത്തിന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. നന്ദിവർധനൻ ആദ്യം വിസമ്മതിക്കുന്നു—പ്രദേശം കഠിനവും സാമൂഹികമായി അസുരക്ഷിതവും ആണെന്ന്; എന്നാൽ വസിഷ്ഠൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: തന്റെ പാവന സാന്നിധ്യത്തിൽ അവിടെ നദികളും തീർത്ഥങ്ങളും ദേവതകളും മംഗളകരമായ സസ്യ-ജീവജാലവും സ്ഥാപിതമാകും; മഹേശ്വരനെയും അവിടെ കൊണ്ടുവരും. സ്ഥലം തന്റെ പേരാൽ പ്രസിദ്ധമാകണം എന്ന വ്യവസ്ഥയിൽ അർബുദൻ സമ്മതിച്ച്, ആജ്ഞപ്രകാരം വിവരം പൂരിപ്പിച്ച്/വിടുതൽ ചെയ്ത് വസിഷ്ഠനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു. വരമായി—ശിഖരത്തിലെ നിർമല ജലപാതം/ഉറവ് ‘നാഗതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാകണം, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഉന്നതഗതി ലഭിക്കണം; സ്ത്രീകൾക്ക് സന്താനലാഭഫലവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നാഭസ മാസത്തിലെ ശുക്ല പഞ്ചമി പൂജ, മാഘസ്നാനം, തിലദാനം, പഞ്ചമി ശ്രാദ്ധം എന്നിവയുടെ നിർദ്ദേശങ്ങളും ഉണ്ട്. വസിഷ്ഠൻ എല്ലാം അനുഗ്രഹിച്ച് ആശ്രമം സ്ഥാപിക്കുകയും, തപസ്സിലൂടെ ഗോമതി ധാരയെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുകയും, ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—മഹാപാപികളും അവിടെ സ്നാനത്തോടെ ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കും; വസിഷ്ഠമുഖദർശനം പുനർജന്മബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകും; അരുന്ധതി പ്രത്യേകമായി പൂജ്യയാണെന്നും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
സൂതൻ പറയുന്നു—ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ അർബുദാചലത്തിൽ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ച് ശംഭുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിനായി ഘോരതപസ് ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ക്രമമായി ഫലാഹാരം, പത്രാഹാരം, ജലാഹാരം, ഒടുവിൽ വായുഭക്ഷണം വരെ സ്വീകരിച്ച് ദീർഘകാലം ഋതുനിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു—ഗ്രീഷ്മത്തിൽ പഞ്ചാഗ്നി തപസ്, ശിശിരത്തിൽ ജലനിമജ്ജനവ്രതം, വർഷാകാലത്ത് തുറന്ന ആകാശത്തിനടിയിൽ വാസം. ഈ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ പർവതം പിളർത്തി പ്രത്യക്ഷനായി, ഋഷിയുടെ മുമ്പിൽ ഒരു ദിവ്യ ലിംഗം ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ ക്രമബദ്ധമായ ശിവസ്തോത്രം ചൊല്ലി ശിവന്റെ ശുദ്ധത, സർവ്വവ്യാപകത, ത്രിധാ-സ്വരൂപപ്രതിധ്വനി, അഷ്ടമൂർത്തിത്വം, ജ്ഞാനസ്വഭാവം എന്നിവ പുകഴ്ത്തി. ആകാശവാണി വരം ചോദിക്കുവാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മുൻപ്രതിജ്ഞയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ ലിംഗത്തിൽ ഭഗവാന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം അപേക്ഷിച്ചു. ശിവൻ അത് നൽകി, ഈ സ്തോത്രപാരായണം—പ്രത്യേകിച്ച് നിശ്ചിത കാലവ്രതത്തിൽ—തീർത്ഥഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം നൽകുമെന്ന് അറിയിച്ചു. മന്ദാകിനി നദിയെ ദേവകാര്യാർത്ഥം അയച്ച പവിത്രധാരയായി മഹിമപ്പെടുത്തുകയും, വടക്കേ ഒരു കുണ്ഡത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുകയും ചെയ്യുന്നു; അവിടെ സ്നാനവും ലിംഗദർശനവും ജരാമരണാതീതമായ പരമപദം നൽകുന്നു. ലിംഗം ‘അചലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി; പ്രളയം വരെയും അചലമെന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു. തുടർന്ന് ഋഷികളും ദേവന്മാരും ആ പ്രദേശത്ത് മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളും വാസസ്ഥാനങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചു.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
ഈ അധ്യായം സംവാദരൂപത്തിലാണ്. അർബുദത്തിന്റെ മഹിമ കൂടുതൽ വിശദമായി കേൾക്കണമെന്ന് ഋഷികൾ അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, സൂതൻ മുൻവൃത്താന്തം പറയുന്നു—രാജാ യയാതി മുനി പുലസ്ത്യനോട് അർബുദം, അവിടെയുള്ള തീർത്ഥക്രമം, ഫലങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചിരുന്നു. പുലസ്ത്യൻ അർബുദത്തെ ധർമ്മസമൃദ്ധമായ മഹാക്ഷേത്രമായി വിശേഷിപ്പിച്ച് സംക്ഷിപ്ത വിവരണം ആരംഭിക്കുന്നു; ആദ്യം ‘നാഗ-തീർത്ഥ’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു—അത് അഭീഷ്ടഫലദായകം; പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക് സന്താനവും സൗഭാഗ്യവും നൽകുന്നു। തുടർന്ന് തീർത്ഥയാത്രയിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ഗൗതമീ എന്ന പതിവ്രത ബ്രാഹ്മണവിധവ അർബുദത്തിലെത്തി നാഗ-തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. ഒരു സ്ത്രീയെ മകനോടൊപ്പം കണ്ടപ്പോൾ അവളുടെ ഉള്ളിൽ പുത്രകാമന ഉയരുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വന്ന ഉടൻ സമാഗമമില്ലാതെ അവൾ ഗർഭിണിയാകുന്നു. ലജ്ജയാൽ ആത്മഹത്യ ചിന്തിച്ചപ്പോൾ ആകാശവാണി തടഞ്ഞ്—ഇത് തീർത്ഥപ്രഭാവമാണ്; ജലത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടായ ആഗ്രഹം സഫലമാകും എന്ന് അറിയിക്കുന്നു. ഗൗതമീ അവിടെ തന്നെ താമസിച്ച് ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള പുത്രനെ പ്രസവിക്കുന്നു। അവസാന ഫലശ്രുതി—അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം വംശപരമ്പരയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; നിഷ്കാമ സ്നാനവും ശ്രാദ്ധവും സ്ഥിരലോകപ്രാപ്തി നൽകുന്നു. സ്ത്രീകൾ പുഷ്പഫലങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ സന്താനവും സൗഭാഗ്യവും ലഭിക്കും; നിയമാനുസൃത തീർത്ഥയാത്ര ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെടുന്നു।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു—തപസ്സിന്റെ നിധിയായ വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രം ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്നു. അവിടെ ജലപൂർണ്ണമായ ഒരു കുണ്ഡമുണ്ട്; അത് പാപക്ഷയം വരുത്തുന്നു. വസിഷ്ഠൻ തപോബലത്തോടെ ഗോമതി നദിയെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു. ആ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപകർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും. പിന്നീട് ശ്രാദ്ധമാഹാത്മ്യം—ഋഷിധാന്യത്തോടെ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം ഇരുപക്ഷങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ പിതൃകളെയും തരിക്കുന്നു. നാരദഗീതയിലെ ഗാഥയിലൂടെ, മറ്റു പ്രസിദ്ധ ശ്രാദ്ധതീർത്ഥങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിലെ ശ്രാദ്ധത്തോട് താരതമ്യത്തിൽ കുറഞ്ഞതാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അരുന്ധതിയെ പ്രത്യേകമായി പൂജ്യയും ഇഷ്ടസിദ്ധിദായിനിയുമായി പറയുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ സന്നിധിയിൽ ദീപദാനം ചെയ്താൽ ഐശ്വര്യവും തേജസ്സും ലഭിക്കും. ഒരു രാത്രി ഉപവാസം സപ്തർഷിലോകം, മൂന്ന് രാത്രി മഹർലോകം, ഒരു മാസം ഉപവാസം മോക്ഷവും സംസാരബന്ധമുക്തിയും നൽകുന്നു. ശ്രാവണ ശുക്ല പൗർണമാസിയിൽ ഋഷിക്ക് തർപ്പണം ബ്രഹ്മലോകം നൽകും; എട്ടുനൂറ് ഗായത്രിജപം ജന്മമരണപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് തൽക്ഷണ വിമോചനം നൽകും; വാമദേവപൂജ അഗ്നിഷ്ടോമയജ്ഞസമ ഫലം നൽകും. അവസാനം ശുദ്ധിയും ശ്രദ്ധയും കൊണ്ട് വസിഷ്ഠദർശനവും വാമദേവാരാധനയും സമഗ്രമായി ചെയ്യണമെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
പുലസ്ത്യൻ അചലേശ്വര തീർത്ഥയാത്രയുടെ വിധി വിവരിച്ച്, ശ്രദ്ധയോടെ ദർശനം ചെയ്താൽ മാത്രം പോലും ആത്മസിദ്ധി ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കർമഫലങ്ങൾ അദ്ദേഹം ക്രമമായി പറയുന്നു—കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ (ആശ്വിനം/ഫാൽഗുണം മാസങ്ങളിലും) ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പരമഗതി നൽകുന്നു; ദക്ഷിണമുഖമായി പുഷ്പം, ഇല, ഫലം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗഫലം തുല്യം; പഞ്ചാമൃത തർപ്പണം ശിവലോകസാമീപ്യം നൽകുന്നു; പ്രദക്ഷിണയിലെ ഓരോ പടിയും പാപനാശകമാണെന്നും പറയുന്നു. പിന്നീട് നാരദനിൽ നിന്ന് സ്വർഗത്തിൽ കേട്ട ഒരു അത്ഭുതകഥ പുലസ്ത്യൻ പറയുന്നു—ഭക്തിയില്ലാത്ത ഒരു തത്ത പതിവായി തന്റെ കൂടിനുചുറ്റും വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു; മരണാനന്തരം അത് ജന്മസ്മൃതിയോടെ രാജാവ് വേണുവായി ജനിച്ചു. പ്രദക്ഷിണയുടെ കാരണശക്തി ഓർത്ത് വേണു അചലേശ്വരത്തിൽ പ്രായം മുഴുവൻ പ്രദക്ഷിണയ്ക്കേ തന്നെ സമർപ്പിച്ചു. നാരദാദി ഋഷികൾ സാധാരണ അർപ്പണ-ഉപചാരങ്ങൾ അവഗണിക്കുന്നതെന്തെന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ, വേണു മുൻജന്മകാരണം പറഞ്ഞ് തീർത്ഥകൃപയിൽ ആശ്രയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഋഷികൾ ഉപദേശം അംഗീകരിച്ച് തങ്ങളുമെല്ലാം പ്രദക്ഷിണ സ്വീകരിക്കുന്നു; അവസാനം വേണു ശംഭുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അപൂർവവും ദീർഘസ്ഥായിയുമായ പദവി പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഭദ്രകർണ മഹാഹ്രദത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ആ പുണ്യജലാശയത്തിൽ ‘ത്രിനേത്ര’ ഭാവം തോന്നിക്കുന്ന അനവധി ശിലകൾ കാണപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ശിവലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ ദർശനത്തോടെ ഭക്തൻ ‘ത്രിനേത്രസദൃശൻ’ ആയി ശിവദൃഷ്ടിയുടെ ഭാവത്തോട് ഏകീകരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. കഥപ്രകാരം ശിവപ്രിയ ഗണനായ ഭദ്രകർണൻ ആ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ഹ്രദം നിർമ്മിച്ചു. പിന്നീട് ദാനവരോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഗണസേന പരാജയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, നമുചി എന്ന ശക്തനായ ദാനവൻ ശിവന്റെ മുന്നിൽ ആക്രമിച്ചു. ഭദ്രകർണൻ അവനെ നേരിട്ട് യുദ്ധത്തിൽ നിർണ്ണായകമായി വധിച്ചു. വീണ ദാനവൻ അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോയെങ്കിലും, ശിവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സത്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടതിനാൽ ശിവൻ പ്രസന്നനായി. ശിവൻ ഭദ്രകർണന് വരം നൽകി—ലിംഗത്തിലും ഹ്രദത്തിലും നിത്യസാന്നിധ്യം; പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിക്ക് ഈ ഫലം അതിവിശേഷമായി വർദ്ധിക്കും. അവസാന വിധി—ഭദ്രകർണ ഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ത്രിനേത്രലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്നവൻ ശിവന്റെ ശാശ്വത ധാമം പ്രാപിക്കും; അതിനാൽ ഭക്തർ അവിടെ സ്ഥിരശ്രമത്തോടെ സ്നാന-പൂജകൾ നടത്തണം।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
പുലസ്ത്യൻ കേദാരത്തെ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ പാപനാശക തീർത്ഥമായി വർണ്ണിക്കുന്നു; അവിടെ മന്ദാകിനിക്ക് സരസ്വതിയുമായി പാവനബന്ധമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു “പ്രാചീന ഇതിഹാസം” പറയുന്നു—അജപാലൻ എന്ന രാജാവ് അതികരമില്ലാതെ ഭരിക്കുന്ന, കൺടകരഹിത (കുറ്റരഹിത) രാജ്യം നിലനിർത്തുന്ന ആദർശ ഭരണാധികാരി. തീർത്ഥയാത്രാസന്ദർഭത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ വന്നപ്പോൾ, തന്റെ സമൃദ്ധി, പ്രജാസുഖം, ഭക്തിയുള്ള ഭാര്യ—ഇവയുടെ കർമകാരണം അജപാലൻ ചോദിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ മുൻജന്മകഥ പറയുന്നു—അജപാലനും ഭാര്യയും ശൂദ്രയോനിയിൽ ജനിച്ച് ക്ഷാമപീഡിതരായി അലഞ്ഞുനടന്ന്, താമരകൾ നിറഞ്ഞ ജലസ്ഥാനത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് വെള്ളം കുടിച്ച്, മനസ്സോടെ പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്തു. ഭക്ഷണത്തിനായി താമരകൾ വിൽക്കാൻ കൊണ്ടുപോയെങ്കിലും ദൗർലഭ്യം കാരണം ആരും വാങ്ങിയില്ല. സന്ധ്യയ്ക്ക് കേദാരത്തിലെ ശിവാലയത്തിനടുത്ത് വേദ-പുരാണ പാരായണം കേട്ട്, നാഗവതി എന്ന വേശ്യ ശിവരാത്രി ജാഗരണം ചെയ്യുന്നത് കണ്ടു. വ്രതത്തിന്റെ മഹിമ അറിഞ്ഞ ദമ്പതികൾ വില വാങ്ങാതെ താമരകൾ ശിവനു സമർപ്പിച്ച്, പൂജ, വിശപ്പിൽ നിന്നുള്ള ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, പുരാണശ്രവണം എന്നിവ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ നടത്തി. മരണാനന്തരം (ഭാര്യയുടെ സ്വദാഹവിവരണം ഉൾപ്പെടെ) അവർ രാജകുലത്തിൽ പുനർജന്മം നേടി; അജപാലന്റെ ആദർശരാജ്യം കേദാരകൃപയുടെ ഫലമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം ശിവരാത്രിയുടെ തിഥി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—മാഘ-ഫാൽഗുണ ഇടയിലെ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശി. കേദാരയാത്ര, ജാഗരണം, പൂജാവിധി എന്നിവയും ഫലശ്രുതിയും—ശ്രവണമാത്രത്തിൽ പാപനാശം; ദർശനം, സ്നാനം, കേദാരകുണ്ഡജലപാനം എന്നിവ മോക്ഷാഭിമുഖ ഫലം നൽകും; പിതൃകൾക്കും ഉപകാരം ലഭിക്കും.
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാജാവ് യയാതി പുലസ്ത്യനോട് ചോദിക്കുന്നു—അർബുദപ്രദേശത്ത് കേദാരവും ഗംഗാ-സരസ്വതിപോലുള്ള മഹാനദികളും എങ്ങനെ സന്നിഹിതമാകുന്നു, ഇതിലെ ‘കൗതുകം’ (അദ്ഭുതമായ പുണ്യവിശേഷം) എന്ത് എന്ന്. പുലസ്ത്യൻ മറുപടി ദേവ-ഋഷികൾ ബ്രഹ്മസഭയെ സമീപിക്കുന്ന അന്തർകഥയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ഇന്ദ്രൻ യുഗങ്ങളുടെ മാനവും അവയുടെ ധർമ്മലക്ഷണങ്ങളും ക്രമമായി വിശദീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലിയുഗങ്ങളുടെ കാലപരിമാണം പറഞ്ഞ്, ധർമ്മം നാല്പാദത്തിൽ നിന്ന് കലിയിൽ ഒരുപാദമായി ക്ഷയിക്കുന്നതും, ആചാര-യജ്ഞ-സാമൂഹ്യധർമ്മങ്ങളുടെ അധഃപതനവും വിവരിക്കുന്നു. തീർത്ഥങ്ങൾ വ്യക്തിരൂപത്തിൽ ചോദിക്കുന്നു—കലിയിൽ ഞങ്ങളുടെ ശക്തി എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? ബ്രഹ്മാവ് അർബുദപർവതത്തെ കലിദോഷം പ്രവർത്തിക്കാത്ത സ്ഥാനമായി നിശ്ചയിച്ച്, തീർത്ഥങ്ങൾ അവിടെ വസിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി അവയുടെ ഫലപ്രാപ്തി സംരക്ഷിക്കപ്പെടും. തുടർന്ന് മങ്കണക തപസ്വിയുടെ കഥ—ദേഹത്തിലെ ഒരു ലക്ഷണം സിദ്ധിയെന്ന് കരുതി നൃത്തം ചെയ്ത് ലോകക്രമം കലക്കുന്നു; ശിവൻ പ്രത്യക്ഷമായി അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് ഭസ്മം ഉദ്ഭവിപ്പിച്ച് തന്റെ പരമശക്തി വെളിപ്പെടുത്തി വരങ്ങൾ നൽകുന്നു. സരസ്വതിയിൽ സ്നാനം, ഗംഗാ–സരസ്വതി സംഗമത്തിൽ ശ്രാദ്ധം, ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണദാനം—ഇവ മോക്ഷാഭിമുഖവും പാപക്ഷയകരവുമാണെന്ന് ശിവൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അർബുദത്തിന്റെ നിത്യപുണ്യത്വം അധ്യായം സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് കോടീശ്വരത്തിന്റെ പ്രാദുര്ഭാവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ദക്ഷിണദേശത്തിലെ അനേകം മുനിമാർ അർബുദപർവതത്തിൽ എത്തി അചലേശ്വരദർശനത്തിൽ മുൻഗണന നേടാൻ മത്സരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ധാർമ്മിക മുന്നറിയിപ്പ് നൽകപ്പെടുന്നു—വൈകി എത്തി ഭക്തി-ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണൻ അധോഗതിയിൽ പതിക്കും. ഇത് കേട്ട് മുനിമാർ സംയമികളും വ്രതപരായണരും വേദവിദ്യയിൽ പണ്ഡിതരുമായ ശാന്തതപസ്വികളായി മാറുന്നു. അവരുടെ ഭക്തിഭാവം കണ്ട കരുണാമയൻ ശിവൻ ഒരേ സമയം ‘കോടി’ ആത്മലിംഗരൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷനായി, ഓരോ മുനിക്കും അതേ നിമിഷം വ്യത്യസ്ത ദർശനം ലഭ്യമാക്കുന്നു. മുനിമാർ വൈദികസ്തുതികളാൽ ശിവനെ പുകഴ്ത്തുന്നു; ശിവൻ വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു. അവർ—ഒരുമിച്ച് ഒരേ സമയം ലഭിച്ച ദർശനത്തിന് അതുല്യഫലം ലഭിക്കണം, കൂടാതെ കോടി ലിംഗങ്ങളുടെ പുണ്യം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരൊറ്റ ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടണം—എന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. പർവതം പിളർന്ന് ലിംഗം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആകാശവാണി അതിന് ‘കോടീശ്വര’ എന്ന് നാമകരണം ചെയ്ത് മാഘമാസ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ പൂജാവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ പൂജ ചെയ്താൽ കോടിഗുണഫലം; അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം—പ്രത്യേകിച്ച് ദക്ഷിണദേശീയൻ ചെയ്താൽ—ഗയാശ്രാദ്ധസമഫലമെന്ന് പറയുന്നു. മുനിമാർ ഗന്ധം, ധൂപം, ലേപനം മുതലായവ കൊണ്ട് പൂജിച്ച് ലിംഗകൃപയാൽ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
പുലസ്ത്യൻ ശ്രോതാവിനെ രൂപതീർത്ഥത്തിലേക്ക് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഇത് പരമ സ്നാനസ്ഥലം; പാപം നീക്കി സൗന്ദര്യവും ശുഭരൂപവും നൽകുന്നു. പ്രാദേശിക കഥയിൽ ആദ്യം വികൃതദേഹയായിരുന്ന ഒരു ആഭീരി ഗോപസ്ത്രീ മാഘ ശുക്ല തൃതീയ നാൾ പർവ്വതജലപാതത്തിൽ വീഴുകയും, തീർത്ഥപ്രഭാവത്തിൽ ദിവ്യലാവണ്യവും ശുഭലക്ഷണങ്ങളും ലഭിച്ച് പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്നു. വിനോദാർത്ഥം വന്ന ഇന്ദ്രൻ അവളെ കണ്ടു മോഹിതനായി സംഭാഷണം നടത്തുന്നു; അവൾ തിഥി അറിയിച്ചു ഒരു വരം ചോദിക്കുന്നു—ആ ദിവസത്തിൽ ഭക്തിയോടെ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന സ്ത്രീ-പുരുഷന്മാർ സർവ്വദേവന്മാരെയും പ്രസന്നമാക്കി അപൂർവ സൗന്ദര്യം നേടട്ടെ. ഇന്ദ്രൻ വരം നൽകി അവളെ ദിവ്യലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു; പിന്നീട് അവൾ ‘വപു’ എന്ന അപ്സരയായി പ്രസിദ്ധയാകുന്നു. തുടർന്ന് അധ്യായം സമീപമുള്ള സൂക്ഷ്മ തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിവരണം നൽകുന്നു—കിഴക്കോട്ട് പാതാളകന്യകൾ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനോഹര ഗുഹ; സിദ്ധിയും രക്ഷയും നൽകുന്ന ജലമുള്ള വൈനായക പീഠം; പൂവും ഫലവും കൊണ്ട് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്ന തിലകവൃക്ഷം; കല്ലിനും ജലത്തിനും രൂപാന്തരശക്തിയുമെന്നിങ്ങനെ. ഫലശ്രുതിയിൽ വന്ധ്യത, രോഗം, ഗ്രഹദോഷം, ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങൾ, ഹാനികര തടസ്സങ്ങൾ എന്നിവ നീങ്ങുമെന്നു പറയുന്നു. യയാതി കാരണം ചോദിക്കുമ്പോൾ, പുലസ്ത്യൻ—അദിതിയുടെ തപസ്സ്, ഇന്ദ്രാധിപത്യസങ്കടത്തിൽ ജലപാതത്തിൽ ശിശു വിഷ്ണു (ത്രിവിക്രമ)നെ മറച്ചു പരിപാലിച്ചത്, കൂടാതെ അദിതി തിലകവൃക്ഷത്തെ പോഷിപ്പിച്ചത്—ഇവയാൽ തീർത്ഥമഹിമ വർദ്ധിച്ചതെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രദ്ധയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിച്ച്, ഇഹലോക-പരലോകങ്ങളിൽ ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്ന തീർത്ഥമെന്നു ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
പുലസ്ത്യൻ രാജശ്രോതാവിനെ ഈശാനദിശയിലെ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും പാപനാശകവുമായ ഹൃഷീകേശ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; അത് അംബരീഷനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി പറയുന്നു. കൃതയുഗത്തിൽ രാജാവ് അംബരീഷ് ക്രമേണ കഠിനതപസ്സുകൾ അനുഷ്ഠിച്ചു—നിയമിതാഹാരം, ഇലഭക്ഷണം, ജലമാത്ര ആശ്രയം, പ്രാണസംയമം—ഇവയാൽ വിഷ്ണു പ്രസന്നനായി. ആദ്യം ഇന്ദ്രൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരങ്ങൾ നൽകാനും തന്റെ ആധിപത്യം പ്രഖ്യാപിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ അംബരീഷ് ലൗകിക വരങ്ങൾ നിരസിച്ച് ഇന്ദ്രന് മോക്ഷം നൽകാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ഹിംസാഭീഷണി മുഴക്കുമ്പോൾ ലോകത്തിൽ കലാപം ഉയരുന്നു; അംബരീഷ് സമാധിയിൽ ലീനനാകുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു ഗരുഡാരൂഢനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകി, സംസാരക്ഷയത്തിനായി ജ്ഞാനയോഗവും, കലിയുഗാനുകൂലമായ ക്രിയയോഗവും ഉപദേശിക്കുന്നു. അംബരീഷ് തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ നിത്യ ദൈവസന്നിധി നിലനിൽക്കാൻ പ്രതിമസ്ഥാപനം അപേക്ഷിക്കുന്നു; ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും കലിയുഗത്തിലും വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥിരസാന്നിധ്യം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഹൃഷീകേശദർശനവും ചാതുർമാസ്യവ്രതവും അനേകം ദാന-യജ്ഞ-തപസ്സുകളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു; കാർത്തിക ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ പുഷ്പാർപ്പണം, അഭിഷേകം, ശുചീകരണം/മാർജനം, ദീപപ്രജ്വലനം, പഞ്ചാമൃതപൂജ തുടങ്ങിയ ചെറിയ കർമ്മങ്ങളും മോക്ഷോന്മുഖവും പുണ്യവർധകവുമെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
പുലസ്ത്യൻ രാജശ്രോതാവിനോട് പ്രാചീനകാലത്ത് ഒരു സിദ്ധൻ സ്ഥാപിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന സിദ്ധേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. വിശ്വാവസു എന്ന സിദ്ധൻ ക്രോധം, അഹങ്കാരം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയെ ജയിച്ച് ഭക്തിയോടെ ദീർഘതപസ്സ് ചെയ്യുന്നു; വൃഷഭധ്വജനായ ശിവൻ പ്രസന്നനായി പ്രത്യക്ഷദർശനം നൽകുന്നു. ശിവൻ വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഈ ലിംഗത്തെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കുന്നവർക്കും ശിവകൃപയാൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കണമെന്നു വിശ്വാവസു അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ‘തഥാസ്തു’ എന്നു അനുഗ്രഹിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; തുടർന്ന് പലരും സിദ്ധേശ്വരസന്നിധിയിൽ എത്തി സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. ലിംഗപ്രഭാവം മൂലം ആഗ്രഹഫലം എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കാനാരംഭിച്ചതോടെ യജ്ഞ-ദാനാദി ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ കുറയുന്നു; ദേവന്മാർ വിഷമിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് മൂടി സിദ്ധി തടയാൻ ശ്രമിച്ചാലും, സിദ്ധേശന്റെ സാന്നിധ്യം സിദ്ധി നൽകുകയും പാപക്ഷയം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ശുക്ലമോ കൃഷ്ണമോ പക്ഷത്തിൽ തിങ്കളാഴ്ച ചതുര്ദശി വന്നാൽ, ആ ദിവസം സ്പർശിക്കുന്നവൻ ‘സിദ്ധൻ’ ആകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥയാത്ര, ഭക്തിപൂർവ്വമായ വന്ദനം-പൂജ എന്നിവ ഉപദേശിച്ച് സദ്ഗതി പ്രാപ്തി ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
പുലസ്ത്യ മുനി രാജാവിനോട് പറയുന്നു—ദേവന്മാർ ദൈത്യരെ തോൽപ്പിച്ചതുകണ്ട് ഭൃഗുവംശജനായ ശുക്രൻ, അവർക്ക് വീണ്ടും ശക്തി ലഭിക്കാനുള്ള മാർഗം ആലോചിച്ച് ശങ്കരാരാധനയിലൂടെ സിദ്ധി നേടാൻ നിശ്ചയിച്ചു. അദ്ദേഹം അർബുദപർവതത്തിലേക്ക് ചെന്നു ഗുഹാസദൃശമായ ഒരു ദ്വാരം കണ്ടെത്തി കഠിനതപസ് ചെയ്തു; ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ധൂപം, സുഗന്ധം, ലേപനം മുതലായവകൊണ്ട് നിരന്തരമായി പൂജ നടത്തി. ആയിരം വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാദേവൻ പ്രത്യക്ഷനായി ശുക്രന്റെ ഭക്തി പ്രശംസിച്ച് വരം ചോദിക്കുവാൻ പറഞ്ഞു. ശുക്രൻ മരിച്ച ജീവികളെയും പുനർജീവിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യ വേണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു; ശിവൻ ‘സഞ്ജീവനി’ വിദ്യ നൽകി, പിന്നെയും ഒരു വരം കൂടി ചോദിക്കാമെന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ശുക്രൻ ഒരു വിധാനം സ്ഥാപിച്ചു—കാർത്തിക ശുക്ല അഷ്ടമിയിൽ വിശ്വാസത്തോടെ ആ ലിംഗത്തെ സ്പർശിച്ച് പൂജിക്കുന്നവൻ ചെറുതായ മൃത്യുഭയത്തിൽ നിന്നുപോലും മോചിതനായി ഇഹലോക-പരലോകങ്ങളിൽ ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നേടും. ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം ശുക്രൻ ആ വിദ്യയാൽ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച അനേകം ദൈത്യരെ പുനർജീവിപ്പിച്ചു. അവസാനം ആ സ്ഥലത്തിന്റെ മുൻവശത്ത് ശുദ്ധവും പാപനാശകവുമായ മഹാകുണ്ഡമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു; അവിടെ സ്നാനം പാപങ്ങൾ നീക്കും, അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരാകും, ലളിതമായ തർപ്പണവും ഫലപ്രദം—അതുകൊണ്ട് അവിടെ സ്നാനത്തിന് പരിശ്രമിക്കണം।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജശ്രോതാവിനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—സർവപ്രസിദ്ധമായ പാപനാശക മാണികർണികാ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. പർവതഗുഹാസദൃശമായ സ്ഥലത്ത് വാലഖില്യ മുനിമാർ ഒരു മനോഹര കുണ്ഡം നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവിടെ സൂര്യഗ്രഹണത്തിന്റെ മധ്യാഹ്നത്തിൽ ദാഹപീഡിതയായ കിരാത സ്ത്രീ മാണികർണികാ—കൃഷ്ണവർണ്ണവും ഭയാനക രൂപവുമുള്ളവളെന്ന് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു—ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; തീർത്ഥപ്രഭാവം മൂലം മുനിമാരുടെ മുമ്പിൽ ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ ദിവ്യസുന്ദര രൂപത്തിൽ അവൾ പുറത്തുവരുന്നു. കരയുന്ന കുഞ്ഞിനെക്കുറിച്ച് വ്യാകുലനായ ഭർത്താവ് അവളെ തേടി എത്തുന്നു. മുനിമാരുടെ പ്രേരണയിൽ അവൻ കുഞ്ഞിനൊപ്പം സ്നാനത്തിനായി ജലത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നു; എന്നാൽ ഗ്രഹണമോക്ഷം വന്നപ്പോൾ വീണ്ടും വികൃതദേഹിയായി, ദുഃഖത്തിൽ അതേ ജലസ്ഥാനത്ത് മരിക്കുന്നു. പതിവ്രതയായ മാണികർണികാ ചിതയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു; മുനിമാർ ചോദിക്കുന്നു—ദിവ്യരൂപം ലഭിച്ചിട്ടും പാപി/വികൃതനായ ഭർത്താവിനെ എന്തിന് അനുഗമിക്കുന്നു? അവൾ പതിവ്രതധർമ്മം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—സ്ത്രീയ്ക്ക് ത്രിലോകത്തിലും ഭർത്താവാണ് ഏക ശരണം; അവൻ സുന്ദരനായാലും കുരൂപനായാലും, ധനവാനായാലും ദരിദ്രനായാലും, നില എന്തായാലും; കുഞ്ഞിനെ മുനിമാർക്ക് ഏൽപ്പിക്കുന്നു. കരുണയോടെ മുനിമാർ ഭർത്താവിനെ പുനർജീവിപ്പിച്ച് ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ യോഗ്യരൂപം നൽകുന്നു. ദിവ്യവിമാനം എത്തി ദമ്പതികൾ പുത്രനോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. വരം ലഭിച്ച മാണികർണികാ—അവിടത്തെ മഹാലിംഗം തന്റെ പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു; മുനിമാർ തീർത്ഥത്തിന്റെ കീർത്തി ‘മാണികർണികാ’ എന്ന പേരിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—സൂര്യഗ്രഹണകാലത്തെ സ്നാന-ദാനഫലം കുരുക്ഷേത്രസമം; ഏകാഗ്രസ്നാനത്തിൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി; അതിനാൽ പരിശ്രമിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത്, ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം ചെയ്ത്, ദേവ-ഋഷി-പിതൃ തർപ്പണങ്ങൾ ചെയ്യണം.
