Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತ ಮಂಗಳಾಚರಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಅವರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರು, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಗ್ರಾಹ್ಯರು, ಶುದ್ಧರು, ವಿಶ್ವರೂಪರು. ಸೋಮ‑ಸೂರ್ಯ ವಂಶಾವಳಿಗಳು, ಮನ್ವಂತರಗಳ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು, ಸೃಷ್ಟಿಭೇದ ಕಥನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಋಷಿಗಳು ‘ಉತ್ತಮ ತೀರ್ಥ‑ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳು ಯಾವುವು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ತೀರ್ಥಗಳು ಅನೇಕ; ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮಹಾಸಂಖ್ಯೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರ‑ನದಿ‑ಪರ್ವತ‑ಸರಿತೆಗಳು ಋಷಿಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಮ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಪಹರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ವಸಿಷ್ಠರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದು ಕಲಿದೋಷಕ್ಕೆ ಅಸ್ಪರ್ಶ; ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ನಾನ‑ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ, ಸ್ಥಾನ, ವಸಿಷ್ಠ‑ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಖ್ಯಾತಿ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳು ಯಾವುವು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕೇಳಿದ ಪಾವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮವಂಶೀಯ ದೇವರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ನಿಯತಾಹಾರ ಮತ್ತು ಋತುಚರ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾಮಧೇನುಸಮಾನ ಗೋವು ನಂದಿನೀ ಮೇಯುತ್ತಾ ಆಳವಾದ ಕತ್ತಲೆಯ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ನಿತ್ಯ ಹೋಮಕ್ಕೆ ಅವಳು ಅಗತ್ಯವಾದುದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಹುಡುಕಿ ಕಂದಕವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ಅಳಲನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂದಿನಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ತ್ರಿಲೋಕ‑ಪಾವನಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದಾಗ, ಸರಸ್ವತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂದಕವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿ ನಂದಿನಿಯನ್ನು ಹೊರತರುತ್ತಾಳೆ. ಕಂದಕದ ಅಪಾರ ಆಳವನ್ನು ನೋಡಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಪರ್ವತವನ್ನು ತಂದು ತುಂಬಿಸುವ ಉಪಾಯ ಯೋಚಿಸಿ ಹಿಮವಂತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಪರ್ವತಖಂಡವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಹಿಮವಂತನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಕಂದಕದ ಅಳತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ವಸಿಷ್ಠನು ಅಳತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇಷ್ಟು ಮಹಾವಿವರ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹಿಮವಂತನು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದು ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮಹರ್ಷಿ ಗೌತಮರು ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಬೋಧಿಸಿದರೂ, ಉತ್ತಂಕನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಪರಮಭಕ್ತ ಶಿಷ್ಯನು ಕಾಲ ಕಳೆದರೂ ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿದನು. ಗುರು ಕಳುಹಿಸಿದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹಧರ್ಮ ಲೋಪವಾದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಕಂಡು ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆ ಕುರಿತು ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಯವನ್ನು ಗೌತಮರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಗೃಹ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಉತ್ತಂಕನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಲು ಬಯಸಿ ಗುರುಪತ್ನಿ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಲ್ಯೆ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಗಡುವಿನೊಳಗೆ ರಾಜ ಸೌದಾಸನಿಂದ ರಾಣಿ ಮದಯಂತಿಯ ರತ್ನಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸೌದಾಸನು ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಬೆದರಿಸಿದರೂ ಕೇಳಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಮದಯಂತಿ ರಾಜಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಕೇಳಿ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ತಕ್ಷಕ ನಾಗನು ಅವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮರಳುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು/ಅತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದರ ಫಲ ಕುರಿತು ರಾಜನ ಗೂಢವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತಂಕನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಶಾಪ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯೆ ತಕ್ಷಕನು ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತಂಕನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಪಾತಾಳಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಅಶ್ವ/ಅಗ್ನಿ-ಪ್ರತೀಕದ ಮೂಲಕ ಧೂಮ-ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಾಗರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮಯಕ್ಕೆ ಅಹಲ್ಯೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅವಳ ಶಾಪವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಕ-ಉತ್ತಂಕರ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಂದು ‘ವಿವರ’ (ರಂಧ್ರ/ಬಿರುಕು) ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತುಂಬುವಂತಹ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ನಿರ್ದೇಶನದೊಂದಿಗೆ ಈ ಧರ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಿಮಾಲಯನು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ಭಯಂಕರ ವಿವರವನ್ನ (ಆಳವಾದ ಬಿರುಕು/ಗುಂಡಿ) ಹೇಗೆ ತುಂಬುವುದು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಪುರಾತನದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವು ಹಾರಲಾರವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಉಪಾಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಹಿಮಾಲಯನ ಪುತ್ರ ನಂದಿವರ್ಧನನನ್ನೂ, ಅವನ ಆಪ್ತ ಮಿತ್ರನಾದ ವೇಗವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ನಾಗ ಅರ್ಭುದನನ್ನೂ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂದಿವರ್ಧನನು ಮೊದಲಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರದೇಶ ಕಠಿಣ, ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಸುರಕ್ಷಿತ ಎಂದು; ಆಗ ವಸಿಷ್ಠರು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ತಮ್ಮ ಪಾವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಶುಭ ವನಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಜಗತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಭುದನು ಸ್ಥಳವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿ, ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿವರವನ್ನ ತುಂಬಿ/ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರವಾಗಿ—ಶಿಖರದ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಮಲ ಜಲಪಾತ/ಸ್ರೋತ ‘ನಾಗತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಗಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಉನ್ನತಗತಿ ದೊರಕಲಿ; ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂತಾನಲಾಭದ ಫಲವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಭಸ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯ ಪೂಜೆ, ಮಾಘಸ್ನಾನ, ತಿಲದಾನ, ಪಂಚಮಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿಗಳೂ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಆಶ್ರಮ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೋಮತಿ ಧಾರೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮಹಾಪಾಪಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಸಿಷ್ಠಮುಖದರ್ಶನ ಪುನರ್ಜನ್ಮಬಂಧದಿಂದ ವಿಮೋಚನಕಾರಕ, ಅರುಂಧತಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜ್ಯಳು.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠನು ಅರ್ಭುದಾಚಲದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶಂಭುವಿನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಫಲಾಹಾರ, ಪರ್ಣಾಹಾರ, ಜಲಾಹಾರ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಾಯು-ಆಹಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಋತುಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು—ಗ್ರೀಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸಾಧನೆ, ಶಿಶಿರದಲ್ಲಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ನಿಮಜ್ಜನ ವ್ರತ, ವರ್ಷಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಾದ ಆಕಾಶದ ಕೆಳಗೆ ವಾಸ. ಈ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಪರ್ವತವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ಋಷಿಯ ಮುಂದೇ ದಿವ್ಯ ಲಿಂಗವನ್ನು ಉದ್ಭವಗೊಳಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಶಿವಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಶಿವನ ಶುದ್ಧತೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ, ತ್ರಿಧಾ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ, ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ಆಕಾಶವಾಣಿ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ, ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಆಧಾರದಿಂದ ಈ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಶಿವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ನಿರಂತರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಈ ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಯತ ಕಾಲವ್ರತದಲ್ಲಿ—ತೀರ್ಥಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮಂದಾಕಿನಿ ನದಿಯನ್ನು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಧಾರೆಯೆಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುಂಡದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನದಿಂದ ಜರಾ-ಮರಣಾತೀತ ಪರಮಪದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ‘ಅಚಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮವಾಯಿತು; ಪ್ರಳಯವರೆಗೂ ಅಚಲವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತೀರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಅರ್ಭುದದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಮುನಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಭುದ, ಅಲ್ಲಿನ ತೀರ್ಥಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಅರ್ಭುದವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮೃದ್ಧ ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮೊದಲು ‘ನಾಗ-ತೀರ್ಥ’ದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಅಭೀಷ್ಟಫಲಪ್ರದ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ। ನಂತರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಭಕ್ತಿಯಾದ ಗೌತಮೀ ಎಂಬ ಪತಿವ್ರತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಧವೆ ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಾಗ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಕಂಡು ಅವಳೊಳಗೆ ಪುತ್ರಕಾಮನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ತಕ್ಷಣ ಸಂಸರ್ಗವಿಲ್ಲದೆ ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ ತಡೆದು—ಇದು ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವ; ಜಲದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಮಾಡಿದ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌತಮೀ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸುತ್ತಾಳೆ। ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಷ್ಕಾಮ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುಷ್ಪ-ಫಲ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಿಯಮಬದ್ಧ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಪೋನಿಧಿಯಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅವರ ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೇ ಕಾಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಕುಂಡವಿದ್ದು ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ; ವಸಿಷ್ಠರು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಗೋಮತಿ ನದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ತಂದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶ್ರಾದ್ಧಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ—ಋಷಿಧಾನ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತಾರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾರದಗೀತೆಯ ಗಾಥೆಯ ಮೂಲಕ, ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ರಾದ್ಧತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳಿಗಿಂತ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದ ಶ್ರಾದ್ಧವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರುಂಧತಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಪೂಜ್ಯಳಾಗಿ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿದಾತ್ರಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಲೋಕ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ; ಎಂಟುನೂರು ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪದಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ತಕ್ಷಣ ವಿಮೋಚನೆ; ವಾಮದೇವ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧತೆ-ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠದರ್ಶನ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವಾರಾಧನೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಅಚಲೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೂ ಆತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ (ಹಾಗೂ ಆಶ್ವಿನ/ಫಾಲ್ಗುನ ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ) ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ಪುಷ್ಪ, ಪತ್ರ, ಫಲಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಫಲ ಸಮಾನ; ಪಂಚಾಮೃತ ತರ್ಪಣದಿಂದ ಶಿವಲೋಕಸಾಮೀಪ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ನಾರದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಒಂದು ಗಿಳಿ ಸಹಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಗೂಡಿನ ಸುತ್ತ ಮರುಮರು ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು; ಮರಣಾನಂತರ ಅದು ಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜ ವೇಣುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಕಾರಣಬಲವನ್ನು ನೆನೆದು ವೇಣು ಅಚಲೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದನು. ನಾರದಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಪಣ-ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ವೇಣು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿ ತೀರ್ಥಕೃಪೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಈ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ ತಾವೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವೇಣು ಶಂಭುವಿನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅಪರೂಪದ, ದೀರ್ಘಸ್ಥಾಯಿ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ ಭದ್ರಕರ್ಣ ಮಹಾಹ್ರದದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪವಿತ್ರ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿನೇತ್ರ’ದಂತೆ ಕಾಣುವ ಅನೇಕ ಶಿಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗವಿದ್ದು, ಅದರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಭಕ್ತನು ‘ತ್ರಿನೇತ್ರಸದೃಶ’ನಾಗಿ ಶಿವದೃಷ್ಟಿಯ ಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯಂತೆ ಶಿವಪ್ರಿಯ ಗಣನಾದ ಭದ್ರಕರ್ಣನು ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಹ್ರದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ನಂತರ ದಾನವರೊಡನೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಣಸೇನೆ ಸೋಲಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನಮುಚಿ ಎಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ದಾನವನು ಶಿವನ ಮುಂಭಾಗದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಭದ್ರಕರ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಸಮರದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಪತನಗೊಂಡ ದಾನವನು ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೂ, ಶಿವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ಕಾರಣ ಶಿವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು. ಶಿವನು ಭದ್ರಕರ್ಣನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿದನು—ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಹ್ರದದ ಬಳಿ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಈ ಮಹಿಮೆ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ವಿಧಿ—ಭದ್ರಕರ್ಣ ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತ್ರಿನೇತ್ರಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಶಿವನ ಶಾಶ್ವತ ಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತರು ಅಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಕೇದಾರವನ್ನು ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾಪನಾಶಕ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿಗೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪಾವನ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಒಂದು “ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ” ಬರುತ್ತದೆ—ಅಜಪಾಲನೆಂಬ ರಾಜನು ಅತಿಕರ ವಿಧಿಸದ, ಕಂಟಕರಹಿತ (ಅಪರಾಧರಹಿತ) ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಆದರ್ಶ ಶಾಸಕ. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಬಂದಾಗ, ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪ್ರಜಾಸೌಖ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪರ ಪತ್ನಿಯ ಕಾರಣವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅಜಪಾಲನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅಜಪಾಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪಾನ ಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರು. ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಮಾರಲು ಹೊತ್ತೊಯ್ದರೂ, ಕೊರತೆಯಿಂದ ಯಾರೂ ಖರೀದಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಂಜೆಗೆ ಕೇದಾರದ ಶಿವಾಲಯದ ಬಳಿ ವೇದ-ಪುರಾಣ ಪಠಣವನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಾಗವತಿ ಎಂಬ ವೇಶ್ಯೆ ಶಿವರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ವ್ರತಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ದಂಪತಿ ಬೆಲೆ ಪಡೆಯದೆ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಪೂಜೆ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಶ್ರವಣವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಮರಣಾನಂತರ (ಪತ್ನಿಯ ಸ್ವದಾಹ ವರ್ಣನೆ ಸಹಿತ) ಅವರು ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದರು; ಅಜಪಾಲನ ಆದರ್ಶರಾಜ್ಯ ಕೇದಾರಕೃಪೆಯ ಫಲವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ತಿಥಿ ಸೂಚನೆ—ಮಾಘ ಮತ್ತು ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಧ್ಯದ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿ. ಕೇದಾರಯಾತ್ರೆ, ಜಾಗರಣೆ, ಪೂಜಾವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ; ದರ್ಶನ-ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಕೇದಾರಕುಂಡದ ಜಲಪಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಫಲ, ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅರ್ಬುದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇದಾರ ಹಾಗೂ ಗಂಗಾ, ಸರಸ್ವತಿ ಮುಂತಾದ ಮಹಾನದಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ, ಇದು ಏನು ‘ಕೌತುಕ’ (ಅದ್ಭುತ ಪವಿತ್ರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ) ಎಂದು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಉತ್ತರವನ್ನು ದೇವರು-ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಸಭೆಗೆ ಬಂದ ಅಂತರಂಗ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಯುಗಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿಯುಗಗಳ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಧರ್ಮವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿಂದ ಕುಸಿದು ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾದಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದನ್ನೂ, ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಆಚಾರ-ಯಜ್ಞ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮಗಳ ಹೀನಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ತೀರ್ಥಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತವೆ—ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುವುದು? ಬ್ರಹ್ಮನು ಅರ್ಬುದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಲಿದೋಷ ಪ್ರವೇಶಿಸದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತೀರ್ಥಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲಪ್ರದತೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಂಕಣಕ ತಪಸ್ವಿಯ ಕಥೆ—ದೇಹದ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೃತ್ಯಮಾಡಿ ಜಗದ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಭಸ್ಮವನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿ ತನ್ನ ಪರಮಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸರಸ್ವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಗಂಗಾ–ಸರಸ್ವತಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಹಾಗೂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸ್ವರ್ಣದಾನ—ಇವು ಮೋಕ್ಷಮುಖ ಫಲ ಹಾಗೂ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಶಿವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅರ್ಬುದದ ನಿತ್ಯ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಕೋಟೀಶ್ವರದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ಅನೇಕ ಮುನಿಗಳು ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಚಲೇಶ್ವರ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರಾಗಬೇಕೆಂದು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಾಗಿ—ತಡವಾಗಿ ಬಂದು ಭಕ್ತಿ-ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ—ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಗಳು ನಿಯಮಬದ್ಧರಾಗಿ, ವ್ರತಪರಾಯಣರಾಗಿ, ವೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಶಾಂತ ತಪಸ್ವಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಕರుణಾಮಯ ಶಿವನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಕೋಟಿ’ ಆತ್ಮಲಿಂಗ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮುನಿಗೂ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಗಳು ವೇದಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವನು ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರು—ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಸಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲ ದೊರಕಲಿ ಮತ್ತು ಕೋಟಿ ಲಿಂಗಗಳ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದೇ ಲಿಂಗ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಲಿ—ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಪರ್ವತ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ ಲಿಂಗ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶವಾಣಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಕೋಟೀಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ಮಾಘ ಮಾಸ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಕೋಟಿಗುಣ ಫಲ, ಅಲ್ಲಿನ ಶ್ರಾದ್ಧ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ—ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುನಿಗಳು ಗಂಧ, ಧೂಪ, ಲೇಪನಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಲಿಂಗಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ರೂಪತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪರಮ ಸ್ನಾನಸ್ಥಳ; ಪಾಪವನ್ನು ಹರಣಮಾಡಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಹಾಗೂ ಶುಭರೂಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಕೃತದೇಹಳಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಆಭೀರಿ ಗೋಪಸ್ತ್ರೀ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯದಂದು ಪರ್ವತ ಜಲಪಾತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಲಾವಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾಳೆ. ವಿಹಾರಾರ್ಥ ಬಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳು ತಿಥಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ—ಆ ದಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಅಪರೂಪದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಇಂದ್ರನು ವರ ನೀಡಿ ಅವಳನ್ನು ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಅವಳು ‘ವಪು’ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮೀಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತೀರ್ಥಗಳ ವಿವರ ನೀಡುತ್ತದೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳಕನ್ಯೆಯರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಸುಂದರ ಗುಹೆ; ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷೆ ನೀಡುವ ಜಲವಿರುವ ವೈನಾಯಕ ಪೀಠ; ಪುಷ್ಪ-ಫಲಗಳಿಂದ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡುವ ತಿಲಕ ವೃಕ್ಷ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ರೂಪಾಂತರಕಾರಿ ಗುಣ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಧ್ಯತ್ವ, ರೋಗ, ಗ್ರಹಪೀಡೆ, ಅಶುಭ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಹಾನಿಕರ ಅಡ್ಡಿಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಯಾತಿ ಕಾರಣ ಕೇಳಿದಾಗ, ಪುಲಸ್ತ್ಯನು—ಅದಿತಿಯ ತಪಸ್ಸು, ಇಂದ್ರರಾಜ್ಯಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತದಲ್ಲಿ ಶಿಶು ವಿಷ್ಣು (ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ)ನ ಗುಪ್ತ ಪಾಲನೆ, ಮತ್ತು ಅದಿತಿಯಿಂದ ತಿಲಕ ವೃಕ್ಷದ ಪೋಷಣೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಇಹ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಫಲ ನೀಡುವ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸಾರುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನ ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಪಾಪನಾಶಕ ಹೃಷೀಕೇಶ ತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅಂಬರೀಷನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ಕ್ರಮೇಣ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು—ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ, ಎಲೆಆಹಾರ, ಜಲಮಾತ್ರ ಜೀವನ, ಪ್ರಾಣಸಂಯಮ—ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ಮೊದಲು ಇಂದ್ರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸಾರಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಂಬರೀಷನು ಲೋಕಿಕ ವರಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಹಿಂಸೆಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂಬರೀಷನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿಷ್ಣು ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ, ಸಂಸಾರಕ್ಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನೂ, ಕಲಿಯುಗಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗವನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಬರೀಷನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ದೈವಸನ್ನಿಧಿ ಇರಲೆಂದು ಪ್ರತಿಮಾಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮಂದಿರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿರಂತರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹೃಷೀಕೇಶ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತವನ್ನು ಅನೇಕ ದಾನ-ಯಜ್ಞ-ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆ, ಅಭಿಷೇಕ, ಸ್ವಚ್ಛತೆ/ಮಾರ್ಜನ, ದೀಪಪ್ರಜ್ವಲನ, ಪಂಚಾಮೃತ ಪೂಜೆ ಮುಂತಾದ ಸಣ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಮುಕ್ತಿಮುಖ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯವರ್ಧಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸಿದ್ಧನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾವಸು ಎಂಬ ಸಿದ್ಧನು ಕ್ರೋಧ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವೃಷಭಧ್ವಜ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ವಿಶ್ವಾವಸು—ಈ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವವರಿಗೂ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಅಂತರಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಅನೇಕರು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಲಿಂಗಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಯಸಿದ ಫಲ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗತೊಡಗಿದುದರಿಂದ ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ದೇವತೆಗಳು ಚಿಂತಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಿ ಸಿದ್ಧಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಸಿದ್ಧೇಶನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ಲ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೋಮವಾರ ಚತುರ್ದಶಿ ಬಂದರೆ, ಆ ದಿನ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದವನು ‘ಸಿದ್ಧ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಭಕ್ತಿ-ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸದ್ಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಈ ಮಹಿಮೆಯ ನಿರಂತರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇವತೆಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರು ಸೋತುದನ್ನು ಕಂಡ ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಶುಕ್ರನು, ಅವರಿಗೆ ಪುನಃ ಬಲ ಹೇಗೆ ದೊರಕಲಿ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ಶಂಕರಾರಾಧನೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗುಹೆಯಂತಿರುವ ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಂಡು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು; ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಧೂಪ, ಸುಗಂಧ, ಲೇಪನಗಳಿಂದ ನಿರಂತರ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಶುಕ್ರನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು. ಶುಕ್ರನು ಮೃತರಾದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು; ಶಿವನು ಸಂಜೀವನಿ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ವರವನ್ನು ಕೂಡ ಕೇಳು ಎಂದನು. ಆಗ ಶುಕ್ರನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು—ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಅಲ್ಪಮಾತ್ರ ಮರಣಭಯದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಇಹ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಫಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಅಂತರಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ಶುಕ್ರನು ಆ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಅನೇಕ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವಿತಗೊಳಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಳದ ಮುಂದೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಪಾಪನಾಶಕ ಮಹಾಕುಂಡವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸರಳ ತರ್ಪಣವೂ ಫಲಪ್ರದ—ಆದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸಬೇಕು।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸರ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾಪನಾಶಕ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಪರ್ವತದ ಗುಹಾಸದೃಶ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಸುಂದರ ಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ದಾಹದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಕಿರಾತ ಸ್ತ್ರೀ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ—ಕೃಷ್ಣವರ್ಣ, ಭಯಾನಕ ರೂಪವೆಂದು ವರ್ಣಿತಳು—ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಾಳೆ; ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಮುಂದೆ ದೇವರಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ದಿವ್ಯಸೌಂದರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಗಂಡ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮಗುವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಮಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಗ್ರಹಣಮೋಕ್ಷವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ವಿಕೃತದೇಹಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಶೋಕದಿಂದ ಅದೇ ಜಲಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪತಿವ್ರತೆ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ ಚಿತೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ದಿವ್ಯರೂಪ ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಪಾಪಿ/ವಿಕೃತ ಗಂಡನನ್ನು ಏಕೆ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು? ಅವಳು ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಗಂಡನೇ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ; ಅವನು ಸುಂದರನಾಗಲಿ ಕುರೂಪನಾಗಲಿ, ಧನಿಕನಾಗಲಿ ದರಿದ್ರನಾಗಲಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಏನೇ ಆಗಲಿ; ಮತ್ತು ಮಗುವನ್ನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮುನಿಗಳು ಗಂಡನನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಯೋಗ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದಿವ್ಯವಿಮಾನ ಬಂದು ದಂಪತಿ ಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾರೆ. ವರ ಪಡೆದ ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ—ಅಲ್ಲಿನ ಮಹಾಲಿಂಗವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಮುನಿಗಳು ತೀರ್ಥದ ಖ್ಯಾತಿ ‘ಮಣಿಕರ್ಣಿಕಾ’ ಎಂದು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಕಾಲದ ಸ್ನಾನ-ದಾನ ಫಲ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಸಮಾನ; ಏಕಾಗ್ರ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯತ್ನದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಿ, ದೇವ-ಋಷಿ-ಪಿತೃ ತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಪಂಗು-ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದನ್ನು ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶಕವಾದ ಪರಮ ಪಾವನ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಚ್ಯವನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪಂಗು ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನಡೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದ; ಬಂಧುಗಳು ಗೃಹಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಅವನು ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅರ್ಭುದಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಒಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಕಂಡು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ನೈವೇದ್ಯ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಪಣೆಗಳಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾಯುಭಕ್ಷಣ, ಜಪ ಮತ್ತು ಹೋಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿರಂತರ ಸಾಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಸాక్షಾತ್ ಮಾತನಾಡಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪಂಗು—ಈ ತೀರ್ಥವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಲಂಗಡಿತನ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿ, ಪಾರ್ವತಿಯೊಡನೆ ಶಿವನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈಶ್ವರನು ವರ ನೀಡಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ವಿಶೇಷ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿರುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲ—ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದ ಪಂಗುವಿಗೆ ದಿವ್ಯರೂಪ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಯಾತ್ರಿಕರು ಲಂಗಡಿತನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಶುಭವಾದ ರೂಪಾಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಯಮತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಅಪ್ರತಿಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ—ನರಕಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿ, ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಚಿತ್ರಾಂಗದ ರಾಜನ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತೀವ್ರ ಲೋಭಿ, ಹಿಂಸಕ, ದೇವ‑ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೀಡಕ, ಕಳ್ಳತನ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನಕ್ಕೆ ಅಭ್ಯಾಸಿ, ಸತ್ಯ‑ಶೌಚವಿಲ್ಲದವನು, ಮೋಸ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆಗೆ ವಶನಾದವನು. ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿ ದಾಹದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಒಂದು ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹ (ಮೊಸಳೆ) ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನು ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಯಮದೂತರು ಅವನನ್ನು ಘೋರ ನರಕಗಳಿಗೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಮತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣಸಂಬಂಧವಾದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಆ ನರಕಗಳ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅಪ್ರತೀಕ್ಷಿತ ಶಮನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ದೂತರು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಯಮನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಭುದಾಚಲದ ಬಳಿ ನಾನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ತೀರ್ಥವಿದೆ; ಆ ಸರ್ವಪಾಪಹಾರಿ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಾಯುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಮಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜನು ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ಜರಾ‑ಮರಣರಹಿತ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹರಿಪ್ರಿಯವಾದ, ಪಾಪನಾಶಕ ವಾರಾಹತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾರಾಹಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿ ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಂತರ ವರಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿದೇವಿ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ವಾರಾಹರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಆರ್ಬುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರ ಮುಂದಿರುವ ಶುದ್ಧ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮಾಘಮಾಸ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಪರಮ ಪಾವನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಮಹಾಪಾತಕಗಳಿಂದಲೂ ವಿಮೋಚನೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಾನಧರ್ಮ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋদান, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತ—ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನ, ವ್ರತ, ತರ್ಪಣ, ಪಿಂಡದಾನ ಮತ್ತು ದಾನಗಳನ್ನು ಸಮೇತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ವಿಷ್ಣು-ಸಾಲೋಕ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
ಪೂಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಕ್ಷಯ-ವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಪ್ರಭಾಸತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷನ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಪುತ್ರಿಯರು—ಅಶ್ವಿನೀ ಮೊದಲಾದ ನಕ್ಷತ್ರಸ್ವರೂಪಿಣಿಯರು—ಚಂದ್ರನಿಗೆ ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಚಂದ್ರನು ರೋಹಿಣಿಯ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಷಪಾತ ತೋರಿಸಿ ಇತರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರಿಯರು ತಂದೆಗೆ ದೂರು ನೀಡಿದಾಗ ದಕ್ಷನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಸಮಭಾವ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಕೋಪಗೊಂಡ ದಕ್ಷನು ಯಕ್ಷ್ಮಾರೋಗದಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಕ್ಷಯಗೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡ ಚಂದ್ರನು ಶಿವಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧನಿಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಜಪ-ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ದರ್ಶನ ನೀಡಿ—ದಕ್ಷಶಾಪ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗದು, ಆದರೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಬಹುದು; ಚಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಚಂದ್ರನು ತೀರ್ಥಫಲ ಕೇಳಿದಾಗ, ಪ್ರಭಾಸದಲ್ಲಿ ಸೋಮವಾರ ಸ್ನಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಪಿತೃಪുണ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ಥಳ ‘ಪ್ರಭಾಸತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಚಂದ್ರನು ದಕ್ಷಕನ್ಯೆಯರೊಂದಿಗೆ ಸಮಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸಲು ಮರಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಪಿಣ್ಡೋದಕ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಿಣ್ಡೋದಕನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವನು; ಗುರುಗಳ ಉಪದೇಶ ಇದ್ದರೂ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾರನು. ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ವಿಷಾದದಿಂದ ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ, ಪರ್ವತಗುಹೆಗೆ ತೆರಳಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಣಿ/ವಿದ್ಯೆಯ ಉದಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಗುರುಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾದೆನಿಸಿದ ನೋವು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಅವನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ತಾನು ಆ ಶುಭಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ವರ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಕಾಲವಿಶೇಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ—ತ್ರಯೋದಶಿ ತಿಥಿಯ ನಿಶಾಮುಖದಲ್ಲಿ. ಪಿಣ್ಡೋದಕನು ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವವನ್ನೂ, ತೀರ್ಥವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ವರವನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಎರಡನ್ನೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವರಿಗೂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಪಿಣ್ಡೋದಕನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಜನರನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಿಸಿ, ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಯಯಾತಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾತೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಮಾತೆ ಪರಮಶಕ್ತಿ—ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿ, ಅರ್ಭುದಾಚಲದಲ್ಲಿ ಸాక్షಾತ್ ನಿವಾಸಿಸುವವಳು, ಲೋಕ-ಪರಲೋಕ ಎರಡರ ಗುರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವವಳು. ಆ ವೇಳೆ ದೈತ್ಯರಾಜ ಕಲಿಂಗ (ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾಷ್ಕಲಿ ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖ) ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ದೇವರನ್ನು ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ವಿವಿಧ ವ್ರತಗಳು, ಉಪವಾಸ, ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸಾಧನೆ, ಜಪ-ಹೋಮ, ಧ್ಯಾನ—ಇವುಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ದೇವಿ ಕ್ರಮೇಣ ಹಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕನ್ಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ದೇವರುಗಳು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ, ಗುಣಸ್ವರೂಪಿಣಿ, ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಪಾರ್ವತಿ, ಸಾವಿತ್ರಿ, ಗಾಯತ್ರಿ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾದೇವೀಸ್ವರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಏಕವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರೂ ದೇವ-ಅಸುರ ಇಬ್ಬರೂ ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮಿತವಾದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ದೈತ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ತ್ಯಜಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೈತ್ಯನ ಅಹಂಕಾರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಲಾತ್ಕಾರಪ್ರಾಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ತಿರುಗಿದಾಗ, ದೇವಿ ತನ್ನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಭಯಂಕರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವನ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪೂರ್ವವರದಿಂದ ದೈತ್ಯನು ಅಮರ/ಅಚಲ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ದೇವಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಧಿಸದೆ ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬಂಧಿಸಿ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ತನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪಾದುಕಾಪೂಜೆಯಿಂದ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಿ ಫಲ, ಪುನರ್ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ತುತಿಸುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪಾಪ ನಾಶವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಭಕ್ತಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥವೆಂಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಮಿಲಾಕ್ಷ ಎಂಬ ರಜಕನು ನೀಲ ಬಣ್ಣದ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಹಾಳಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಪಟ್ಟು, ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಓಡಿಹೋಗಲು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದುಃಖಿತ ಮಗಳು ದಾಶಕನ್ಯೆ (ಮೀನುಗಾರ ಸಮುದಾಯದ ಹುಡುಗಿ)ಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕೆ ಉಪಾಯ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಅರ್ಬುದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿರ್ಝರ ಇದೆ; ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ವಸ್ತು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಶುಕ್ಲ, ಅಂದರೆ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಸಹೋದರರು ಆ ನೀರಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ರಜಕನು ಆ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಭಯದ ಕಾರಣ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಕೂಡ ಇತರ ಬಣ್ಣದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಅದೇ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಏಕಾದಶಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಕುಲೋದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಪಾಪನಾಶವಾಗಿ ನಿರ್ಪಾಪತ್ವ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಶುಂಭಹಂತ್ರಿ ದೇವಿ ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶುಂಭನೆಂಬ ಮಹಾಬಲ ದೈತ್ಯನು ಶಂಕರನ ವರದಿಂದ ‘ಸ್ತ್ರೀ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅವಧ್ಯ’ನಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ದೇವಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರೂಪವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ಶುಂಭವಧದಿಂದ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದ ಶುಂಭನು ಅವಮಾನದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತರಲು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಖಡ್ಗ ಹಿಡಿದು ಶುಂಭನು ತಾನೇ ಬಂದರೂ ಅವನೂ ದಗ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಉಳಿದ ದೈತ್ಯರು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ವರ ಕೇಳಿದಾಗ, ದೇವಿ ಅರ್ಭುದದಲ್ಲೇ ನಿತ್ಯ ವಾಸಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸದಾ ದೇವಸೂಲಭವಾಗಿಸುವೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಯಜ್ಞ-ದಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗ ಸುಲಭವಾಗಿಬಿಡಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಕಾಲನಿಯಮ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ: ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ನೋಡುವವನು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಪಿಂಡಾರಕ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪಾಪಹರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಮಂಕಿ ಎಂಬ ಸರಳಮನಸ್ಸಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಕುಶಲನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಎಮ್ಮೆ ಕಾಯುತ್ತಾ ಧನ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಸಣ್ಣ ಎತ್ತುಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಅಚಾನಕ್ ಒಂಟೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತುಗಳ ಕತ್ತುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಪರೀತದಿಂದ ಮಂಕಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ, ಗ್ರಾಮಜೀವನ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದ ಒಂದು ನಿರ್ಝರ (ಝರನೆ) ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪದ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ದಿವ್ಯದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಂಕರ (ಶಿವ) ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ವಿ ಅವರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮಂಕಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಲೌಕಿಕ ಸಂಪತ್ತು ಅಲ್ಲ, ಶಿವನ ಗಣತ್ವ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥವು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ‘ಪಿಂಡಾರಕ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಬೇಕು ಎಂದು. ಶಿವ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಮರಣಾನಂತರ ಅವನು ಗಣನಾಗುವನು; ಆ ಸ್ಥಳ ಪಿಂಡಾರಕವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು; ಮಹಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಶಿವನ ವಿಶೇಷ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರುವುದು. ಅಷ್ಟಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರು ಶಿವನು ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಸ್ನಾನವಿಧಿ ಮತ್ತು ದಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಮ್ಮೆದಾನ (ಮಹಿಷದಾನ) ಇಹಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಪಾಪಹಾರಿ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಕನಖಲ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಸುಮತಿ ಎಂಬ ರಾಜನು ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದ ವೇಳೆ ಅರ್ಬುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಆ ಚಿನ್ನ ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಎಷ್ಟೇ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ, ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅಶರೀರಿಣೀ ವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂತು—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲಿ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲಿ “ನಷ್ಟ”ವಿಲ್ಲ; ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಚಿನ್ನ ಕೋಟಿ-ಗುಣವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ತಪ್ಪಿನ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವು ಮುಂದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಂಖ್ಯೆ/ಪ್ರಮಾಣ’ವಾಗಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಣಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹುಡುಕಿದಾಗ ಅವನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ಅಪಾರವಾದ, ಬಹುಗುಣಿತ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಹಾದಾನ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆ ದಾನದ ಫಲದಿಂದ ಅವನು ಧನದ ಎಂಬ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮ ವಿಧಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣದ ವೇಳೆ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಆकल्प ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ನಾನವು ಋಷಿ, ದೇವ ಮತ್ತು ಮಹಾನಾಗರನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ—ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಕ್ರತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಹಿಂದೆ ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ದಾನವರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಕ್ರವನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿದನು. ನಂತರ ಸ್ವಚ್ಛ ನಿರ್ಝರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಜಲವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು; ಭಗವಂತನ ಆ ದಿವ್ಯಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಈ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮೇಧ್ಯತೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ—ಹರಿಯ ಶಯನ ಮತ್ತು ಬೋಧನ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದವನ ಪಿತೃಗಳು ಒಂದು ಕಲ್ಪಪರ್ಯಂತ ತೃಪ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಭಾಸಖಂಡದ ಅರ್ಭುದಖಂಡದ 27ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ಕೊಲೋಫನ್ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ “ಮಾನુષ್ಯ-ಹ್ರದ/ಮಾನુષ್ಯ-ತೀರ್ಥ” ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಜಲತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾನವಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಭಾರೀ ಪಾಪಭಾರವಿದ್ದರೂ ಜೀವಿ ಪಶುಯೋನಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ—ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮುಖ್ಯ ತತ್ತ್ವ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾರರಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಮಾನವರಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಯನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಬೇಟೆಗಾರರು ಬಂದು ಜಿಂಕೆಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಹೊಸ ಮಾನವರು—ಇದು ಕೇವಲ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಬೇಟೆಗಾರರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಧಾರ್ಮಿಕ “ಸಿದ್ಧಿ”ಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ತೀರ್ಥದ ಪಾಪಹರಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿ ಅದನ್ನು ನಿಷ್ಪ್ರಭಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬುಧಾಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರು ಪಶುತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನಗಳಿಂದ ಪಿತೃಮೇಧದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಕಪಿಲಾ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ರಮವನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಚಿತ ದೋಷಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸುಪ್ರಭ ಎಂಬ ರಾಜನು ಬೇಟೆಯ ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಮರಿಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಇದನ್ನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವೆಂದು ಗರ್ಹಿಸಿ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತದೆ—ಅವನು ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಹುಲಿಯಾಗುವನು; ಕಪಿಲಾ ಎಂಬ ಹಾಲುಕೊಡುವ ಹಸುವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ವಿಮೋಚನೆ ಪಡೆಯುವನು. ಶಾಪದಿಂದ ರಾಜನು ಹುಲಿಯಾಗಿ, ನಂತರ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಕಪಿಲೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಪಿಲಾ ತನ್ನ ಕರು ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬರಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿ, ಮರಳಿ ಬರುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದರೆ ಮಹಾಪಾಪಫಲ ಬರುವುದೆಂದು ಸ್ವಯಂ-ಶಪಥಗಳ ದೀರ್ಘ ಸರಣಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಸತ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹುಲಿ ಅವಳ ಸತ್ಯದಿಂದ ಕರಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಪಿಲಾ ಕರುಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಿ ಜಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅಲೋಭದ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ, ಗೋಪಾಲ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನಂತೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಸತ್ಯವು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹುಲಿ ಅವಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಪಿಲಾ ನೀರು ಕೇಳಿದಾಗ ರಾಜನು ಬಾಣದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಶುದ್ಧ, ತಂಪಾದ ಉಗಮವನ್ನು ಹೊರತರುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ತೀರ್ಥದ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಗುಣಿತವಾದ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಸಣ್ಣ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಆ ಜಲಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಗಳು ಬಂದು ಕಪಿಲಾ, ಅವಳ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ರಾಜನು ದಿವ್ಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಯಯಾತಿಗೆ ಅಗ್ನಿ-ತೀರ್ಥದ ದರ್ಶನ-ಸ್ನಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪರಮ ಪಾವನ ಸ್ಥಳ; ಒಮ್ಮೆ ಅಗ್ನಿ ‘ಲೋಪ’ವಾದಂತೆ ಆಗಿ, ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆದರು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕುಸಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಚಾಂಡಾಲ ವಸತಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸತ್ತ ನಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬೇಯಿಸಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದನ್ನು ‘ಅಭಕ್ಷ್ಯ-ಭಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಮಲಿನ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಶುದ್ಧ ಆಹುತಿಗಳಿಗೆ ಬಲವಂತಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡದ ಅಗ್ನಿ, ಮಳೆಯ ಕೊರತೆಗೆ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರನ ಆಡಳಿತದೋಷವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳು ನಿಂತು, ಲೋಕಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಒಂದು ಶುಕ (ಗಿಳಿ) ಅವನ ಚಲನೆಯ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲು ಶಮೀ/ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ನಂತರ ಅರ್ಬುದ ಪರ್ವತದ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿ ಕಾಣದಂತೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ದರ್ದುರ (ಕಪ್ಪೆ) ನಿರ್ಝರದಲ್ಲಿ ಅವನಿರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ವಿಜಿಹ್ವತ್ವ’ (ನಾಲಿಗೆಯ ದೋಷ) ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವನು ದೇವಮುಖ, ಯಜ್ಞಪ್ರಾಣ, ಜಗದಾಧಾರ. ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಪವಿತ್ರ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ತಾನು ನೋವಿಗೊಳಗಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ದೇವಾಪಿ-ಪ್ರತೀಪ-ಶಾಂತನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಧರ್ಮ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಮೇಘಗಳಿಗೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲೇ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿ, ಆ ಜಲಾಶಯ ‘ಅಗ್ನಿ-ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲಿ ಎಂದು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ತಿಲದಾನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಫಲ, ಮತ್ತು ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
ಪೂಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಕ್ತಾನುಬಂಧ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮರಳಿದ ಇಂದ್ರಸೇನ ರಾಜನು ಪತ್ನಿ ಸುನಂದೆಯ ಪತಿವ್ರತಾ-ದೃಢತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ವಂಚಕ ದೂತನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಪತಿಪ್ರಾಣೆಯಾದ ಸುನಂದೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು. ಆಗ ರಾಜನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀವಧದ ಕರ್ಮದೋಷ ಫಲವಾಗಿ ಎರಡನೇ ನೆರಳು ಕಾಣುವುದು, ದೇಹಭಾರ, ತೇಜೋಹಾನಿ, ದುರ್ಗಂಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಶೌಚ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಉಂಟಾದವು. ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನು ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಕಾಶಿ, ಕಪಾಲಮೋಚನ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿದರೂ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಕಾಲ ಅಲೆದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಬುದ (ಆಬು) ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ರಕ್ತಾನುಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಎರಡನೇ ನೆರಳು ಅಂತರಿಸಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳು ಮರಳಿದವು. ಆದರೆ ತೀರ್ಥಸೀಮೆ ದಾಟಿದಾಗ ದೋಷ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ತಕ್ಷಣ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಪುನಃ ಶುದ್ಧಿ ದೊರಕಿತು—ಇದರಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಸೀಮಾಬದ್ಧವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ತೀರ್ಥದ ಪರಮತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು ರಾಜನು ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ, ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅರ್ಪಣ ಹಾಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದ; ಸೂರ್ಯಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷವನ್ನೂ ಹರಣಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋಧಾನಾದಿ ದಾನಗಳಿಂದ ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿಗೆ ಮಹಾವಿನಾಯಕನ ದರ್ಶನಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾವಿನಾಯಕನ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಕ್ಷಣ ‘ನಿರ್ವಿಘ್ನತ್ವ’ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಯಾತಿ ಅವನ ಮಹತ್ವ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪಾರ್ವತಿ ದೇಹಲೇಪದಿಂದ ಒಂದು ಬಾಲರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು; ಆದರೆ ಪದಾರ್ಥಾಭಾವದಿಂದ ಅದು ಮೊದಲಿಗೆ ಶಿರೋಹೀನವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಸ್ಕಂದನಿಗೆ ಶಿರ ತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಲಾಯಿತು; ಸಂದರ್ಭವಶಾತ್ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಗಜಶಿರಸ್ಸು ದೊರೆತು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಗೌರಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಳು. ಶಿವನು ಗಜಮುಖವನ್ನೇ ಅವನ ‘ಮಹತ್ತ್ವ’ದ ಆಧಾರವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ‘ಮಹಾವಿನಾಯಕ’ ಎಂಬ ನಾಮ ನೀಡಿ, ಗಣಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲೂ ಮೊದಲು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿಯಮಿಸಿದನು—ಹೀಗಾದರೆ ಕಾರ್ಯ ನಾಶವಾಗದು, ವಿಘ್ನಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಅವನ ಲಕ್ಷಣ-ಉಪಕರಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಸ್ಕಂದನು ಕ್ರೀಡಾಯುಧವಾಗಿ ಪ್ರಿಯ ಕುಠಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಗೌರಿ ಮೋದಕಪಾತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದಳು; ಒಂದು ಮೂಷಿಕ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ ಅವನ ವಾಹನವಾಗಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಗೆ ಉಪವಾಸಪೂರ್ವಕ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಜ್ಞಾನಲಾಭ, ಸಮೀಪದ ನಿರ್ಮಲಜಲ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಂತಾನಹಿತ, ‘ಗಣಾನಾಂ ತ್ವೇ’ ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಅನಿಷ್ಟನಿವಾರಣೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಯಾತಿ ಮಹಾವಿನಾಯಕಿ-ಶಾಂತಿಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ದೋಷವರ್ಜಿತ ದಿನ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಚಂದ್ರಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಿ-ಮಂಡಪ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಷ್ಟದಳ ಪದ್ಮಮಂಡಲ ರಚನೆ, ಲೋಕಪಾಲ-ಮಾತೃಕಾ ಆವಾಹನ, ಜಲಪೂರ್ಣ ಕಲಶ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣೆಗಳು, ಗ್ರಹಹೋಮসহ ಹೋಮ, ‘ಗಣಾನಾಂ ತ್ವೇ’ ಮಂತ್ರದ ಮಹಾಜಪ, ಮತ್ತು ಶ್ರೀಸೂಕ್ತಾದಿ ವೈದಿಕ ಪಾಠಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜಮಾನ ಸ್ನಾಪನ ಮಾಡಿ ಸಮಾಪ್ತಿ—ಎಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ವಿಘ್ನ, ಉಪದ್ರವ, ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ; ಚತುರ್ಥಿಗೆ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ನಿತ್ಯ ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆ, ಏಕಾಗ್ರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಗಣನಾಥನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಪಾರ್ಥೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪಾಪನಾಶಕ ಕ್ಷೇತ್ರ; ಇದರ ದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಶ್ಲೋ. 