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ മുനി പംഗു-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു; ഇത് സർവ്വപാതകനാശകവും അത്യന്തം പാവനവുമായ തീർത്ഥമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ച്യവനവംശത്തിൽ ജനിച്ച പംഗു എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ നടക്കാൻ കഴിയാത്തവനായിരുന്നു; ബന്ധുക്കൾ ഗൃഹകാര്യങ്ങൾക്ക് പോയി അവനെ അവഗണിച്ച് വിട്ടുപോകുമ്പോൾ അവൻ ദുഃഖാകുലനാകുന്നു. അവൻ അർബുദാചലത്തിലെത്തി ഒരു തടാകം കണ്ടെത്തി കഠിനതപസ് ചെയ്യുന്നു; ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ഗന്ധം, പുഷ്പം, നൈവേദ്യം മുതലായ അർപ്പണങ്ങളാൽ നിയമബദ്ധമായി ശ്രദ്ധാഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വായുഭക്ഷണം, ജപം, ഹോമം എന്നിവയിലൂടെ ദീർഘകാലം നിരന്തരസാധന തുടരുന്നു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ സാക്ഷാൽ സംസാരിച്ച് വരം നൽകുന്നു. പംഗു—ഈ തീർത്ഥം തന്റെ പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകണം, ഇവിടെ ശിവകൃപയാൽ തന്റെ മുടന്ത് മാറണം, പാർവതീസമേതം ശിവൻ നിത്യസന്നിധിയായി നിലകൊള്ളണം എന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ വരം നൽകി ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ പ്രത്യേക സന്നിധി ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഫലം—സ്നാനമാത്രത്തിൽ പംഗുവിന് ദിവ്യദേഹം ലഭിക്കുന്നു; ആ തിഥിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന തീർത്ഥയാത്രികർ മുടന്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി മംഗളകരമായ രൂപാന്തരദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് യമതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് അതുല്യമായ പുണ്യക്ഷേത്രം—നരകസ്ഥിതികളിൽ നിന്നുപോലും ജീവികളെ മോചിപ്പിക്കുകയും പാപം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദൃഷ്ടാന്തമായി ചിത്രാംഗദ രാജാവിന്റെ കഥ വരുന്നു. അവൻ അത്യന്തം ലോഭി, ഹിംസകൻ, ദേവ‑ബ്രാഹ്മണപീഡകൻ, മോഷണവും പരസ്ത്രീഗമനവും പതിവായവൻ, സത്യ‑ശൗചരഹിതൻ, കപടവും അസൂയയും നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ. അർബുദപർവതത്തിൽ വേട്ടയാടിക്കൊണ്ട് ദാഹത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് ഒരു ജലാശയത്തിൽ ഇറങ്ങിയപ്പോൾ, അവിടെ ഗ്രാഹം (മുതല) പിടിച്ച് അവൻ മരിക്കുന്നു. യമദൂതർ അവനെ ഭീകര നരകങ്ങളിൽ തള്ളുന്നു; എന്നാൽ യമതീർത്ഥത്തിൽ മരണസംബന്ധമായ സ്പർശം മൂലം ആ നരകങ്ങളിലെ ജീവികൾക്കും അപ്രതീക്ഷിത ആശ്വാസം ലഭിക്കുന്നു. അത്ഭുതപ്പെട്ട ദൂതർ ധർമരാജനോട് വിവരം പറയുന്നു. യമൻ വിശദീകരിക്കുന്നു—ഭൂമിയിൽ അർബുദാചലത്തിനടുത്ത് ഞാൻ തപസ്സു ചെയ്ത എന്റെ പ്രിയ തീർത്ഥമുണ്ട്; ആ സർവ്വപാപഹാരി തീർത്ഥത്തിൽ മരിക്കുന്നവരെ ഉടൻ മോചിപ്പിക്കണം. യമാജ്ഞയാൽ രാജാവ് മോചിതനായി അപ്സരസ്സുകളുടെ സഹചാരത്തോടെ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി—ഭക്തിയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ ജരാ‑മരണരഹിതമായ പരമപദം നേടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ പരിശ്രമത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, അവിടെ വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘകാലം സ്വർഗവാസം ലഭിക്കും.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് ഹരിപ്രിയവും പാപനാശകവുമായ വാരാഹതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. വാരാഹാവതാരത്തിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഭൂമിയെ ഉയർത്തി ആശ്വസിപ്പിച്ച സംഭവം ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് വരസംഭാഷണത്തിൽ ഭൂമിദേവി ആ തീർത്ഥത്തിൽ വാരാഹരൂപത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. സർവ്വജീവഹിതാർത്ഥം ഭഗവാൻ അർബുദപർവതത്തിൽ അതേ രൂപത്തിൽ വസിക്കാമെന്ന് സമ്മതിക്കുന്നു. ദേവന്റെ മുന്നിലുള്ള ശുദ്ധസരോവരത്തിൽ മാഘമാസ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് പരമപാവനമെന്ന് പറയുന്നു; ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള മഹാപാപങ്ങളിൽ നിന്നുമേയും വിമോചനം ലഭിക്കുമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവിടെ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകുന്നു. അവസാനത്തിൽ ദാനധർമ്മം—പ്രത്യേകിച്ച് ഗോദാനം—അത്യന്തം പ്രശംസിതവും ദീർഘസ്വർഗവാസഫലപ്രദവുമെന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സ്നാനം, വ്രതം, തർപ്പണം, പിണ്ഡദാനം, ദാനം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ആചരിച്ചാൽ പിതൃകളോടുകൂടെ വിഷ്ണു-സാലോക്യം ലഭിക്കും എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
പുലസ്ത്യൻ ഈ അധ്യായത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ ക്ഷയ-വൃദ്ധികളുടെ കാരണംയും പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും വിവരിക്കുന്നു. ദക്ഷന്റെ ഇരുപത്തേഴു പുത്രിമാർ—അശ്വിനി മുതലായ നക്ഷത്രസ്വരൂപിണികൾ—ചന്ദ്രനോട് വിവാഹിതരാകുന്നു; എന്നാൽ ചന്ദ്രൻ രോഹിണിയോട് മാത്രം പക്ഷപാതം കാണിച്ച് മറ്റു ഭാര്യമാരെ അവഗണിക്കുന്നു. പുത്രിമാർ പിതാവിനോട് പരാതിപ്പെടുമ്പോൾ ദക്ഷൻ ചന്ദ്രനോട് എല്ലാവരോടും സമഭാവം പാലിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ചന്ദ്രൻ സമ്മതിച്ചിട്ടും വീണ്ടും അതേ തെറ്റ് ആവർത്തിച്ചതിനാൽ ക്രുദ്ധനായ ദക്ഷൻ യക്ഷ്മാരോഗം മൂലം ചന്ദ്രന് ക്ഷയം വരട്ടെ എന്ന് ശപിക്കുന്നു. ക്ഷയിച്ച ചന്ദ്രൻ ശിവഭക്തിയിലൂടെ പരിഹാരം തേടി അർബുദത്തിൽ ക്രോധനിഗ്രഹത്തോടെ തപസ്സും ജപ-ഹോമങ്ങളും നടത്തി ശിവനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു. ശിവൻ ദർശനം നൽകി പറയുന്നു—ദക്ഷശാപം പൂർണ്ണമായി നീക്കാൻ കഴിയില്ല, പക്ഷേ നിയന്ത്രിക്കാം; ചന്ദ്രൻ എല്ലാ ഭാര്യമാരെയും സമമായി മാനിച്ചാൽ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ക്ഷയവും ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ വൃദ്ധിയും സംഭവിക്കും. തുടർന്ന് ചന്ദ്രൻ തീർത്ഥഫലം ചോദിക്കുമ്പോൾ, പ്രഭാസത്തിൽ തിങ്കളാഴ്ച (സോമവാരം) സ്നാനം, പ്രത്യേകിച്ച് സോമയോഗത്തിൽ, ഉന്നതഗതി നൽകും; ഇവിടെ ശ്രാദ്ധവും പിണ്ഡദാനവും ചെയ്താൽ ഗയാശ്രാദ്ധസമമായ പിതൃപുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന് ശിവൻ ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഈ സ്ഥലം ‘പ്രഭാസതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചന്ദ്രൻ ദക്ഷകന്ന്യകളോട് സമഭാവത്തോടെ പെരുമാറുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
പുലസ്ത്യൻ പിണ്ഡോദക തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. പിണ്ഡോദകൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവൻ; ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശമുണ്ടായിട്ടും പഠനം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. അപമാനബോധവും ദുഃഖവും മൂലം അവനിൽ തീവ്രവൈരാഗ്യം ഉദിച്ച്, അവൻ പർവതഗുഹയിൽ ഒതുങ്ങുന്നു; വാക്കും വിദ്യയും തനിക്കുള്ളിൽ ഉദിക്കാത്തതിനാൽ മരണം പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏകാന്തത്തിൽ ദേവി സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവന്റെ ദുഃഖകാരണം ചോദിക്കുന്നു. ഗുരുവാൽ തള്ളിക്കളഞ്ഞതുപോലെ തോന്നുന്ന വേദനയും തന്റെ അസമർത്ഥതയും അവൻ അറിയിക്കുന്നു. ദേവി താൻ ആ ശുഭപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നവളാണെന്ന് പറഞ്ഞ് വരം നൽകാമെന്ന് സമ്മതിച്ച്, കാലനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു—ത്രയോദശി തിഥിയിൽ നിശാമുഖത്തിൽ. പിണ്ഡോദകൻ സർവജ്ഞതയും, തീർത്ഥം തന്റെ പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകണമെന്നും അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദേവി ഇരുവരവും അനുഗ്രഹിച്ച്, നിർദ്ദിഷ്ട സമയത്ത് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ—മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവരായാലും—സർവജ്ഞത പ്രാപിക്കും എന്നും, താൻ അവിടെ നിത്യസന്നിധിയിലുണ്ടെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേവി അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; പിണ്ഡോദകൻ സർവജ്ഞനായി വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി ജനങ്ങളെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുകയും, തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ലോകത്ത് വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
പുലസ്ത്യൻ യയാതിയോട് ശ്രീമാതയുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ശ്രീമാത പരമശക്തി—സർവ്വവ്യാപിനി, അർബുദാചലത്തിൽ സാക്ഷാൽ നിത്യനിവാസിനി, ഇഹ-പരലോക ലക്ഷ്യങ്ങൾ നൽകുന്നവൾ. അപ്പോൾ ദൈത്യരാജൻ കലിംഗൻ (പിന്നീട് ബാഷ്കലി എന്നും പരാമർശം) ത്രിലോകം കീഴടക്കി ദേവന്മാരെ സ്ഥാനച്യുതരാക്കി യജ്ഞഭാഗങ്ങൾ അപഹരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ അർബുദത്തിൽ അഭയം തേടി കഠിനതപസ്സുകൾ ചെയ്യുന്നു—വിവിധ വ്രതങ്ങൾ, ഉപവാസങ്ങൾ, പഞ്ചാഗ്നി സാധന, ജപ-ഹോമം, ധ്യാനം—എന്നിവയിലൂടെ ദേവിയെ ആരാധിച്ച് ധർമ്മസ്ഥാപനം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം ദേവി ക്രമേണ പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവസാനം കന്യാരൂപത്തിൽ ദർശനം നൽകുന്നു. ദേവന്മാർ സ്തുതികളാൽ അവളെ വിശ്വകാര്യാധിഷ്ഠാത്രി, ഗുണസ്വരൂപിണി, ലക്ഷ്മി-പാർവതി-സാവിത്രി-ഗായത്രി മുതലായ മഹാദേവീഭാവങ്ങളോട് ഏകത്വമുള്ളവൾ എന്നു വാഴ്ത്തുന്നു. ദേവി വരങ്ങൾ നൽകുമ്പോഴും ദേവരും അസുരരും തൻറെ സൃഷ്ടിയാണെന്ന് പറഞ്ഞ് മിതമായ ഇടപെടൽ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു—ദൂതനെ അയച്ച് ദൈത്യനോട് സ്വർഗം വിട്ടുകൊടുക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ദൈത്യന്റെ അഹങ്കാരം വർദ്ധിച്ച് ദേവിയോട് അനാചാരപ്രായ നിർബന്ധപ്രസ്താവനയിലേക്കെത്തുമ്പോൾ, ദേവി തൻറെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഭയങ്കര സൈന്യം സൃഷ്ടിച്ച് അവന്റെ സേനയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മുൻവരത്താൽ ദൈത്യൻ അമരൻ/അചലൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നതിനാൽ ദേവി അവനെ പൂർണ്ണമായി വധിക്കാതെ തൻറെ പാദുകകൾ സ്ഥാപിച്ച് നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി ഒരു രക്ഷാസംവിധാനം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അർബുദത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ സാന്നിധ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അവിടെ ദർശനവും പാദുകാപൂജയും മഹാപുണ്യം, മോക്ഷോപയോഗ ഫലം, പുനർബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമോചനം നൽകുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ കഥ ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം ചെയ്യുകയോ സ്തുതിക്കുകയോ ചെയ്താൽ മഹാപാപങ്ങൾ നശിച്ച് ജ്ഞാനഭക്തി വളരും.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് ശുക്ലതീർത്ഥം എന്ന അതുല്യസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ശമിലാക്ഷൻ എന്ന രാജകൻ നീലച്ചായത്തിൽ വെച്ച വസ്ത്രങ്ങൾ കേടായതു കണ്ടു ഭയന്ന് കുടുംബത്തോടൊപ്പം ഓടി രക്ഷപ്പെടാൻ ആലോചിക്കുന്നു. അവന്റെ വിഷണ്ണയായ മകൾ ദാശകന്യയോട് (മത്സ്യത്തൊഴിലാളി സമൂഹത്തിലെ പെൺകുട്ടി) ദുഃഖം പറയുന്നു. അവൾ ഒരു പ്രായോഗിക പരിഹാരം പറയുന്നു—അർബുദത്തിൽ ഒരു നിർഝരം ഉണ്ട്; അതിന്റെ ജലത്തിൽ ഇട്ട വസ്തു ക്ഷണത്തിൽ ശുക്ലം, അഥവാ വെളുപ്പായി മാറും; മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളും അവളുടെ സഹോദരന്മാരും ഈ ജലത്തിന്റെ പ്രഭാവം അറിയുന്നു. രാജകൻ അവൾ പറഞ്ഞപോലെ അവിടെ വസ്ത്രങ്ങൾ കഴുകുമ്പോൾ അവ ഉടൻ തന്നെ തിളങ്ങുന്ന വെളുപ്പോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ഭയത്തിന്റെ കാരണം നീങ്ങുന്നു. സംഭവം രാജാവിനെ അറിയിക്കുന്നു. രാജാവും മറ്റു നിറമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ജലത്തിൽ ഇട്ട് അതേ മാറ്റം കണ്ടു, വിധിപ്രകാരം സ്നാനാദി കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവ് രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ആ തീർത്ഥത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത്, തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ ഉന്നത സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഏകാദശിയിൽ അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ കുടുംബോന്നതി/കുലോദ്ധാരംയും സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ക്ഷണത്തിൽ പാപനാശം സംഭവിച്ച് നിർപാപത്വം ലഭിക്കും എന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ അർബുദപർവതത്തിലെ ഗുഹയിലേക്കുള്ള പുണ്യയാത്രയെ വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ ശുംഭഹന്ത്രിയായ ദേവി കാത്യായനി സാക്ഷാൽ വസിക്കുന്നു. ശുംഭൻ എന്ന മഹാബല ദൈത്യൻ ശങ്കരന്റെ വരത്താൽ ‘സ്ത്രീയെ ഒഴികെ മറ്റാരാലും അവധ്യൻ’ ആയി, ദേവന്മാരെ ജയിച്ച് ലോകാധിപത്യം പിടിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ അർബുദത്തിൽ അഭയം തേടി തപസ്സു ചെയ്ത് ദേവിയുടെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു, ശുംഭവധം വഴി ധർമ്മക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ദേവി സ്ത്രീയാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ശുംഭൻ അവഹേളിച്ച് അവളെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ദൈത്യരെ അയക്കുന്നു; ദേവി ഒരു ദൃഷ്ടിമാത്രത്തിൽ അവരെ ഭസ്മമാക്കുന്നു. ക്രോധത്തോടെ വാൾ പിടിച്ച് ശുംഭൻ തന്നെ വന്നാലും അവനും ദഗ്ധനാകുന്നു; ശേഷിച്ച ദൈത്യർ പാതാളത്തിലേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു. ദേവന്മാർ ദേവിയെ സ്തുതിച്ച് വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ, ദേവി അർബുദത്തിൽ നിത്യമായി വസിച്ച് ആ സ്ഥലത്തെ എപ്പോഴും ദേവസുലഭമാക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. യജ്ഞ-ദാനങ്ങളില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗം എളുപ്പമാകുമോ എന്ന ആശങ്കയ്ക്ക് പരിഹാരമായി കാലനിയമം പറയുന്നു—ശുക്ലാഷ്ടമിയിൽ ദേവന്മാർ അവിടെ ദേവിയെ ദർശിക്കും. ഫലശ്രുതി: ശുക്ലാഷ്ടമിയിൽ ശാന്തചിത്തത്തോടെ ദേവിയെ ദർശിക്കുന്നവൻ ദുഷ്കരമായ ഇഷ്ടസിദ്ധിയും പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
പുലസ്ത്യൻ പിണ്ഡാരക തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു; അത് പാപഹരമായ തീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. മങ്കി എന്ന ലളിതസ്വഭാവനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ ആദ്യം ബ്രാഹ്മണധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ അപ്രാവീണ്യനായിരുന്നെങ്കിലും, മനോഹരമായ പർവതത്തിൽ മഹിഷത്തെ കാത്ത് ധനം സമ്പാദിക്കുന്നു. ഏറെ കഷ്ടപ്പെട്ടു ചെറിയ കാളജോഡി വാങ്ങിയപ്പോൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായി ഒട്ടകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംഭവത്തിൽ കാളകളുടെ കഴുത്തുകൾ കുടുങ്ങി അവ നശിക്കുന്നു. ഈ തിരിച്ചടിയിൽ മങ്കിക്ക് വൈരാഗ്യം ഉദിച്ച് ഗ്രാമജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അർബുദ പർവതത്തിലെ ഒരു നിർഝര (ഉറവ/ചാട്ടം) സമീപം എത്തുന്നു. അവിടെ ത്രികാലസ്നാനവും ദീർഘകാല ഗായത്രിജപവും അനുഷ്ഠിച്ച് ശുദ്ധനായി ദിവ്യദർശനം പ്രാപിക്കുന്നു. അതേ സമയത്ത് ശങ്കരൻ (ശിവൻ) ഗൗരിയോടൊപ്പം പർവതത്തിൽ വിഹരിച്ച് ആ വഴി കടന്നുവരുന്നു; തപസ്വി അവനെ ദർശിക്കുന്നു. മങ്കി ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു വരം ചോദിക്കുന്നു—ലൗകികലാഭമല്ല, ശിവഗണത്വവും തീർത്ഥം തന്റെ പേരിൽ ‘പിണ്ഡാരക’ എന്നായി പ്രസിദ്ധമാകണമെന്നും. ശിവൻ വരം നൽകുന്നു: മരണാനന്തരം അവൻ ഗണനാകും; സ്ഥലം പിണ്ഡാരകമെന്നു വിളിക്കപ്പെടും; മഹാഷ്ടമിയിൽ ശിവന്റെ പ്രത്യേക സാന്നിധ്യം ഉണ്ടാകും. അഷ്ടമിതിഥിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ ശിവൻ നിത്യസ്ഥിതനായ പരമപദം പ്രാപിക്കും. മന്ത്രസഹിത സ്നാനവിധിയും ദാനമഹിമയും അധ്യായം ഊന്നുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമിയിൽ മഹിഷദാനം ഇഹപരലോകാഭീഷ്ടഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് പാപഹരമായ പർവതത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കനഖല തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ സുമതി എന്ന രാജാവ് സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് അർബുദത്തിലേക്ക് പോയി ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്യാൻ ശുദ്ധസ്വർണം കൊണ്ടുപോയി. അശ്രദ്ധയാൽ സ്വർണം വെള്ളത്തിൽ വീണു; ഏറെ തിരഞ്ഞിട്ടും കിട്ടാതെ അദ്ദേഹം പശ്ചാത്താപത്തോടെ വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങി, പിന്നീടൊരു ഗ്രഹണത്തിൽ സ്നാനാർത്ഥം വീണ്ടും അവിടെ എത്തി. അപ്പോൾ ഒരു അശരീരി വാക്ക് കേട്ടു—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും “നഷ്ടം” ഇല്ല; വെള്ളത്തിൽ വീണ സ്വർണം കോടിഗുണമായി വർധിച്ച് ലഭിക്കും. മുൻപത്തെ പിഴവിന്റെ പശ്ചാത്താപം ഭാവിയിലെ ശ്രാദ്ധ-ദാനങ്ങളിൽ ‘സംഖ്യ/പരിമാണം’ ആയി ഫലം നൽകും. വാക്കിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം തിരഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം പ്രകാശമുള്ളതും ധാരാളവുമായ, പലമടങ്ങായ സ്വർണം വീണ്ടെടുത്തു. തീർത്ഥശക്തി അറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണർക്കു മഹാദാനം നടത്തി അത് പിതൃദേവതകൾക്കായി സമർപ്പിച്ചു. ആ ദാനഫലമായി അദ്ദേഹം ധനദ എന്ന യക്ഷനായി, വിവിധ സമ്പത്തുകൾ നൽകുന്നവനായി പറയപ്പെടുന്നു. അവസാനം വിധി—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സൂര്യഗ്രഹണത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം ആकल्पം പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും; സ്നാനം ഋഷിമാരെയും ദേവന്മാരെയും മഹാനാഗങ്ങളെയും പ്രസന്നമാക്കി ഉടൻ പാപനാശം വരുത്തും. അതിനാൽ യഥാശക്തി സ്നാനം, ദാനം, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
പുലസ്ത്യൻ രാജശ്രോതാവിനോട് പ്രസിദ്ധമായ ചക്രതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പവിത്രതയ്ക്ക് കാരണം ഒരു പുരാതനകഥയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു—മുൻകാലത്ത് പ്രഭവിഷ്ണു ദാനവരെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച് അവിടെ തന്നെ തന്റെ ചക്രം വിസർജ്ജിച്ചു. തുടർന്ന് സ്വച്ഛമായ നിർഝരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജലത്തെ ശുദ്ധീകരിച്ചു; ഭഗവാന്റെ ആ ദിവ്യസ്പർശം കൊണ്ടാണ് ഈ തീർത്ഥത്തിന് പ്രത്യേക മേധ്യത ലഭിച്ചതെന്ന് ഗ്രന്ഥം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിധി—ഹരിയുടെ ശയനവും ബോധനവും എന്ന അവസരങ്ങളിൽ ഇവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവന്റെ പിതൃകൾ ഒരു കല്പം മുഴുവൻ തൃപ്തരായിരിക്കും. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ അർബുദഖണ്ഡത്തിന്റെ 27-ാം അധ്യായമെന്ന് കൊലോഫൺ പറയുന്നു.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജശ്രോതാവിനോട് “മാനുഷ്യ-ഹ്രദം/മാനുഷ്യ-തീർത്ഥം” എന്ന അതിപുണ്യദായകമായ ജലതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യസ്ഥിതി സ്ഥിരമാകുന്നു; ഗുരുപാപഭാരമുള്ളവനും മൃഗയോണിയിലേക്കു വീഴുകയില്ല—ഇതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ മുഖ്യവാദം. കഥയിൽ വേട്ടക്കാരാൽ ഓടിക്കളയപ്പെട്ട മാൻകൂട്ടം ആ ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചയുടൻ മനുഷ്യരായി മാറുകയും മുൻജന്മസ്മൃതി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ആയുധധാരികളായ വേട്ടക്കാർ വന്ന് മാൻകളുടെ വഴി ചോദിക്കുമ്പോൾ, പുതുമനുഷ്യർ—ഈ മാറ്റം തീർത്ഥപ്രഭാവം കൊണ്ടുമാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് വേട്ടക്കാർ ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ധാർമ്മിക “സിദ്ധി” പ്രാപിക്കുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ പാപഹരശക്തി കണ്ട ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പൊടികൊണ്ട് നിറച്ച് അതിനെ നിഷ്പ്രഭമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; എങ്കിലും പരമ്പരപ്രകാരം അതിന്റെ പ്രഭാവം ക്ഷയിക്കില്ല. ബുധാഷ്ടമിയിൽ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ മൃഗഭാവം പ്രാപിക്കാതെ, ശ്രാദ്ധ-ദാനങ്ങളാൽ പിതൃമേധത്തിന്റെ പൂർണ്ണഫലം നേടുന്നു.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
പുലസ്ത്യൻ കപിലാ-തീർത്ഥത്തിലേക്കുള്ള ശുപാർശിത ഗമനക്രമവും, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സഞ്ചിതദോഷങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുമെന്ന മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. സുപ്രഭൻ എന്ന രാജാവ് വേട്ടാഭിമാനത്തിൽ, പാലുകുടിക്കുന്ന കിടാവിനെ പോറ്റുന്ന മാൻപെണ്ണിനെ കൊല്ലുന്നു. മരണസമയത്ത് മാൻപെണ്ണ് അത് ക്ഷാത്രധർമ്മവിരുദ്ധമെന്ന് നിന്ദിച്ച് ശപിക്കുന്നു—അവൻ മലഞ്ചരിവിൽ ഭീകരമായ കടുവയായിത്തീരും; കപിലാ എന്ന പാലുതരുന്ന പശുവിനെ കണ്ടാൽ മാത്രമേ മോചനം ലഭിക്കൂ. ശാപഫലമായി രാജാവ് കടുവയായി മാറി, പിന്നീട് കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട കപിലയെ നേരിടുന്നു. കപിലാ തന്റെ കിടാവിനരികെ പോയി വരാൻ അനുമതി ചോദിച്ച് തിരികെ വരാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. പ്രതിജ്ഞ ലംഘിച്ചാൽ മഹാപാപഫലം വരുമെന്നു സ്വയം-ശപഥങ്ങളുടെ ദീർഘപരമ്പരയിലൂടെ അവൾ സത്യത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. കടുവ അവളുടെ സത്യത്തിൽ ദ്രവിച്ച് വിട്ടയക്കുന്നു. കപിലാ കിടാവിന് പാലൂട്ടി ജാഗ്രതയും അലോഭവും ഉപദേശിച്ച്, ഗോസമൂഹത്തോട് വിടപറഞ്ഞ്, വാക്കുപോലെ തിരികെ വരുന്നു. അപ്പോൾ സത്യം ആയിരം അശ്വമേധങ്ങളേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രസിദ്ധമാകുന്നു; കടുവ അവളെ വിട്ടുവിടുകയും അതേ നിമിഷം രാജാവ് മനുഷ്യരൂപം വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കപിലാ വെള്ളം ചോദിക്കുമ്പോൾ രാജാവ് അമ്പുകൊണ്ട് ഭൂമി ഭേദിച്ച് ശുദ്ധവും തണുത്തതുമായ ഉറവ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. ധർമ്മം പ്രത്യക്ഷമായി വരങ്ങൾ നൽകി, തീർത്ഥത്തിന്റെ നാമവും ഫലവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശിയിൽ സ്നാനം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം ചെയ്താൽ ഗുണിതമായ അക്ഷയപുണ്യം ലഭിക്കും; ചെറുജീവികൾക്കും ജലസ്പർശം ഉപകാരപ്പെടും. അവസാനം ദിവ്യവിമാനങ്ങൾ എത്തി കപിലയും അവളുടെ സമൂഹവും രാജാവും ദിവ്യഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് അവിടെ സ്നാന-ശ്രാദ്ധ-ദാനങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് പ്രബോധനം നൽകുന്നു.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
പുലസ്ത്യൻ യയാതിയോട് അഗ്നി-തീർത്ഥം സന്ദർശിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—ഇത് പരമപാവനമായ സ്ഥലം; ഒരിക്കൽ അഗ്നി ‘ലുപ്ത’നായതുപോലെ ആയി, പിന്നീടു ദേവന്മാർ അവനെ വീണ്ടും കണ്ടെത്തി. പന്ത്രണ്ടുവർഷം നീണ്ട അനാവൃഷ്ടി മൂലം ക്ഷാമവും സാമൂഹിക തകർച്ചയും ഉണ്ടാകുന്നു. വിശപ്പാൽ ക്ഷീണിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ ചണ്ഡാലവാസസ്ഥലത്ത് എത്തി മരിച്ച നായയെ കണ്ടെത്തി പാചകം ചെയ്ത് അഗ്നിയിൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കുന്നു; ഇതിനെ ‘അഭക്ഷ്യ-ഭക്ഷണം’ എന്ന മലിനകർമ്മമായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. അശുദ്ധ ആഹുതികളിൽ നിർബന്ധിതനാകാൻ ഇഷ്ടപ്പെടാതെ, മഴ തടഞ്ഞതിന്റെ കാരണം ഇന്ദ്രന്റെ ഭരണദോഷമെന്നു കരുതി അഗ്നി മർത്ത്യലോകത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നു. അതിനാൽ അഗ്നിഷ്ടോമാദി യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ നിലയ്ക്കുകയും ലോകസ്ഥിതി അസ്ഥിരമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർ അഗ്നിയെ അന്വേഷിക്കുന്നു; ഒരു ശുകൻ (തത്ത) അവന്റെ ഗതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നി ആദ്യം ശമീ/അശ്വത്ഥ വൃക്ഷത്തിൽ, പിന്നെ അർബുദപർവതത്തിലെ ജലാശയത്തിൽ മറഞ്ഞ് അദൃശ്യമാകുന്നു. ഒരു ദർദുരൻ (തവള) നിർഝരത്തിൽ അവന്റെ സ്ഥാനം വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അഗ്നി അതിന് ‘വിജിഹ്വത്വം’ (നാവിന്റെ ദോഷം) എന്ന ശാപം നൽകുന്നു. ദേവന്മാർ അഗ്നിയെ സ്തുതിക്കുന്നു—അവൻ ദേവമുഖം, യജ്ഞപ്രാണൻ, ജഗദാധാരം. അഗ്നി തന്റെ പരാതി പറയുന്നു: അപവിത്ര ആഹുതികളാൽ താൻ ദുഃഖിതനായി. ഇന്ദ്രൻ ദേവാപി-പ്രതീപ-ശാന്തനു എന്നിവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രാജധർമ്മകഥ പറഞ്ഞ് മഴ തടഞ്ഞതിന്റെ നൈതിക-രാഷ്ട്രീയ കാരണം വിശദീകരിച്ച് മേഘങ്ങളെ വർഷിപ്പാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. മഴ മടങ്ങിയപ്പോൾ അഗ്നി പ്രസന്നനായി അവിടെ തന്നെ വസിക്കാൻ സമ്മതിച്ച് ആ ജലാശയം ‘അഗ്നി-തീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകണമെന്ന് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി—വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിലോകപ്രാപ്തി, തിലദാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിഷ്ടോമഫലം, ഈ മഹാത്മ്യം പാരായണം/ശ്രവണം ചെയ്താൽ പകൽ-രാത്രി സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങൾ നശിക്കും.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