1). ಅಲ್ಲಿ ದೇವಲನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪತಿವ್ರತೆ ಪಾರ್ಥಾ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಚಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಆಕೆ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ (ಶ್ಲೋ. 2). ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದ ಋಷಿಯ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಗಾಢ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಯುಭಕ್ಷಣ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಮತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಆಚರಿಸಿದಳು (ಶ್ಲೋ. 3–4). ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಭೂಮಿ ಚೀರಿ ಅಚಾನಕ್ ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರकटವಾಯಿತು; ಆಕಾಶವಾಣಿ—ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಈ ಪರಮ ಪಾವನ ಲಿಂಗ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ, ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿತು (ಶ್ಲೋ. 5–6). ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪೂಜೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಲಿಂಗ ‘ಪಾರ್ಥೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾಣಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ (ಶ್ಲೋ. 7–8). ಪಾರ್ಥಾ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ವಂಶಧಾರಕರಾದ ನೂರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದ ಕಥಾನಕ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ತೀರ್ಥದ ಕೀರ್ತಿ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧ ಗುಹಾಜಲಸ್ರೋತಸ್ಸಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ (ಶ್ಲೋ. 9–10). ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಿಂಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂತಾನಸಂಬಂಧಿತ ಲೋಕದುಃಖ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪುತ್ರಲಾಭವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಶ್ಲೋ. 11–12). ಅಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡನಿರ್ವಾಪಣ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪುತ್ರತ್ವಸಮಾನ ವಿಶೇಷ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ (ಶ್ಲೋ. 13).
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಯಯಾತಿಗೆ ಕೃಷ್ಣತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಸದಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ/ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ, ಅಲ್ಲೆ ನಿರಂತರ ದಿವ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಯಯಾತಿ ಅದರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಅಪಾರ ಕಾಲದ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಗೋವಿಂದನನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿವಾದದಿಂದ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆಗ ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ಅನಂತ ಲಿಂಗ ಪ್ರकटವಾಗಿ, ಅಶರೀರವಾಣಿ—ಒಬ್ಬನು ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಒಬ್ಬನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಅಂತವನ್ನು ಹುಡುಕಿ; ಅಂತವನ್ನು ತಲುಪುವವನೇ ಪರಮ—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು, ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ ‘ಕೃಷ್ಣತ್ವ’ (ಶ್ಯಾಮತೆ) ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಮರಳಿ ಬಂದು ವೇದಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಂತವನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೇತಕೀ ಹೂವನ್ನು ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾದೇವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂಜ್ಯಸ್ಥಿತಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿ, ಕೇತಕೀ ಪೂಜೋಪಯೋಗವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಲಿಂಗವನ್ನು ಸಣ್ಣದಾಗಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಷ್ಣು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾದೇವನು ಶುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಅರ್ಭುದಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲಸ್ರೋತದ ಸಮೀಪ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಕೃಷ್ಣತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನದಿಂದ ಸರ್ವತೀರ್ಥಫಲ, ದಾನಫಲ, ಏಕಾದಶೀ ಜಾಗರಣ-ಶ್ರಾದ್ಧಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಘೋರ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಕೇವಲ ಕೃಷ್ಣತೀರ್ಥದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿಗೆ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಪನಾಶಕ ತೀರ್ಥ ‘ಮಾಮೂಹ್ರದಾ’ಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಘೋರ ಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಮುನಿ ಮುದ್ಗಲರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ‘ಮುದ್ಗಲೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಅಪರೂಪದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿ-ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ. ಅಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕು-ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ನಿವಾರ ಧಾನ್ಯ, ಶಾಕ-ಮೂಲಾದಿ ಸರಳ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನಕರ್ಮಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿವೆ. ಯಯಾತಿ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಆ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ಮುದ್ಗಲಾಶ್ರಮದ ಕಥೆ ಏನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಒಬ್ಬ ದೇವದೂತ ಮುದ್ಗಲರನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದಾಗ, ಮುದ್ಗಲರು ಸ್ವರ್ಗದ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗವು ಭೋಗಲೋಕ, ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪುಣ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗದು, ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ಪತನಭಯ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಮೊದಲು ದೂತನ ಮೂಲಕ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿ, ನಂತರ ಸ್ವತಃ ಬಂದರೂ, ಮುದ್ಗಲರ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅವರು ಸ್ಥಂಭಿತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರನು ವರ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ಗಲರು ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ, ಈ ತೀರ್ಥವು ‘ಮಾಮೂಹ್ರದಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಬೇಕೆಂದೂ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ವರ ನೀಡಿ—ಈ ತೀರ್ಥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಸ್ನಾನ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಪಿಂಡದಾನ ಗಯಾ ಸಮಾನ ಫಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ದಾನದ ಫಲ ಅಪಾರ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮುದ್ಗಲರು ಶುದ್ಧ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಾರದಗಾಥೆ ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ—ಮಾಮೂಹ್ರದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮುದ್ಗಲೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಹಲೋಕಫಲವೂ ಪರಮಮೋಕ್ಷವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಯಯಾತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಅರ್ಬುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಚಂಡಿಕೆಯ ಆಶ್ರಮ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು, ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಅದರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಮಾನವರಿಗೆ ಯಾವ ಫಲ? ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ‘ಪಾಪ-ಪ್ರಣಾಶಿನಿ’ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಪೂರ್ವ ದೇವಯುಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ (ಒಂದು ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ವರ್ಗದಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಧ್ಯ) ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ದೈತ್ಯ ಮಹೀಷನು ದೇವರನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಯಜ್ಞಭಾಗ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಲೋಕಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವವರನ್ನು ಯಜ್ಞಪ್ರತಿದಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸೇವೆಗೆ ಬಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಅವರನ್ನು ಅರ್ಬುದಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಪರಾಶಕ್ತಿ ಚಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರ, ನ್ಯಾಸ, ಪೂಜೆ-ಆಹುತಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂಚಿತ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಿದಾಗ ತೇಜೋಮಯ ಕನ್ಯೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅವಳೇ ಚಂಡಿಕೆ. ದೇವರು ಅವಳಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಮಹಾಮಾಯೆ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿನಿ, ರಕ್ಷಕಿ, ಉಗ್ರರೂಪಿಣಿ ಇತ್ಯಾದಿ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಚಂಡಿಕೆ ಯೋಗ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹೀಷವಧ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ನಾರದರು ಚಂಡಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳ ಅಪ್ರತಿಮ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮಹೀಷನಿಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾಮೋದ್ರೇಕಗೊಂಡ ಮಹೀಷನು ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂಡಿಕೆ ಆ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಇದು ಅವನ ವಿನಾಶದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹೀಷಸೇನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಪಶಕುನಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಚಂಡಿಕೆ ಅನೇಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸಿ, ಮಹೀಷನ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಹಿಷರೂಪದ ಶಿರಶ್ಛೇದ ಮಾಡಿ, ಹೊರಬಂದ ವೀರರೂಪವನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೇವರು ಹರ್ಷಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಂಡಿಕೆ ಅರ್ಬುದದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳ ದರ್ಶನದಿಂದ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾಭಿಮುಖತೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವಿಶಾಲ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪಿಂಡದಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನ, ಒಂದು/ಮೂರು ರಾತ್ರಿಯ ಉಪವಾಸ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ನಿವಾಸ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಮಾಸ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿ—ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮಫಲ, ಭಯನಾಶ, ಆರೋಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂತಾನ, ರಾಜ್ಯಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವರೆಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ದೇವಿಯ ಕಡೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿರುಗಿದರಿಂದ ಇತರ ಕರ್ಮಗಳು ಕುಗ್ಗಿದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಬುದದರ್ಶನ ಸ್ವಯಂ ಪಾವನ, ಮತ್ತು ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಅಥವಾ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಿಸಿದರೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿ ಪಾಪಹರವಾದ ‘ನಾಗಹೃದ’ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಅದರ ಕಾರಣಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಕದ್ರೂ ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಸರ್ಪಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶಭಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ನಾಗರು