പുലസ്ത്യ മഹർഷി പ്രസിദ്ധമായ രക്താനുബന്ധ തീർത്ഥത്തെ ആധാരമാക്കി ഒരു പ്രായശ്ചിത്തകഥ പറയുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയ ഇന്ദ്രസേന രാജാവ് ഭാര്യ സുനന്ദയുടെ പതിവ്രത-ദൃഢത പരീക്ഷിക്കാൻ വഞ്ചനാപൂർവം ദൂതനെ അയച്ച് തന്റെ മരണവാർത്ത കള്ളമായി അറിയിപ്പിച്ചു. പതിപ്രാണയായ സുനന്ദ അത് കേട്ടയുടൻ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു. തുടർന്ന് രാജാവിന് സ്ത്രീവധദോഷത്തിന്റെ കർമ്മഫലമായി രണ്ടാമത്തെ നിഴൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക, ദേഹഭാരം, തേജസ്സിന്റെ ക്ഷയം, ദുർഗന്ധം തുടങ്ങിയ അശൗചലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ശുദ്ധിക്കായി അദ്ദേഹം അന്ത്യേഷ്ടികർമങ്ങൾ ചെയ്തു, കാശി, കപാലമോചന തുടങ്ങിയ അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ ദീർഘകാലം തീർത്ഥാടനം ചെയ്തിട്ടും ദോഷം മാറിയില്ല. ഏറെ അലഞ്ഞ ശേഷം അർബുദ (ആബു) പർവതത്തിലെത്തി രക്താനുബന്ധത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തപ്പോൾ തന്നെ രണ്ടാമത്തെ നിഴൽ അപ്രത്യക്ഷമായി, മംഗളലക്ഷണങ്ങൾ മടങ്ങി വന്നു. എന്നാൽ തീർത്ഥപരിധി കടന്നതോടെ ദോഷം വീണ്ടും തെളിഞ്ഞു; ഉടൻ തിരികെ വന്ന് സ്നാനം ചെയ്തപ്പോൾ വീണ്ടും ശുദ്ധി ലഭിച്ചു—ഇങ്ങനെ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ പരിധിബദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി തെളിയുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ പരമമാഹാത്മ്യം അറിഞ്ഞ രാജാവ് ദാനധർമ്മങ്ങൾ നടത്തി, ചിത ഒരുക്കി, വൈരാഗ്യത്തോടെ അഗ്നിപ്രവേശം ചെയ്ത് ശിവലോകം പ്രാപിച്ചു. ഫലശ്രുതിയിൽ—അവിടെ ചെയ്യുന്ന അർപ്പണവും ശ്രാദ്ധവും അത്യന്തം ഫലപ്രദം; സൂര്യസംക്രാന്തിയിൽ സ്നാനം ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷം പോലും ഹരിക്കും; ഗ്രഹണകാലത്ത് പ്രത്യേകിച്ച് ഗോദാനാദി ദാനങ്ങൾ ഏഴ് തലമുറകളെ മോചിപ്പിക്കും എന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാ യയാതിയോട് മഹാവിനായകദർശനത്തിന്റെ മഹിമയും വിധിയും പറയുന്നു. മഹാവിനായകനെ ദർശിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ ‘നിർവിഘ്നത്വം’ ലഭിക്കുമെന്ന് ഉപദേശം നൽകുന്നു. യയാതി അവന്റെ മഹത്ത്വം എങ്ങനെ ലഭിച്ചതെന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ, പുലസ്ത്യ പ്രാദുർഭാവകഥ പറയുന്നു—പാർവതി ദേഹലേപത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ബാലരൂപം നിർമ്മിച്ചു; വസ്തുക്കളുടെ അഭാവം മൂലം ആദ്യം അത് ശിരസ്സില്ലാത്തതായിരുന്നു. തുടർന്ന് സ്കന്ദനോട് ശിരസ് കൊണ്ടുവരാൻ കല്പിച്ചു; സംഭവവശാൽ അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള ഗജശിരസ് ലഭിച്ച് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ഗൗരി തന്റെ ശക്തിയാൽ പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി ശിവനോട് സമർപ്പിച്ചു. ശിവൻ ഗജമുഖത്തെയാണ് അവന്റെ ‘മഹത്ത്വ’ത്തിന്റെ ആധാരമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് ‘മഹാവിനായക’ എന്ന നാമം നൽകി, ഗണാധിപത്യം നൽകി, എല്ലാ കര്മ്മാരംഭത്തിലും ആദ്യം സ്മരിക്കേണ്ടവനായി നിയമിച്ചു—അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പ്രവർത്തി നശിക്കുകയില്ല, വിഘ്നങ്ങൾ അടുക്കുകയുമില്ല. പിന്നീട് അവന്റെ ചിഹ്നങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും പറയുന്നു—സ്കന്ദൻ കളിയുധമായി പ്രിയ കുഠാരം നൽകി, ഗൗരി മോദകപാത്രം നൽകി, ഒരു മൂഷികം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വാഹനമായി. ഫലശ്രുതിയിൽ മാഘ ശുക്ല ചതുര്ഥിയിൽ ഉപവാസത്തോടെ ദർശനം ചെയ്താൽ ജ്ഞാനലാഭം, സമീപത്തെ നിർമ്മലജല കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം-പൂജ ചെയ്താൽ സന്തതികൾക്ക് മംഗലം, ‘ഗണാനാം ത്വേ’ മന്ത്രത്തോടെ മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ അനിഷ്ടനിവാരണം എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നു. അവസാനം യയാതി മഹാവിനായകീ-ശാന്തിയുടെ വിധി ചോദിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യൻ ദോഷവర్జിത ദിനവും ശക്തമായ ചന്ദ്രസ്ഥിതിയും തിരഞ്ഞെടുത്ത് വേദി-മണ്ഡപം പണിത് അഷ്ടദള പദ്മമണ്ഡലം വരയ്ക്കുക, ലോകപാലന്മാരെയും മാതൃകകളെയും ആവാഹനം ചെയ്യുക, ജലപൂർണ കലശം സ്ഥാപിച്ച് അർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുക, ഗ്രഹഹോമം ഉൾപ്പെടെ ഹോമം ചെയ്യുക, ‘ഗണാനാം ത്വേ’ മന്ത്രം വലിയ എണ്ണത്തിൽ ജപിക്കുക, ഒടുവിൽ ശ്രീസൂക്താദി വൈദിക പാഠങ്ങളോടെ യജമാനസ്നാപനം നടത്തി സമാപിക്കുക—എന്ന ക്രമം പറയുന്നു. ഇതിലൂടെ വിഘ്നങ്ങൾ, ഉപദ്രവങ്ങൾ, അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ശമിക്കും; ചതുര്ഥിയിൽ പാരായണം/ശ്രവണം നിത്യ നിർവിഘ്നത്വം നൽകും, ഏകാഗ്ര പൂജയാൽ ഗണനാഥന്റെ കൃപയിൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കും.
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
പുലസ്ത്യൻ പാർഥേശ്വര തീർത്ഥയാത്രയെ വർണ്ണിക്കുന്നു—ഇത് പാപനാശക സ്ഥാനമാണ്; ഇതിന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ പലവിധ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനം ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു (ശ്ലോ. 1). അവിടെ ദേവലനു പ്രിയയായ പതിവ്രതയായ പാർഥാ എന്ന സ്ത്രീയെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അവൾ ആ സ്ഥലത്ത് തപസ്സു ചെയ്യുന്നു (ശ്ലോ. 2). മുൻജന്മത്തിൽ അവൾ സന്താനമില്ലാത്ത ഋഷിയുടെ ഭാര്യയായിരുന്നുവെന്നും, ഗാഢവൈരാഗ്യം പ്രാപിച്ച് അർബുദപർവതത്തിലേക്ക് പോയി ദീർഘകാലം വായുഭക്ഷണം, ഉപവാസം, മനസ്സിന്റെ സമത്വം എന്നിവയോടെ കഠിനതപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചതായും പറയുന്നു (ശ്ലോ. 3–4). ആയിരം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ഭൂമി പിളർന്ന് അപ്രതീക്ഷിതമായി ഒരു ശിവലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആകാശവാണി—നിന്റെ ഭക്തിയാൽ ഈ പരമപാവന ലിംഗം ഉദ്ഭവിച്ചു, ഇതിനെ പൂജിക്ക എന്നു ആജ്ഞാപിച്ചു (ശ്ലോ. 5–6). നിർദ്ദിഷ്ട സംकल्पത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പൂജ ഇഷ്ടഫലം നൽകും എന്നും, ഈ ലിംഗം ‘പാർഥേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്നും വാണി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു (ശ്ലോ. 7–8). പാർഥാ വിസ്മയത്തോടെ പൂജിച്ചു വംശധാരികളായ നൂറു പുത്രന്മാർ ലഭിച്ചെന്ന ബന്ധവും വരുന്നു; തീർത്ഥത്തിന്റെ കീർത്തി പരക്കും, ശുദ്ധ ഗുഹാജലസ്രോതസ്സും സൂചിപ്പിക്കുന്നു (ശ്ലോ. 9–10). അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ലിംഗദർശനം ചെയ്താൽ സന്താനബന്ധമായ ലോകദുഃഖം നീങ്ങും; ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ഉപവാസത്തോടെ ദേവസന്നിധിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്താൽ പുത്രലാഭം ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു (ശ്ലോ. 11–12). കൂടാതെ അവിടെ ചെയ്യുന്ന പിണ്ഡനിർവാപണം പിതൃകൾക്ക് അനുഗ്രഹമായി പുത്രത്വസദൃശമായ പ്രത്യേക ഫലം നൽകുന്നു (ശ്ലോ. 13).
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
പുലസ്ത്യ മഹർഷി യയാതിയോട് കൃഷ്ണതീർത്ഥം സന്ദർശിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—അത് നിത്യവും ശ്രീകൃഷ്ണൻ/വിഷ്ണുവിന് അതിപ്രിയവും, അവിടെ തുടർച്ചയായ ദിവ്യസാന്നിധ്യം നിലനിൽക്കുന്നതുമായ തീർത്ഥമാണ്. അതിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ യയാതി ചോദിക്കുമ്പോൾ, പുലസ്ത്യ പ്രളയകാലവൃത്താന്തം പറയുന്നു: അനന്തകാലത്തിന് ശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ഉണർന്ന് ഗോവിന്ദനെ കാണുന്നു. പ്രാധാന്യത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള തർക്കം ദീർഘയുദ്ധമാകുന്നു; അപ്പോൾ ദീപ്തിമാനവും അതിരില്ലാത്തതുമായ ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും, അശരീരവാണി—ഒരാൾ മേലോട്ടും ഒരാൾ കീഴോട്ടും പോയി അതിന്റെ അറ്റം തേടുക; അറ്റം കണ്ടെത്തുന്നവൻ പരമൻ—എന്ന് കല്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഷ്ണു കീഴോട്ടിറങ്ങി കാലാഗ്നിരുദ്രരൂപം ദർശിച്ച്, അതിന്റെ തേജസ്സിൽ ദഗ്ധനായി ‘കൃഷ്ണത്വം’ (ശ്യാമത) പ്രാപിക്കുന്നു; പിന്നെ മടങ്ങി വേദസ്തുതികളാൽ ലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് മേലോട്ടുപോയി അറ്റം കണ്ടെത്താതെ കേതകീ പുഷ്പത്തെ കള്ളസാക്ഷിയായി കൊണ്ടുവരുന്നു; മഹാദേവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൂജ്യസ്ഥാനത്തെ ശപിക്കുകയും, കേതകിയുടെ പൂജോപയോഗം നിയന്ത്രിക്കുകയും, വിഷ്ണുവിന്റെ സത്യനിഷ്ഠയെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സൃഷ്ടി തുടരാൻ ലിംഗം ചെറുതാക്കണമെന്ന് വിഷ്ണു അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, മഹാദേവൻ ശുദ്ധസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വിഷ്ണു അർബുദപർവതത്തിൽ നിർമ്മല സ്രോതസ്സിനരികെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച്, ആ സ്ഥലം ‘കൃഷ്ണതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—അവിടെ സ്നാനവും ലിംഗദർശനവും സർവതീർത്ഥഫലവും ദാനഫലവും ഏകാദശീ ജാഗരണം-ശ്രാദ്ധഫലവും നൽകുന്നു; ഭീകരപാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു; കൃഷ്ണതീർത്ഥം കണ്ടാൽ മാത്രവും ശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവായ യയാതിയെ പർവ്വതപ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പാപനാശക തീർത്ഥമായ ‘മാമൂഹ്രദാ’യിലേക്കു പോകാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ഭീകരപാപങ്ങളും നശിക്കും; മുനി മുദ്ഗലൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ‘മുദ്ഗലേശ്വര’ ലിംഗദർശനം അപൂർവമായ ആത്മീയ ശ്രേയസ്സു നൽകും—പ്രത്യേകിച്ച് ഫാൽഗുണ മാസത്തിലെ നിർദ്ദിഷ്ട തിഥി-ക്ഷണങ്ങളിൽ ചെയ്താൽ. അവിടെ ദിശാനിയമം പാലിച്ച് ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതൃകളെ പ്രളയം വരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും; നിവാര ധാന്യം, ശാക-മൂലാദി ലളിത അർപ്പണങ്ങൾ, ദാനകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. യയാതി ഈ സ്ഥലത്തിന് പേര് ലഭിച്ചതെങ്ങനെ എന്നും മുദ്ഗലാശ്രമകഥയും ചോദിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യ പറയുന്നു—ഒരു ദേവദൂതൻ മുദ്ഗലനെ സ്വർഗത്തിലേക്കു ക്ഷണിച്ചപ്പോൾ, മുദ്ഗലൻ സ്വർഗത്തിന്റെ ഗുണദോഷങ്ങൾ അന്വേഷിച്ചു; സ്വർഗം ഭോഗലോകമാണെന്നും അവിടെ പുതിയ പുണ്യം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ലെന്നും പുണ്യക്ഷയം വന്നാൽ പതനഭയം നിലനിൽക്കുമെന്നും അറിഞ്ഞു. അതിനാൽ സ്വർഗം നിരസിച്ച് കൂടുതൽ തീവ്ര തപസ്സും ശിവഭക്തിയും സ്വീകരിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ ആദ്യം ദൂതനിലൂടെ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തി, പിന്നെ സ്വയം വന്നെങ്കിലും, മുദ്ഗലന്റെ തപോബലത്തിൽ അവർ നിശ്ചലരായി; ഇന്ദ്രൻ വരം നൽകാൻ സമ്മതിച്ചു. മുദ്ഗലൻ മോക്ഷവും, ഈ തീർത്ഥം ‘മാമൂഹ്രദാ’ എന്ന പേരിൽ ഭൂലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധിയാകണമെന്നും അപേക്ഷിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ വരം നൽകി—ഇത് പ്രമുഖ തീർത്ഥമാകും, ഫാൽഗുണ പൗർണ്ണമിയിലെ സ്നാനം പരമഗതി നൽകും, പിണ്ഡദാനം ഗയാസമമായ ഫലം നൽകും, ദാനഫലം അപരിമിതമാകും. അവസാനം മുദ്ഗലൻ ശുദ്ധധ്യാനത്തിലൂടെ അക്ഷയമുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു; നാരദഗാഥ ഉപസംഹരിക്കുന്നു—മാമൂഹ്രദയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മുദ്ഗലേശ്വര ദർശനം ചെയ്താൽ ഇഹലോകസിദ്ധിയും അന്തിമമോക്ഷവും ലഭിക്കും.
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നത് യയാതിയുടെ ചോദ്യംകൊണ്ടാണ്—അർബുദപർവതത്തിൽ ചണ്ഡികയുടെ ആശ്രമം എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, എപ്പോൾ സംഭവിച്ചു, അതിന്റെ ദർശനം മനുഷ്യർക്കെന്ത് ഫലം നൽകുന്നു? പുലസ്ത്യൻ ‘പാപ-പ്രണാശിനി’ കഥ പറയുന്നു: മുൻ ദേവയുഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരംകൊണ്ട് (ഒരു ‘സ്ത്രീ’ വർഗ്ഗം കൊണ്ടുമാത്രം വധ്യം) ശക്തനായ ദൈത്യൻ മഹീഷൻ ദേവന്മാരെ കീഴടക്കി, യജ്ഞഭാഗവിതരണം തടസ്സപ്പെടുത്തി, ലോകകാര്യനിർവാഹകരെ യജ്ഞപ്രതിദാനം കൂടാതെ സേവിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ബൃഹസ്പതിയെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം അവരെ അർബുദത്തിലേക്ക് നയിച്ച് പരാശക്തി ചണ്ഡികയെ മന്ത്രം, ന്യാസം, പൂജ-ആഹുതി, ദീർഘതപസ് എന്നിവയാൽ ആരാധിക്കുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. മാസങ്ങളായ തപസ്സിൽ സമ്പാദിച്ച തേജസ് മണ്ഡലത്തിൽ ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ തേജോമയിയായ കന്യ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—അവളാണ് ചണ്ഡിക. ദേവന്മാർ ദിവ്യായുധങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച് മഹാമായ, വിശ്വവ്യാപിനി, രക്ഷിണി, ഉഗ്രരൂപിണി മുതലായ നാമങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു; ചണ്ഡിക യുക്തകാലത്ത് മഹീഷവധം നടത്തുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് നാരദൻ ചണ്ഡികയെ കണ്ടു അവളുടെ അപൂർവസൗന്ദര്യം മഹീഷനോട് വിവരിക്കുന്നു; അതോടെ കാമം ഉണർന്ന മഹീഷൻ ദൂതന്മാരെ അയക്കുന്നു. ചണ്ഡിക പ്രമേയം നിരസിച്ച് ഇത് അവന്റെ വിനാശത്തിന്റെ മുൻകഥയാണെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ മഹീഷസേനകളും അപശകുനങ്ങളും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ചണ്ഡിക പല അസ്ത്രങ്ങളും നിർഫലമാക്കി, ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെയും സ്വന്തം അസ്ത്രംകൊണ്ട് പ്രതിഹതം ചെയ്ത്, മഹീഷന്റെ രൂപാന്തരങ്ങളെ ജയിച്ച് അവസാനം മഹിഷരൂപത്തിന്റെ ശിരശ്ഛേദം നടത്തി, പുറത്ത് വന്ന വീരരൂപത്തെയും സംഹരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ആനന്ദിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ ആധിപത്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ചണ്ഡിക അർബുദത്തിൽ സ്ഥിരവും പ്രസിദ്ധവുമായ ആശ്രമം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു; അവിടെ അവളുടെ ദർശനം ഉയർന്ന ആത്മസ്ഥിതിയും ബ്രഹ്മജ്ഞാനാഭിമുഖതയും നൽകുന്നു. തുടർന്ന് വിപുലമായ ഫലശ്രുതി: അവിടെ സ്നാനം, പിണ്ഡദാനം, ശ്രാദ്ധം, ബ്രാഹ്മണദാനം, ഒരു/മൂന്ന് രാത്രികളുടെ ഉപവാസം, ചാതുർമാസ്യവാസം—പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിനമാസ കൃഷ്ണചതുര്ദശി—ഗയാശ്രാദ്ധസമഫലം, ഭയനാശം, ആരോഗ്യ, ധനം, സന്താനം, രാജ്യം വീണ്ടെടുപ്പ്, മോക്ഷം വരെ നൽകുന്നു. അവസാനം മനുഷ്യർ ദേവിയിലേക്കു കൂടുതലായി തിരിയുന്നതിനാൽ മറ്റു കർമ്മങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചതായി, അതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ കാമ-ക്രോധാദി വിക്ഷേപങ്ങളെ നിയന്ത്രണാർത്ഥം പ്രേരിപ്പിച്ചതായി പറയുന്നു. അർബുദദർശനം സ്വയം പാവനമാണെന്നും, ഈ പാഠം വീട്ടിൽ സൂക്ഷിക്കുകയോ ഭക്തിയോടെ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താലും മഹാപുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നും ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ മഹർഷി ഉപദേശരൂപത്തിൽ പാപഹരമായ ‘നാഗഹൃദ’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് അതിന്റെ കാരണകഥ വരുന്നു—കദ്രുവിന്റെ ശാപത്തിൽ പീഡിതരായും, പരീക്ഷിത്തിന്റെ സർപ്പയാഗാഗ്നിയിൽ നാശഭയം കൊണ്ടും വിഷമിച്ച നാഗങ്ങൾ ഉപദേശം തേടി ശേഷനാഗനെ സമീപിക്കുന്നു. ശേഷൻ അവരെ അർബുദപർവതത്തിൽ നിയമബദ്ധമായി തപസ്സു ചെയ്യാനും, കാമരൂപിണിയായ ദേവി ചണ്ഡികയെ നിരന്തരം ആരാധിക്കാനും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ദേവിയുടെ സ്മരണം ആപത്തുകൾ അകറ്റുമെന്നുമവൻ പറയുന്നു. നാഗങ്ങൾ ഗുഹാമാർഗ്ഗം വഴി പർവതത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഹോമം, ജപം, ഉപവാസം മുതലായ കഠിനവ്രതങ്ങളാൽ തപശ്ചര്യ നടത്തി ദേവിയെ പ്രസന്നമാക്കുന്നു. ദേവി വരം നൽകുന്നു—യാഗം അവസാനിക്കുന്നതുവരെ തന്റെ സന്നിധിയിൽ ഭയമില്ലാതെ താമസിക്കാം; തുടർന്ന് സ്വന്തം ലോകത്തേക്ക് മടങ്ങാം. കൂടാതെ അവർ ഗുഹ ചീർത്തതിനാൽ ഈ സ്ഥലം ഭൂമിയിൽ ‘നാഗഹൃദ തീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്നും ദേവി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ശേഷം കാലവിധി—ശ്രാവണമാസം കൃഷ്ണപക്ഷ പഞ്ചമിയിൽ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർപ്പഭയം നീങ്ങും; അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് ഉപകാരകരമാകും. അവസാനം ശ്രാവണ കൃഷ്ണ-പഞ്ചമിയിൽ ദേവിയുടെ നിത്യസാന്നിധ്യം വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി, അവിടെ സ്നാനവും ശ്രാദ്ധവും ചെയ്യുന്നത് സ്വഹിതത്തിന് മംഗളകരമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യനും രാജാ യയാതിയും തമ്മിലുള്ള ചോദ്യം–ഉത്തര രൂപത്തിലുള്ള തത്ത്വസംവാദമാണ്. അർബുദപർവതത്തിലെ ശിവലിംഗബന്ധിതമായ ഒരു കുണ്ഡത്തിൽ ജാഹ്നവി (ഗംഗ) ‘ഗുപ്ത’യായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവതീർത്ഥഫലം ലഭിക്കുകയും ജന്മം മുഴുവൻ സമ്പാദിച്ച പാപസഞ്ചയം നശിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ശിവനെ പ്രസന്നിപ്പിച്ച് അർബുദയിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതിനുശേഷം, പാർവതിയുടെ മുമ്പിൽ ഗോപ്യത പാലിച്ചുകൊണ്ട് ശിവൻ ഗംഗാസാന്നിധ്യം നിരന്തരം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നന്ദി, ഭൃംഗി എന്നിവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഗണങ്ങൾ നിർമ്മലജലമുള്ള ഉത്തമ കുണ്ഡം നിർമ്മിക്കുന്നു; ശിവൻ വ്രത-വ്യാജത്തോടെ അതിൽ പ്രവേശിച്ച് മനസ്സിൽ ഗംഗയെ ആവാഹിക്കുമ്പോൾ ഗംഗ ഉടൻ എത്തുന്നു. നാരദൻ ശിവന്റെ അസാധാരണ ഭാവം കണ്ടു ധ്യാനദൃഷ്ടിയാൽ രഹസ്യം അറിഞ്ഞ് അറിയിക്കുമ്പോൾ ക്രുദ്ധയായ പാർവതി അവിടെ എത്തുന്നു. മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞിരുന്ന ഗംഗ വിനയവചനങ്ങളാൽ പാർവതിയെ ശമിപ്പിച്ച്, ഭാഗീരഥപ്രസംഗത്തിലെ പഴയ ബന്ധം (അവതരണസമയത്തെ ‘ധാരണ’) ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു; ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ ശിവനോടൊപ്പം ക്രീഡയ്ക്കായി ഒരു ദിവസം അപേക്ഷിച്ച് സ്ഥലത്തിന് ‘ശിവകുണ്ഡം/ശിവഗംഗ’ എന്ന നാമം നൽകുന്നു. അവസാനം ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ സ്നാനം, അമംഗലനാശം, ബ്രാഹ്മണന് വൃഷദാനം—സ്വർഗ്ഗഫലപ്രദം—എന്ന വിധിയും പറയുന്നു.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാജാവ് യയാതി പുലസ്ത്യനോട് ചോദിക്കുന്നു—മഹാദേവൻ സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം എങ്ങനെ സ്ഥലം മാറി വീണു, ആ സ്ഥലദർശനത്തിൽ എന്ത് പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു? പുലസ്ത്യൻ കാരണം പറയുന്നു: സതിയുടെ ദേഹത്യാഗത്തിനും ദക്ഷന്റെ അപമാനത്തിനും ശേഷം മോഹാവസ്ഥയിൽ ശിവൻ വാലഖില്യ ഋഷികളുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യരൂപത്തിൽ ആകർഷിതരായ ഋഷിപത്നിമാർ സമീപിച്ചതോടെ, ശിവനെ തിരിച്ചറിയാതിരുന്ന ഋഷികൾ ശപിച്ചു—‘ലിംഗം പതിക്കട്ടെ’ എന്ന്. ഉടൻ ഭൂകമ്പം, സമുദ്രക്ഷോഭം മുതലായ ലോകഅസ്ഥിരതയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമായി. ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് കാരണം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവരെ അർബുദത്തിലേക്ക് നയിച്ചു. ദേവന്മാർ വേദശൈലിയിൽ ശിവസ്തുതി ചെയ്ത് സ്ഥിതിപുനഃസ്ഥാപനം അപേക്ഷിച്ചു. ശിവൻ പറഞ്ഞു—പതിച്ച ലിംഗം അചലമാണ്; പരിഹാരം ഒന്നേ ഉള്ളൂ: ക്രമമായി ബ്രഹ്മാ, തുടർന്ന് വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ, മറ്റു ദേവന്മാർ, ഒടുവിൽ വാലഖില്യർ ശതരുദ്രീയ മന്ത്രങ്ങളാൽ പൂജ ചെയ്യണം; അപ്പോൾ അപശകുനങ്ങൾ ശമിക്കും. ലിംഗസ്പർശമാത്രം അശുദ്ധി നീക്കണമെന്ന വരം ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് ലിംഗം മൂടി സാധാരണർക്കു അദൃശ്യമാക്കി; എങ്കിലും അതിന്റെ പാവനസാന്നിധ്യം ഫലപ്രദമായി തുടരുന്നു. അവസാനം ആചാരവിധി—ഫാൽഗുണമാസാന്ത്യ ചതുര്ദശിയിൽ പുതിയ യവദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം മഹാഫലദായകം; പല മറ്റു കർമങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം. ഉദാഹരണത്തിൽ രോഗിയായ ഒരാൾ അവിടെ സക്തൂ (വറുത്ത ധാന്യപ്പൊടി) ബന്ധം മൂലം അനായാസം ശുഭജന്മം നേടുന്നു; പിന്നെ ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, ഉദാര സക്തൂദാനം എന്നിവയോടെ വാർഷിക വ്രതം ആചരിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഭക്തിയോടെ കേൾക്കുന്നവരുടെ പകൽ-രാത്രി സഞ്ചിതദോഷങ്ങൾ നീങ്ങുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
ഈ അധ്യായം പുലസ്ത്യനും രാജാവ് യയാതിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദരൂപത്തിൽ കാമേശ്വരമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. മനോഭവനായ കാമന്റെ ഭീഷണിയാൽ ശിവൻ പല പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചതെന്തുകൊണ്ടെന്നും കാമേശ്വരന്റെ ആവാസവൃത്താന്തം എന്തെന്നും യയാതി ചോദിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യൻ പറയുന്നു—കാമൻ ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും സജ്ജമാക്കി വീണ്ടും വീണ്ടും ശിവനെ പിന്തുടർന്നു; ശിവൻ പ്രശസ്ത തീർത്ഥങ്ങൾ കടന്ന് ദീർഘകാലം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം അർബുദപർവതത്തേക്കു മടങ്ങി വന്നു. അർബുദത്തിൽ ശിവൻ കാമനെ നേരിട്ട് അഭിമുഖീകരിച്ചു. ശിവന്റെ തൃതീയനേത്രത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ദഹനജ്വാല കാമനെ ധനുസ്സു-ബാണങ്ങളോടുകൂടി ഭസ്മമാക്കി. തുടർന്ന് രതിയുടെ ദുഃഖവിലാപവും ആത്മദഹനശ്രമവും വരുന്നു; ആകാശവാണി അവളെ തപസ്സിന് നിയോഗിക്കുന്നു. രതി ആയിരം വർഷം വ്രതം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, ഉപവാസം എന്നിവയാൽ ശിവാരാധന ചെയ്തപ്പോൾ ശിവൻ വരം നൽകി—കാമൻ വീണ്ടും ദേഹധാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ശിവാനുമതിയോടെ തന്റെ കര്ത്തവ്യം തുടരുന്നു. അവസാനം യയാതി ശിവമഹിമ ഗ്രഹിച്ച് അർബുദത്തിൽ ശിവപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്നു; ആ ദേവന്റെ ദർശനം ഏഴ് ജന്മങ്ങളോളം അനിഷ്ടം നീക്കുമെന്ന ഫലശ്രുതിയാൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് മൃകണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്റെ സംഭവകഥ പറയുന്നു. ബാലൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായിരുന്നെങ്കിലും, ഒരു പണ്ഡിതാതിഥി ആറുമാസത്തിനകം അവന്റെ മരണം സംഭവിക്കുമെന്ന് പ്രവചിച്ചു. അതിനാൽ പിതാവ് ഉടൻ ഉപനയനം നടത്തി, നിയന്ത്രിതമായ ഭക്തിശീലങ്ങൾ പഠിപ്പിച്ചു—എല്ലാ പ്രായത്തിലുള്ള ബ്രാഹ്മണർക്കും നമസ്കരിക്കുന്ന വിനയം അഭ്യസിപ്പിച്ചു. തീർത്ഥയാത്രയിൽ സപ്തർഷികൾ എത്തിയപ്പോൾ ബാലൻ ഭക്തിയോടെ അവരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. അവർ ദീർഘായുസ്സിന്റെ ആശീർവാദം നൽകി; എന്നാൽ അങ്കിരസ് സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയാൽ അഞ്ചാം ദിവസം മരണസൂചന കണ്ടറിഞ്ഞ്, ആശീർവാദത്തിന്റെ സത്യത കാക്കാൻ പരിഹാരം നിർദേശിച്ചു. ഋഷികൾ ബാലനെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; ബ്രഹ്മാവ് അന്വേഷിച്ച് കല്പാന്തം വരെ ദീർഘായുസ്സിന്റെ വരം നൽകി. തിരികെ വന്ന ബാലൻ വരം അറിയിച്ചു, അർബുദപർവതത്തിൽ മനോഹരമായ ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ച് ബ്രഹ്മാരാധന ചെയ്യാൻ സംकल्पിച്ചു. ഫലശ്രുതി—ശ്രാവണ പൗർണ്ണമിയിൽ അവിടെ പിതൃതർപ്പണം ചെയ്താൽ പിതൃമേധസമമായ പൂർണ്ണഫലം; ഋഷിയോഗത്തോടെ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള തർപ്പണം ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ദീർഘവാസം നൽകും; വിശ്വാസത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ വംശത്തിലെ അകാലമരണഭയം നീങ്ങും.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ മുനി നൃപശ്രേഷ്ഠനോട് സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശം നൽകുന്നു. ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ, പരമ പാപഹരമായ ലിംഗത്തിങ്കലേക്ക് പോകുവാൻ അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഋഷി ഉദ്ദാലകൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ‘ഉദ്ദാലകേശ്വര’ ലിംഗമാണത്. ആ ലിംഗത്തെ സ്പർശിക്കുകയും ദർശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പുണ്യകരം; പ്രത്യേകിച്ച് പൂജ ചെയ്യുന്നത് അത്യന്തം ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു. ഭക്തിയോടെ അവിടെ ശങ്കരനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ സർവരോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ഗാർഹസ്ഥ്യധർമ്മം നേടാൻ/സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ യോഗ്യനാകും; എല്ലാ പാപങ്ങളും നീങ്ങി ശിവലോകത്തിൽ മഹിമയോടെ ആദരിക്കപ്പെടും. ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡ (അർബുദഖണ്ഡ)ത്തിലെ 42-ാം അധ്യായമാണ്.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട്—സിദ്ധന്മാർ പ്രതിഷ്ഠിച്ച, ‘ശുഭസിദ്ധി’ നൽകുന്ന ‘സിദ്ധലിംഗം’ എന്ന പവിത്ര ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശന-പൂജകളാൽ എല്ലാ പാതകങ്ങളും നശിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. അതിനടുത്ത് അത്യന്തം നിർമ്മലജലമുള്ള ഒരു കുണ്ഡം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള മഹാപാതക-വിശേഷത്തിൽ നിന്നുപോലും വിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്. കൂടാതെ, സ്നാനസമയത്ത് മനസ്സിൽ ധരിക്കുന്ന ഏത് ആഗ്രഹവും സിദ്ധിക്കും; ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ പരമാവസ്ഥ പ്രാപിക്കും എന്നു സ്ഥലമാഹാത്മ്യം വ്യാപകമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, അർബുദഖണ്ഡ ഉപവിഭാഗം, ‘സിദ്ധേശ്വര-മാഹാത്മ്യം’ എന്ന അധ്യായശീർഷകം എന്നിവ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, ഗ്രന്ഥസംരചനയിലെ ആഭ്യന്തര സൂചികയായി കൊലോഫൻ നൽകുന്നു.