ಸಲಹೆಗಾಗಿ ಶೇಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಶೇಷನು ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕು, ಕಾಮರೂಪಿಣಿ ದೇವಿ ಚಂಡಿಕೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದೇವಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಪತ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಗರು ಗುಹಾಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೋಮ, ಜಪ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳಿಂದ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆ ಮಾಡಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ವರ ನೀಡಿ—ಯಜ್ಞ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬಹುದು, ನಂತರ ತಮ್ಮ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಬಹುದು ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ಗುಹೆಯನ್ನು ಚೀರಿ ತೆರೆಯಿದ ಕಾರಣ ಈ ಸ್ಥಳ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾಗಹೃದ ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಕಾಲವಿಧಾನ—ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸರ್ಪಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣ-ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ನಿತ್ಯಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪುನಃ ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಹಿತಕ್ಕೆ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಮತ್ತು ರಾಜ ಯಯಾತಿಯ ನಡುವೆ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಕಥನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗಸಂಬಂಧಿತ ಒಂದು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವಿ (ಗಂಗಾ) ‘ಗುಪ್ತ’ವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸರ್ವ ತೀರ್ಥಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಸಮೂಹ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಮುಂದೆ ಗುಪ್ತತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಶಿವನು ಗಂಗೆಯ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನಂದಿ ಮತ್ತು ಭೃಂಗಿ ನೇತೃತ್ವದ ಗಣಗಳು ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವನು ವ್ರತ-ವ್ಯಾಜದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿದಾಗ ಗಂಗೆಯು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾರದನು ಶಿವನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ ಧ್ಯಾನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದಾಗ ಕ್ರುದ್ಧ ಪಾರ್ವತಿ ಅಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಗಂಗೆಯು ವಿನಯವಚನಗಳಿಂದ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಭಾಗೀರಥ ಪ್ರಸಂಗದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು (ಅವತರಣಕಾಲದ ‘ಧಾರಣ’) ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ; ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥ ಒಂದು ದಿನವನ್ನು ಬೇಡಿ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ‘ಶಿವಕುಂಡ/ಶಿವಗಂಗಾ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಸ್ನಾನ, ಅಮಂಗಳನಾಶ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ವೃಷದಾನ—ಸ್ವರ್ಗಫಲಪ್ರದ—ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ ಲಿಂಗವು ಏಕೆ ಸ್ಥಳಚ್ಯುತವಾಯಿತು, ಆ ಸ್ಥಳದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಯಾವ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ? ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಸತಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದಕ್ಷನ ಅವಮಾನಾನಂತರ ಮೋಹಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿವನು ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನ ದಿವ್ಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮೋಹಿತರಾದ ಋಷಿಪತ್ನಿಯರು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನನ್ನು ಗುರುತಿಸದ ಋಷಿಗಳು ಶಾಪ ನೀಡಿ ‘ಲಿಂಗವು ಪತನವಾಗಲಿ’ ಎಂದರು. ತಕ್ಷಣ ಭೂಕಂಪ, ಸಮುದ್ರಕ್ಷೋಭ ಮುಂತಾದ ಲೋಕ ಅಸ್ಥಿರತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾದರು; ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾರಣ ತಿಳಿದು ಅವರನ್ನು ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಶಿವನಿಗೆ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ದೇವರುಗಳು ವೇದಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪನೆ ಬೇಡಿದರು. ಶಿವನು—ಪತಿತ ಲಿಂಗ ಅಚಲ; ಪರಿಹಾರ ಒಂದೇ: ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಂತರ ವಿಷ್ಣು, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವರುಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಶತರುದ್ರೀಯ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಆಗ ಅಪಶಕುನಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದನು. ಲಿಂಗಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಅಶುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗಲಿ ಎಂಬ ವರ ಕೇಳಿದಾಗ, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯಗೊಳಿಸಿದನು; ಆದರೂ ಅದರ ಪಾವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಧಿ—ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸಾಂತ್ಯ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯವದಾನ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮಹಾಫಲಪ್ರದ, ಅನೇಕ ಇತರ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯೊಬ್ಬನು ಅಲ್ಲಿ ಸಕ್ತೂ (ಭಜಿಸಿದ ಧಾನ್ಯಹಿಟ್ಟು) ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಶುಭ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ಉದಾರ ಸಕ್ತೂದಾನದಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವ್ರತ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವರ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಸಂಚಿತ ದೋಷಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪುಲಸ್ತ್ಯ–ಯಯಾತಿ ರಾಜನ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಮೇಶ್ವರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಯಯಾತಿ—ಮನೋಭವನಾದ ಕಾಮನ ಭೀತಿಯಿಂದ ಶಿವನು ಏಕೆ ಅನೇಕ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕಾಮೇಶ್ವರನ ನಿವಾಸವೃತ್ತಾಂತವೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಕಾಮನು ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪುನಃಪುನಃ ಶಿವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಶಿವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಂಚರಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಕಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದನು. ಶಿವನ ತೃತೀಯ ನೇತ್ರದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ದಹನಾಗ್ನಿ ಕಾಮನನ್ನು ಧನುಸ್ಸು-ಬಾಣಗಳೊಡನೆ ಭಸ್ಮಮಾಡಿತು. ನಂತರ ರತಿಯ ಶೋಕವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದಹನ ಪ್ರಯತ್ನ ಬರುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶವಾಣಿ ಅವಳಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ರತಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ವ್ರತ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ಶಿವಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ವರ ನೀಡಿ ಕಾಮನನ್ನು ಪುನಃ ದೇಹಸಹಿತ ಪ್ರकटಗೊಳಿಸಿ, ತನ್ನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಯಾತಿ ಶಿವಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿತು ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಶಿವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ದೇವರ ದರ್ಶನವು ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಮೃಕಂಡುವಿನ ಪುತ್ರನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲನು ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತ ಅತಿಥಿ ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಅವನ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುವುದೆಂದು ನುಡಿದನು. ಆಗ ತಂದೆ ತಕ್ಷಣ ಉಪನಯನ ಮಾಡಿಸಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಿ—ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ವಿನಯವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದನು. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಬಾಲನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿವಾದನೆ ಮಾಡಿದನು. ಋಷಿಗಳು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿದರು; ಆದರೆ ಅಂಗಿರಸನು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಐದನೇ ದಿನದ ಮರಣಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ತಮ್ಮ ಆಶೀರ್ವಾದದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು. ಋಷಿಗಳು ಬಾಲನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು; ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಕಲ್ಪಾಂತವರೆಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಾಲನು ವರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಆಶ್ರಮ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಾರಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರಾವಣ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಮೇಧಸಮಾನ ಪೂರ್ಣ ಫಲ; ಋಷಿಯೋಗದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ನಿವಾಸ; ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಅಕಾಲಮರಣದ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಪರಮ ಪಾಪಹರ ಲಿಂಗದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಅದು ಋಷಿ ಉದ್ದಾಲಕನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ‘ಉದ್ದಾಲಕೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದೂ ಪುಣ್ಯಕರ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದವನು ಸರ್ವರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಲು/ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆದು ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಭಾಸಖಂಡ (ಅರ್ಬುದಖಂಡ)ದ 42ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ—ಸಿದ್ಧರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ, ‘ಶುಭಸಿದ್ಧಿ’ ನೀಡುವ ‘ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ’ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಲಿಂಗದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾತಕಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸಮೀಪ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲ ಜಲವಿರುವ ಒಂದು ಕುಂಡವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಮಹಾಪಾತಕ-ವಿಶೇಷದಿಂದಲೂ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ಮುಂದೆ ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಿ, ಸ್ನಾನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದ ಯಾವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಜೀವನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದಪುರಾಣದ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡ, ಅರ್ಭುದಖಂಡ ಉಪವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ‘ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ಅಧ್ಯಾಯಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಪಾಠಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಿನ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಕೊಲೊಫನ್ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಗಜತೀರ್ಥ-ಪ್ರಭಾವ-ವರ್ಣನ’ದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ‘ಅನುತ್ತಮ’ವಾದ ಗಜತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಶುದ್ಧಾಚಾರಿಗಳಾಗಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆಂದು; ಐರಾವತಪ್ರಮುಖ ಲೋಕಧಾರಕ ಗಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಆಚರಣೆ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಾನ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಗಜತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನು ಗಜದಾನ ಮಾಡಿದಷ್ಟೇ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಫಲಶ್ರುತಿ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಭೂಗೋಳ, ಆದರ್ಶ ತಪಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಸಮಾನತೆ—ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಒಂದೇ ಬೋಧವಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡುತ್ತವೆ।