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
‘ഗജതീർത്ഥപ്രഭാവവർണനം’ എന്ന ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനെ ‘അനുത്തമ’മായ ഗജതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട വിധിയും അതിന്റെ മഹത്വവും ഉപദേശിക്കുന്നു. പൂർവകാലത്ത് ദിഗ്ഗജങ്ങൾ ശുദ്ധാചാരികളായി സംയമത്തോടെ അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തു; ഐരാവതപ്രമുഖ ലോകധാരക ഗജങ്ങളോടൊപ്പം അവരുടെ തപശ്ചര്യ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യവും മഹിമയും സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ കേന്ദ്രം സമ്യക് സ്നാനം തന്നെയാണ്. ഭക്തിയോടെ വിധിപൂർവം ഗജതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ഗജദാനം ചെയ്തതിനു തുല്യമായ പുണ്യഫലം ലഭിക്കും എന്നതാണ് വ്യക്തമായ ഫലശ്രുതി. ഇങ്ങനെ തീർത്ഥഭൂഗോളം, മാതൃകാപരമായ തപസ്സിന്റെ ചരിത്രം, പുണ്യസമത്വം—ഇവയെ ഒരുമിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി ദേവഖാത തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് പരമ പുണ്യദായകമായ തീർത്ഥം, സ്വയംപ്രസിദ്ധമായ കീർത്തിയുള്ളത്, പണ്ഡിതന്മാർ (വിബുധർ) അംഗീകരിച്ചതെന്നും വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവിടെ ശ്രാദ്ധകർമ്മം ചെയ്യാനുള്ള പ്രത്യേകവിധി പറയുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് അമാവാസി ദിനത്തിൽ, കൂടാതെ സൂര്യൻ കന്യാരാശിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സമയത്ത് ദേവഖാതയിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം മഹാഫലപ്രദമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ കർത്താവിന് ഉന്നത പരലോകഗതി ലഭിക്കുകയും പിതൃകൾക്ക് മോക്ഷോപകാരമായ ഉദ്ധാരവും സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ദുര്ഗതിയിൽ പതിച്ച പിതൃകൾക്കും ഇതിൽനിന്ന് ഗുണം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം കൊലോഫൺ പ്രകാരം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം (അർബുദഖണ്ഡം) ഉൾപ്പെട്ട ‘ദേവഖാതോത്പത്തി-മാഹാത്മ്യ’ വിവരണാധ്യായമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ മഹർഷി ഉപദേശരൂപത്തിൽ ശ്രോതാവിനെ ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു—“അതിനുശേഷം വ്യാസേശ്വരനിലേക്കു പോകണം” എന്ന വിധിയോടെ. വ്യാസൻ സ്ഥാപിച്ച വ്യാസതീർത്ഥവും വ്യാസേശ്വര ക്ഷേത്രവും മഹിമയോടെ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ ‘ദർശനം’ തന്നെ പരിവർത്തനകരമായ ജ്ഞാനസാധനമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു—ആ ദേവസ്ഥാനദർശനത്തിൽ നിന്ന് മേധ (ബുദ്ധിയുടെ തെളിമ), മതി (വിവേകം), ശുചി (പാവിത്ര്യം) എന്നിവ ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനത്തിലെ കൊലോഫോണിൽ ഗ്രന്ഥപരിചയം നൽകുന്നു—ഇത് സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ 81,000 ശ്ലോകസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ, ഏഴാം പ്രഭാസ ഖണ്ഡത്തിലും മൂന്നാം അർബുദ ഖണ്ഡത്തിലും ഉൾപ്പെടുന്നതായി, “വ്യാസതീർത്ഥമാഹാത്മ്യവർണനം” എന്ന പേരിൽ നാൽപ്പത്താറാം അധ്യായമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി പാരായണം, ഉദ്ധരണം, ശേഖരണം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാമാണിക സൂചിക ഉറപ്പാകുന്നു.
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
പുലസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് പ്രസിദ്ധമായ ഗൗതമാശ്രമതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; അവിടെ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ മുനി ഗൗതമൻ പൂർവ്വം തപസ്സു ചെയ്തിരുന്നു. ഭക്തിയോടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ചതിന്റെ ഫലമായി ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് മഹാലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ആ സ്ഥലത്തെ ശൈവസാന്നിധ്യത്തിന്റെ പ്രത്യേകാവിഷ്കാരമായി അത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ആകാശവാണി ലിംഗപൂജ ചെയ്യാനും വരം ചോദിക്കാനും നിർദ്ദേശിച്ചു. ഗൗതമൻ ആശ്രമത്തിൽ നിത്യ ദൈവസാന്നിധ്യം നിലനില്ക്കട്ടെ എന്നും, സത്യഭക്തിയോടെ അവിടെ ശിവദർശനം ചെയ്യുന്നവർ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കട്ടെ എന്നും വരം അപേക്ഷിച്ചു. പ്രത്യേകമായി മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ദർശനം ചെയ്താൽ പരമഗതി ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. അടുത്തുള്ള പുണ്യകുണ്ഡത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും അധ്യായം വിവരിക്കുന്നു—അവിടെ സ്നാനം വംശോദ്ധാരകമാണ്. അവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം, പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്ദുസംക്ഷയ (ചന്ദ്രക്ഷയം/ഗ്രഹണ-സംയോഗം) സമയത്ത്, ഗയാശ്രാദ്ധത്തിന് തുല്യഫലം നൽകുന്നു; തിലദാനം തിലങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച് ദീർഘ സ്വർഗ്ഗവാസം നൽകുന്നു. ഗോദാവരിയിലെ സിംഹസ്ഥസ്നാനം മുതലായ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥഫലങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്ത് ഈ തീർത്ഥത്തെ വിശാല പുണ്യക്രമത്തിലും കലണ്ടർവിധികളിലും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
പുലസ്ത്യ മഹർഷി ‘കുലസന്താരണ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു—ഇത് അതുല്യമായ സ്ഥലം; വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ മുഴുവൻ വംശത്തിനും ഉന്നതി/ഉദ്ധാരം ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു. കഥയിൽ മുൻകാല രാജാവായ അപ്രസ്തുതൻ ഹിംസാപരമായ ഭരണവും, ലാഭലോലമായ അധർമ്മവും, ദാനം-ജ്ഞാനം-നിയമാചാരങ്ങളോടുള്ള അവഗണനയും കൊണ്ടു ദുഷ്ടനായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. വാർദ്ധക്യത്തിൽ അവന് സ്വപ്നത്തിൽ പീഡിതരായ പിതൃകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, തങ്ങൾ ധാർമ്മികജീവിതം നയിച്ചിട്ടും അവന്റെ പാപങ്ങളാൽ നരകത്തിൽ പതിച്ചുവെന്ന് പറഞ്ഞു, ശുഭാരാധനയും പ്രായശ്ചിത്തകൃത്യങ്ങളും ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാജാവ് ഇത് റാണി ഇന്ദുമതിയോട് പറയുന്നു. അവൾ “സുപുത്രൻ പിതൃകളെ തരിക്കുന്നു; ദുഷ്പുത്രൻ അവർക്കു ഹാനി വരുത്തുന്നു” എന്ന സിദ്ധാന്തം ഉറപ്പാക്കി, ധർമ്മവിദഗ്ധ ബ്രാഹ്മണരെ സമീപിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ ദീക്ഷ, ദേഹശുദ്ധി, വിശാല തീർത്ഥയാത്രയിൽ സ്നാന-ദാനങ്ങൾ, അതിനുശേഷം മാത്രമേ യജ്ഞാദികർമങ്ങൾക്ക് യോഗ്യതയുള്ളൂ എന്ന ക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രാജാവ് യാത്ര ചെയ്ത് അർബുദത്തിന്റെ പുണ്യജലത്തിൽ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്തപ്പോൾ പിതൃകൾ ഭീകര നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ദിവ്യവിമാനങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ഈ സ്ഥലം ‘കുലസന്താരണ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്നു പറഞ്ഞു, തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ രാജാവിനെ സശരീരം സ്വർഗാരോഹണത്തിന് ക്ഷണിക്കുന്നു. അവസാനം പുലസ്ത്യൻ രാകാ-സോമം, വ്യതീപാതം തുടങ്ങിയ ശുഭയോഗങ്ങളിൽ സ്നാനപുണ്യം വർധിക്കും എന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
പുലസ്ത്യൻ ഋഷിസേവിതമായ പുണ്യസ്ഥലമായ രാമതീർത്ഥത്തിലേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്രയെ വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം ഉണ്ടാകുമെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് പൂർവകഥ: ഭൃഗുവംശീയ യോദ്ധാ-തപസ്വിയായ ഭാര്ഗവരാമൻ (പരശുരാമൻ) ശത്രുക്ഷയം ആഗ്രഹിച്ച് മൂന്നു നൂറു വർഷം കഠിനതപസ് ചെയ്യുന്നു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ പ്രത്യക്ഷമായി വരം നൽകി പരമ പാശുപതാസ്ത്രം നൽകുന്നു; അതിന്റെ സ്മരണ മാത്രത്താലും ശത്രുനാശം സംഭവിക്കുമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദൈവകൃപയാൽ ആ ജലാശയം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും “രാമതീർത്ഥം” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്നും ശങ്കരൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിധി: കാർത്തിക പൗർണ്ണമിയിൽ കൃത്തികാ-യോഗം ഉണ്ടായാൽ ഇവിടെ ഏകാഗ്രതയോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾക്ക് പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും; കൂടാതെ ശത്രുക്ഷയവും ദീർഘ സ്വർഗ്ഗവാസവും ലഭിക്കും. അവസാനം മഹാദേവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; ജമദഗ്നിവധത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ പരശുരാമൻ ‘ഏഴ്-ഏഴ്’ ആയി മൂന്നു പ്രാവശ്യം തർപ്പണം ചെയ്ത്, ക്ഷത്രിയരോടുള്ള സംഘർഷം ശപഥസന്ദർഭമായി ഉയരുന്നു—അതുകൊണ്ട് പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷത്രിയർ പരിശ്രമത്തോടെ ഇവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയും തത്ത്വവും ഉപദേശിക്കുന്നു. കോടിതീർത്ഥം ‘സർവ്വപാതകനാശന’മായ പാവന തീർത്ഥമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കോടി’ (കോടിക്കണക്കിന്) തുല്യമായ തീർത്ഥശക്തി എന്തുകൊണ്ട് ചില പ്രത്യേക സ്ഥാനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു എന്നതിന് ശാസ്ത്രീയ കാരണം പറയുന്നു: അനേകം തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നൊരു ‘കോടി’ അംശം അർബുദപർവതത്തിൽ വസിച്ചു; പുഷ്കരവും കുരുക്ഷേത്രവും ബന്ധപ്പെട്ട സംഹതികളായി പരാമർശിക്കുന്നു; വാരാണസിയിൽ ‘അർദ്ധകോടി’ ശക്തി ദേവന്മാർ പ്രശംസിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കലിയുഗത്തിൽ മനുഷ്യർ ‘മ്ലേച്ഛഭൂത’ നിലയിലാകുമ്പോൾ സ്പർശം മൂലം ‘തീർത്ഥവിപ്ലവം’ സംഭവിക്കാമെന്നതിനാൽ, തീർത്ഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഈ സംരക്ഷിത കേന്ദ്രങ്ങളിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു എന്നതാണ് മുഖ്യ ആശയം. തുടർന്ന് ആചരണ നിർദ്ദേശം: പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്യണം, പ്രത്യേകിച്ച് ഭാദ്രപദ (നഭസ്യ) മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ത്രയോദശിയിൽ. അവസാനം ഫലശ്രുതി—അവിടെ ചെയ്യുന്ന സ്നാനം, ജപം, ഹോമം എല്ലാം ‘കോടിഗുണ’മായി ഫലം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഉറപ്പുനൽകുന്നു.
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് ചന്ദ്രോദ്ഭേദ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ചന്ദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സ്ഥാപിതമായ, പാപനാശകവും അതുല്യവും ആയ തീർത്ഥമെന്നു ആദ്യം പറയുന്നു. അമൃതസംഭവത്തിൽ നിന്നു രാഹുവിന് ദേവന്മാരോടു വൈരം ഉണ്ടായി; വിഷ്ണു തല വെട്ടിയെങ്കിലും അമൃതപാനത്താൽ അവൻ അമരനായി, ഗ്രഹണകാലങ്ങളിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ചന്ദ്രനു ഭയംയും പീഡയും വരുത്തി. രാഹുവിന്റെ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് രക്ഷ തേടി ചന്ദ്രൻ അർബുദ പർവതത്തിലേക്ക് പോയി ശിഖരം ഭേദിച്ച് ആഴമുള്ള ഗുഹ സൃഷ്ടിച്ച് അവിടെ കഠിന തപസ്സ് ചെയ്തു. പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകുന്നു. ഗ്രഹണസമയത്ത് രാഹുവിന്റെ ‘ഗ്രഹണം’ നിന്ന് മോചനം ചന്ദ്രൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാഹുവിന്റെ ശക്തി ശിവൻ അംഗീകരിച്ചാലും പ്രതിവിധി സ്ഥാപിക്കുന്നു—ഗ്രഹണകാലത്ത് ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താൽ ജനങ്ങൾക്ക് മംഗളം, പുണ്യം അക്ഷയമാകും; ചന്ദ്രന്റെ ദുഃഖവും വിധിപൂർവ്വം ശമിക്കും. ശിഖരഭേദം കൊണ്ടാണ് സ്ഥലത്തിന് ‘ചന്ദ്രോദ്ഭേദ’ എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. ഗ്രഹണസമയത്ത് ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പുനർജന്മമോചനം, തിങ്കളാഴ്ച (സോമവാരം) സ്നാനം ചെയ്ത് ദർശനം ചെയ്താൽ ചന്ദ്രലോകവാസം ഉറപ്പെന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. അവസാനം ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുകയും ചന്ദ്രൻ സന്തോഷത്തോടെ തന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവായ യയാതിയോട് ‘ഈശാനീശിഖരം’ എന്ന മഹാശിഖരത്തിന്റെ മഹിമ വർണ്ണിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലത്തെ വെറും ദർശനം മാത്രത്താൽ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുകയും ഏഴ് ജന്മങ്ങളോളം മംഗളം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ദേവി അവിടെ എപ്പോൾ, എന്തുകൊണ്ട് തപസ്സു ചെയ്തു എന്ന യയാതിയുടെ ചോദ്യം കേട്ട് പുലസ്ത്യ ഒരു ദിവ്യ സംഭവകഥ വിവരിക്കുന്നു. ശിവശക്തി ദേവിയുടെ മേഖലയിലേക്കു പതിച്ചാൽ ലോകക്രമം തകരുമെന്ന ഭയത്തിൽ ദേവന്മാർ രഹസ്യമായി വായുവിനെ അയച്ച് നിയന്ത്രണം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. ശിവൻ ലജ്ജയാൽ പിന്മാറുന്നു; ദേവി ദുഃഖിച്ച് ശാപം നൽകുന്നു—ദേവന്മാർ സന്താനഹീനരാകട്ടെ, വായു ദേഹരഹിതനാകട്ടെ. കോപത്തോടെ ദേവി അർബുദപർവതത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ സമാധാനം തേടുമ്പോൾ ശിവൻ വന്ന് ഇത് ലോകഹിതത്തിനായുള്ള ധർമ്മകർത്തവ്യമാണെന്ന് വിശദീകരിച്ച്, നാലാം ദിവസം ദേവിക്ക് സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പുത്രൻ ലഭിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ദേവി ദേഹലേപത്തിൽ നിന്ന് ചതുര്ഭുജ വിനായകനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ശിവൻ പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി അവനെ സർവ്വപൂജ്യനും അഗ്രപൂജ്യനുമായ ഗണനായകനാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ ഈ ശിഖരം സേവനവും ദർശനവും കൊണ്ട് പാപനാശകമാണെന്നും, അവിടത്തെ തീർത്ഥസ്നാനം അമരപദം നൽകുന്നതെന്നും, മാഘ ശുക്ല തൃതീയ വ്രതം ഏഴ് ജന്മസുഖം നൽകുന്നതെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ അർബുദഖണ്ഡത്തിന്റെ 52-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫൺ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
പുലസ്ത്യൻ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ‘ബ്രഹ്മപദ’ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. അർബുദപർവതത്തിൽ അചലേശ്വരയാത്രാവിധിയുടെ അവസരത്തിൽ ദേവന്മാരും ശുദ്ധ ഋഷിമാരും ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു. നിയമം, ഹോമം, വ്രതം, സ്നാനം, ഉപവാസം, കഠിനജപം, കർമവിധികൾ എന്നിവകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച ഋഷികൾ—സംസാരസാഗരം കടത്തിവിടുന്ന ലളിത ഉപദേശവും സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയുടെ വ്യക്തമായ മാർഗവും അറിയിക്കണമെന്നു ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് കരുണയോടെ തന്റെ മംഗള ‘പദം’ പാപനാശക സ്ഥാനമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവിടെ വെറും സ്പർശവും ശ്രദ്ധയോടെ അഭിമുഖതയും സ്നാന-ദാന-വ്രത-ഹോമ-ജപങ്ങളുടെ പൂർണ്ണസാധനമില്ലാതെയും ശുഭഗതി നൽകുമെന്നു പറയുന്നു. ഏക അനിവാര്യത—അചഞ്ചല ശ്രദ്ധ. കാർത്തിക പൂർണ്ണിമയിൽ ജലം, ഫലം, സുഗന്ധം, മാല, അനുലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജ ചെയ്ത്, ശേഷിയനുസരിച്ച് മധുരാഹാരങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ ദുർലഭമായ ബ്രഹ്മലോകം ലഭിക്കും. അവസാനം യുഗാനുസാരം പദത്തിന്റെ വർണ്ണവും വലിപ്പവും മാറുന്ന അത്ഭുതവിവരണം—കൃതയിൽ അസംഖ്യ ശ്വേതം, ത്രേതയിൽ രക്തം, ദ്വാപരയിൽ കപിശം, കലിയിൽ സൂക്ഷ്മ കൃഷ്ണം—തീർത്ഥത്തിന്റെ കാല-തത്ത്വാർത്ഥം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യൻ ത്രിപുഷ്കരം അർബുദപർവതത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഷ്ഠിതമായെന്നു വിവരിക്കുന്നു. പദ്മയോനി ബ്രഹ്മാവ് സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കായി പുഷ്കരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; മനുഷ്യലോകത്തിൽ കഴിയുന്നത്രയും ത്രിപുഷ്കരത്തിൽ സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്യുമെന്ന വ്രതാനുസരണമാണ് അത്. അതേസമയം വസിഷ്ഠന്റെ യജ്ഞസത്രം തുടരുമ്പോൾ, കർമകാലം എത്തിയതിനാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യമില്ലാതെ യജ്ഞം പൂർണമാകില്ലെന്ന് വസിഷ്ഠൻ ഇടപെട്ട്, ത്രിപുഷ്കരത്തെ യജ്ഞസ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് അവിടെ സന്ധ്യാപൂജ നടത്തി യജ്ഞത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാ ദേവനായി നിന്നു സമാപനം നടത്തണമെന്നു ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനിച്ച് ജ്യേഷ്ഠ–മധ്യ–കനിഷ്ഠ രൂപങ്ങളായ ത്രിവിധ പുഷ്കര തീർത്ഥത്രയത്തെ അർബുദത്തിലെ മഹാപുണ്യ ജലാശയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം അർബുദത്തിൽ ത്രിപുഷ്കരം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നു പ്രസിദ്ധം. ഫലശ്രുതിയായി കാർത്തിക പൗർണമിയിൽ ശാന്തചിത്തത്തോടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്യുന്നവന് ദീർഘകാല ലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു. വടക്കായി ഉത്തമമായ സാവിത്രീ-കുണ്ഡവും ഉണ്ടെന്നും, അവിടെ സ്നാനദാനങ്ങൾ ശുഭസിദ്ധി നൽകുമെന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് ശുഭമായ രുദ്രഹ്രദ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകാനും അവിടെ ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്യാനും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭക്തിപൂർവ്വം ആ പുണ്യഹ്രദത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പാവനനായി ശിവഗണങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം പ്രാപിച്ച് ‘ഗണാധീശത്വം’ പോലെയുള്ള ഉന്നത പദവി നേടുമെന്നു തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു—അന്ധക ദൈത്യവധത്തിനു ശേഷം വൃഷഭധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ തന്റെ ഗണങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരു ഹ്രദം സ്ഥാപിച്ചു; അതിനാൽ അത് ‘രുദ്രഹ്രദം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. കൂടാതെ ചതുര്ദശി തിഥിയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവ്വതീർത്ഥസംഗമസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നു കാലനിയമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ അർബുദഖണ്ഡത്തിന്റെ 55-ാം അധ്യായമാണെന്നു കൊലോഫനോടെ സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി ഒരു രാജശ്രോതാവിനോട് ഗുഹേശ്വര എന്ന മഹാപുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഗുഹയുടെ നടുവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശിവലിംഗമാണ് ‘ഗുഹേശ്വരം’; ഇത് മുൻകാലത്ത് സിദ്ധന്മാർ ആരാധിച്ചതായി പറഞ്ഞ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യവും മഹിമയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പറയുന്നു: ഏതെങ്കിലും ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ വെച്ച് അവിടെ ചെന്നു പൂജിച്ചാൽ അതനുസരിച്ച ഫലം ലഭിക്കും; എന്നാൽ നിഷ്കാമഭക്തിയോടെ, ശുദ്ധചിത്തത്തോടെ ആരാധിച്ചാൽ മോക്ഷമാർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം (അർബുദഖണ്ഡം) ഉൾപ്പെട്ട 56-ാം അധ്യായമാണ്।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് അവിയുക്തവനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ വനത്തിന്റെ പ്രത്യേക ഫലം—അവിടെ ദർശനം ചെയ്യുകയോ വസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പ്രിയജനങ്ങളെയും പ്രിയവസ്തുക്കളെയും വിട്ട് വേർപിരിഞ്ഞിരിക്കുകയില്ല. ഈ വാദം ഒരു കാരണകഥയിലൂടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. നഹുഷൻ ഇന്ദ്രന്റെ അധികാരം അപഹരിച്ചപ്പോൾ ശചീ ദുഃഖത്തോടെ ഈ വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രഭാവം മൂലം മുമ്പ് വേർപെട്ടിരുന്ന ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന് ശചിയുമായി സംഗമം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ‘അവിയുക്ത’ എന്ന കീർത്തി ലഭിച്ചു. തുടർന്ന് ശചീ ഒരു വരം നൽകുന്നു—പ്രിയബന്ധുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ചാൽ, വീണ്ടും സംഗവും സഹവാസവും ലഭിക്കും. അവിടെ ഫലദാനം/ഫലാർപ്പണം മഹാപുണ്യമെന്ന് പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ പ്രശംസിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് സന്താനാർത്ഥിനികളായ സ്ത്രീകൾക്ക് വന്ധ്യത നീങ്ങി ‘പുത്രഫലം’ ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡാന്തർഗത അർബുദഖണ്ഡത്തിന്റെ 57-ാം അധ്യായമാണ്.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി രാജാവിനോട് ഉപദേശരൂപത്തിൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ “ഉമാ–മഹേശ്വര” തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഈ തീർത്ഥം പരമ പുണ്യദായകവും ശ്രേഷ്ഠവുമെന്നായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ധുന്ധുമാരൻ എന്ന ഭക്തൻ ഇതിനെ സ്ഥാപിച്ചതായി പറഞ്ഞ്, ഭക്തിയുടെ ഉദ്ദേശശുദ്ധിയാൽ ഭൂമിയും പാവനമാകുന്നു എന്ന ആശയം ഉന്നയിക്കുന്നു। നിർദ്ദേശം ലളിതം: തീർത്ഥസ്ഥാനത്ത് ചെന്നു ശിവ–പാർവതി ദിവ്യ ദാമ്പത്യത്തെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ, ഇങ്ങനെ പൂജിക്കുന്നവൻ ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ദൗർഭാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞ് ശുഭക്ഷേമം പ്രാപിക്കും എന്ന് പറയുന്നു।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യൻ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യകഥയായി മഹൗജസ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം വിവരിക്കുന്നു. മഹൗജസം പാതകനാശക തീർത്ഥമാണ്; ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ തേജസ് (കാന്തി/മംഗളശക്തി) പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷഫലത്തിൽ പീഡിതനായ ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) ശ്രീയും തേജസ്സും നഷ്ടപ്പെടുത്തി ദുർഗന്ധത്തോടെ ദേവന്മാർക്കിടയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെടുന്നു. മോചനത്തിനായി അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയെ സമീപിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥയാത്രയേ തേജസ് വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള മാർഗമാണെന്നും തീർത്ഥമില്ലാതെ തേജോവർദ്ധനമില്ലെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. അനവധി പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിച്ച ശേഷം ഇന്ദ്രൻ അർബുദത്തിലെത്തി ഒരു ജലാശയം കണ്ടു സ്നാനം ചെയ്യുന്നു. ഉടൻ മഹാ-ഓജസ് ലഭിച്ച് ദുർഗന്ധം മാറുകയും ദേവന്മാർ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശക്രൻ കാലനിർദ്ദിഷ്ട ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷാന്തത്തിൽ ശക്രോദയ സമയത്ത് ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കുകയും ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ ശ്രീസമ്പന്നനാകുകയും ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ പാപം, പ്രായശ്ചിത്തം, തീർത്ഥം, കാലാനുഷ്ഠാനം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
പുലസ്ത്യ മഹർഷി ശ്രോതാവിനെ അതുല്യമായ ജംബൂതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട വിധം ഉപദേശിച്ച്, അവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ ഇഷ്ടഫലം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് പുരാവൃത്താന്തം വരുന്നു—സൂര്യവംശീയനായ രാജാവ് നിമി വാർദ്ധക്യത്തിൽ അർബുദപർവതത്തിലേക്ക് ചെന്നു ഏകാഗ്രചിത്തനായി പ്രായോപവേശനം (നിയമിത ഉപവാസത്തിലൂടെ ദേഹത്യാഗം) സ്വീകരിക്കുന്നു. അനേകം മുനിമാർ എത്തി രാജർഷിമാരുടെയും ദേവർഷിമാരുടെയും പുരാണപരമ്പരയുടെയും മാതൃകകളെക്കുറിച്ച് ധർമ്മോപദേശം നടത്തുന്നു. അവസാനം ലോമശ മഹർഷി വിശദമായ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പാരായണം ചെയ്യുന്നു. അത് കേട്ട് നിമി, മുമ്പ് വിപുലമായി തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്തിട്ടില്ലെന്നതിൽ ഖേദിച്ച്, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ഫലം ലഭിക്കാനുള്ള മാർഗം ചോദിക്കുന്നു. കരുണയോടെ ലോമശൻ മന്ത്രബലത്തിൽ ജംബൂദ്വീപജന്യമായ തീർത്ഥങ്ങളെ അതേ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, ഏകീകരിച്ച പുണ്യജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ രാജാവിനെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ധ്യാനമാത്രത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ എത്തുകയും, തെളിവായി ജംബൂവൃക്ഷം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. നിമി ‘സർവതീർത്ഥ’ കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉടൻ ദേഹസഹിത സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ജംബൂതീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. സൂര്യൻ കന്യാരാശിയിൽ നിൽക്കുന്ന സമയത്ത് അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ഗയാശീർഷസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നതും പറയുന്നു.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ ഋഷി ഒരു രാജശ്രോതാവിനോട് ഗംഗാധര എന്ന അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് ‘സുപുണ്യ’വും ‘വിമല ജലം’ ഉള്ളതുമായതായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ പാവനത ശൈവ ദിവ്യാവിർഭാവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹരി/ശിവൻ അചലേശ്വര രൂപം ധരിച്ചു ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അവതിരിക്കുന്ന ഗംഗയെ ധരിച്ചു നിർത്തിയതായി പറയുന്നു; ആ ധാരണ-കൃപയാൽ സ്ഥലം പരമപാവനമായി. അഷ്ടമി തിഥിയിൽ സമാഹിത മനസ്സോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ പരമ പദം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
പ്രഭാസ ഖണ്ഡത്തിൽ പുലസ്ത്യൻ തീർത്ഥയാത്രാക്രമം വിവരിച്ച് ശ്രോതാവിനെ രണ്ട് ലിംഗങ്ങളുടെ ദർശനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു—ഗൗരി (ഉമ) നിർമ്മിച്ച കാടേശ്വര ലിംഗവും നദീദേവി ഗംഗ നിർമ്മിച്ച ഗംഗേശ്വര ലിംഗവും. സൗഭാഗ്യത്തെച്ചൊല്ലി ഉമയും ഗംഗയും തമ്മിൽ ഉണ്ടായ മുൻവൈരമാണ് കഥയുടെ പശ്ചാത്തലം; ഗംഗ ലിംഗസ്ഥലം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, ഉമ ലിംഗസദൃശമായ മനോഹര പർവ്വതരൂപത്തെ ‘കാടക’ (വളയസദൃശ അടയാളം) ആയി കണ്ടു പൂർണ്ണ ശ്രദ്ധയോടെ പൂജ ചെയ്യുന്നു. ആ ഭക്തിയിൽ മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി ദർശനം നൽകി വരം അരുളുന്നു. ഗൗരി ആ സ്ഥലത്തിന് ‘കാടേശ്വരം’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്ത് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—സപത്നീ മത്സരത്തിൽ പീഡിതരായോ വിരഹത്തിൽ ദുഃഖിതരായോ ഉള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് വെറും ദർശനമാത്രത്തിൽ ജ്വരം/ക്ലേശം ശമിച്ച്, ക്ഷേമം ലഭിച്ച്, ഗൃഹസൗഭാഗ്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടും. തുടർന്ന് ഗംഗയും പൂജ ചെയ്ത് വരം നേടി ഗംഗേശ്വരം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇരുവ ലിംഗങ്ങളും ദർശിക്കേണ്ടതാണെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ‘സപത്നീ-ദോഷ’ നിവാരണത്തിനും സുഖ–സൗഭാഗ്യ പ്രാപ്തിക്കും ഇതിന് മഹത്ത്വമുണ്ടെന്നും ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അർബുദക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുണ്യഭൂഗോളത്തിൽ ഈ മഹിമ സ്ഥിരമായ ഭക്തിപ്രേരണയായി സ്ഥാപിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
പുലസ്ത്യൻ അർബുദപർവതത്തിന്റെ മഹിമയെ സംക്ഷിപ്തമായി സമാപിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ ഋഷിമാർ സ്ഥാപിച്ച അനവധി തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യധാമങ്ങളും ഉള്ളതിനാൽ, അതിന്റെ പൂർണ്ണ വിവരണം നൂറ്റാണ്ടുകൾ പറഞ്ഞാലും തീരുകയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. അർബുദത്തിൽ പാവിത്ര്യം സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—തീർത്ഥം, സിദ്ധി, വൃക്ഷം, നദി, ദേവസന്നിധി എന്നിവയിൽ ഒന്നും അവിടെ അഭാവമല്ല. “സുന്ദര അർബുദപർവത”ത്തിലെ നിവാസികൾ പുണ്യധാരികളായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ദിക്കുകളിലും അർബുദദർശനം ചെയ്യാത്തവൻ ജീവിതം, ധനം, തപസ്സ് എന്നിവയുടെ പ്രായോഗിക ഫലം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന ശക്തമായ വിലയിരുത്തൽ ഉണ്ട്. അതിനുശേഷം മോക്ഷപ്രഭാവം മനുഷ്യരെക്കാൾ അപ്പുറം കീടം, മൃഗം, പക്ഷി എന്നിവയിലേക്കും ചതുര്വിധ ജന്മത്തിലുള്ള എല്ലാ ജീവികളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. അർബുദത്തിൽ മരണം—നിഷ്കാമമായാലും സകാമമായാലും—ജരാമരണരഹിതമായ ശിവസായുജ്യം നൽകുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി: വിശ്വാസത്തോടെ പ്രതിദിനം ഈ പുരാണവൃത്താന്തം ശ്രവിച്ചാൽ തീർത്ഥയാത്രാഫലം ലഭിക്കും; അതിനാൽ ഇഹപരസിദ്ധിക്കായി യാത്ര ചെയ്യണം.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.