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ದೇವಖಾತ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಪರಮ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ತೀರ್ಥ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳದು, ಮತ್ತು ಪಂಡಿತರು (ವಿಬುಧರು) ಅಂಗೀಕರಿಸಿದುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ದೇವಖಾತದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಕನ್ಯಾ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಮಹಾಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕರ್ತನಿಗೆ ಉನ್ನತ ಪರಲೋಕಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ/ಉದ್ಧಾರ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಸಹ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಲೊಫನ್ ಮೂಲಕ ಇದು ಸ್ಕಂದ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಭಾಸ ಖಂಡ (ಅರ್ಬುದ ಖಂಡ)ದಲ್ಲಿನ ‘ದೇವಖಾತೋತ್ಪತ್ತಿ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ವರ್ಣನೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಉಪದೇಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ—“ಅನಂತರ ವ್ಯಾಸೇಶ್ವರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು” ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ವ್ಯಾಸರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನ’ವೇ ಪರಿವರ್ತನಕಾರಿ ಜ್ಞಾನಸಾಧನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ದೇವಸ್ಥಾನದ ದರ್ಶನದಿಂದ ಮೇಧಾ (ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ), ಮತಿ (ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ಶುಚಿ (ಪಾವಿತ್ರ್ಯ) ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಲೊಫೋನ್ ಮೂಲಕ ಗ್ರಂಥಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಇದು ಸ್ಕಂದ ಮಹಾಪುರಾಣದ 81,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, ಏಳನೇ ಪ್ರಭಾಸ ಖಂಡ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅರ್ಭುದ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದು, “ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನಮ್” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಲವತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಪಠಣ, ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣಿಕ ಸೂಚ್ಯಂಕ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೌತಮಾಶ್ರಮ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮುನಿ ಗೌತಮನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದಾಗ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮಹಾಲಿಂಗವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು—ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಕಾಶವೆಂದು ಅದು ತಿಳಿಯಿತು. ನಂತರ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿತು. ಗೌತಮನು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ದೈವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರಲಿ, ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವದರ್ಶನ ಮಾಡುವವರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ ಎಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮಗತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮೀಪದ ಪವಿತ್ರ ಕುಂಡದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ವಂಶೋದ್ದಾರಕ. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂದುಸಂಕ್ಷಯ (ಚಂದ್ರಕ್ಷಯ/ಗ್ರಹಣ-ಸಂಯೋಗ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ತಿಲದಾನವು ತಿಲಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗವಾಸವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಗೋದಾವರಿಯ ಸಿಂಹಸ್ಥ ಸ್ನಾನಾದಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಫಲಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ವಿಶಾಲ ಪುಣ್ಯಗಣನೆ ಮತ್ತು ಕಾಲನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿ ‘ಕುಲಸಂತಾರಣ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಅನನ್ಯ ಸ್ಥಳ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಂಶಕ್ಕೆ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ರಾಜ ಅಪ್ರಸ್ತುತನು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಆಡಳಿತ, ಲೋಭಜನ್ಯ ಅಧರ್ಮ, ದಾನ-ಜ್ಞಾನ-ನಿಯಮಾಚರಣೆಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಇವುಗಳಿಂದ ದೋಷಪೂರ್ಣನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪೀಡಿತ ಪಿತೃಗಳು ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ನಾವು ಧರ್ಮಜೀವಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಪಾಪಗಳಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದೆವು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶುಭ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಣಿ ಇಂದೂಮತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಅವಳು “ಸುಪುತ್ರನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದುಷ್ಪುತ್ರನು ಅವರಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ” ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಧರ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೀಕ್ಷೆ, ದೇಹಶುದ್ಧಿ, ವಿಶಾಲ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನ, ನಂತರವೇ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹತೆ—ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಭುದದ ಪವಿತ್ರ ಜಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಪಿತೃಗಳು ಘೋರ ನರಕದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ಈ ಸ್ಥಳ ‘ಕುಲಸಂತಾರಣ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಸಶರೀರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ರಾಕಾ-ಸೋಮ ಮತ್ತು ವ್ಯತೀಪಾತ ಸಂಯೋಗಗಳಂತಹ ಶುಭಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಫಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ರಾಮತೀರ್ಥದ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆ: ಭೃಗು ವಂಶದ ಯೋಧ-ತಪಸ್ವಿ ಭಾರ್ಗವರಾಮ (ಪರಶುರಾಮ) ಶತ್ರುಕ್ಷಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಮೂರು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ ಪರಮ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಶತ್ರುನಾಶ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವಕೃಪೆಯಿಂದ ಆ ಸರೋವರವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ “ರಾಮತೀರ್ಥ”ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಂಕರನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ: ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಕೃತ್ತಿಕಾ-ಯೋಗ ಇದ್ದಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಶತ್ರುಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗವಾಸವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಜಮದಗ್ನಿ ವಧದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮನು ‘ಏಳು-ಏಳು’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷದ ಶಪಥ-ಪ್ರಸಂಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಕೋಟಿತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೋಟಿತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶನ’ ಪಾವನ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೋಟಿ’ (ಕೋಟ್ಯಂತರ) ಮಟ್ಟದ ತೀರ್ಥಶಕ್ತಿ ಏಕೆ ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಂಕುಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಕೋಟಿ’ ಭಾಗ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತು; ಪುಷ್ಕರ ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಹತಿಗಳೂ ಇವೆ; ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಧಕೋಟಿ’ ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಜನರು ‘ಮ್ಲೇಚ್ಛಭೂತ’ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ‘ತೀರ್ಥವಿಪ್ಲವ’ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಈ ರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ. ಆಚರಣಾ ಸೂಚನೆ: ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾದ್ರಪದ (ನಭಸ್ಯ) ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ ಎಲ್ಲವೂ ‘ಕೋಟಿಗುಣ’ವಾಗಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಚಂದ್ರೋದ್ಭೇದ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಪಾಪಹರ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯವಾದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಮೊದಲಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮೃತ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ರಾಹುವಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿತು; ವಿಷ್ಣು ಅವನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದರೂ ಅಮೃತಪಾನದಿಂದ ಅವನು ಅಮರನಾಗಿ, ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಭಯ ಮತ್ತು ಪೀಡೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಹುವಿನ ಭೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋರಿ ಚಂದ್ರನು ಅರ್ಬುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶಿಖರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಆಳವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಸನ್ನ ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನು ಗ್ರಹಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಹುವಿನ ‘ಗ್ರಹಣ’ದಿಂದ ನಿವಾರಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ರಾಹುವಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರೂ ಪರಿಹಾರಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಮಂಗಳ, ಪುಣ್ಯ ಅಕ್ಷಯ, ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ವ್ಯಥೆಯೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಖರಭೇದದಿಂದ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ‘ಚಂದ್ರೋದ್ಭೇದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ಸೋಮವಾರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಚಂದ್ರಲೋಕ ನಿವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಿ, ಚಂದ್ರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿಗೆ ‘ಈಶಾನೀಶಿಖರ’ ಎಂಬ ಮಹಾಶಿಖರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳದ ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಶುಭಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು ಎಂಬ ಯಯಾತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ದಿವ್ಯ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಶಕ್ತಿ ದೇವಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪತನವಾದರೆ ಜಗದ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಭಯಪಟ್ಟು, ಗುಪ್ತವಾಗಿ ವಾಯುವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಸಂಯಮವನ್ನು ಬೇಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ ದುಃಖಗೊಂಡು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ದೇವತೆಗಳು ಸಂತಾನಹೀನರಾಗಲಿ, ವಾಯು ದೇಹರಹಿತನಾಗಲಿ. ಕೋಪದಿಂದ ದೇವಿ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಬಂದು ಇದು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನ ದೇವಿಗೆ ತನ್ನದೇ ದೇಹದಿಂದ ಪುತ್ರನು ಉಂಟಾಗುವನೆಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ದೇಹಲೇಪದಿಂದ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿನಾಯಕನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನು ಪ್ರಾಣಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಪೂಜ್ಯ, ಅಗ್ರಪೂಜ್ಯ ಗಣನಾಯಕನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಈ ಶಿಖರ ಸೇವೆ-ದರ್ಶನಗಳಿಂದ ಪಾಪನಾಶಕ, ಅಲ್ಲಿನ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಅಮರಪದಪ್ರದ, ಹಾಗೂ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯಾ ವ್ರತ ಏಳು ಜನ್ಮಗಳ ಸುಖಕರವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಭಾಸ ಖಂಡದ ಅರ್ಭುದ ಖಂಡದ 52ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ಕೊಲೊಫನ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ‘ಬ್ರಹ್ಮಪದ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಅಚಲೇಶ್ವರ ಯಾತ್ರಾವಿಧಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಿಯಮ, ಹೋಮ, ವ್ರತ, ಸ್ನಾನ, ಉಪವಾಸ, ಕಠಿಣ ಜಪ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ದಣಿದ ಋಷಿಗಳು—ಸಂಸಾರಸಾಗರ ದಾಟಿಸುವ ಸುಲಭ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ತನ್ನದೇ ಮಂಗಳ ‘ಪದ’ವನ್ನು ಪಾಪನಾಶಕ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಭಿಮುಖವಾಗುವುದೂ ಸ್ನಾನ-ದಾನ-ವ್ರತ-ಹೋಮ-ಜಪಗಳ ಪೂರ್ಣ ಸಾಧನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಏಕೈಕ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ—ಅಚಲ ಶ್ರದ್ಧೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಜಲ, ಫಲ, ಸುಗಂಧ, ಮಾಲೆ, ಅನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಮಧುರಾನ್ನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿದರೆ ದುರ್ಲಭ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯುಗಾನುಸಾರ ಪದದ ವರ್ಣ-ಪರಿಮಾಣ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅದ್ಭುತ ವಿವರಣೆ—ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಶ್ವೇತ, ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಕಪಿಶ, ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೃಷ್ಣ—ತೀರ್ಥದ ಕಾಲ-ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ತ್ರಿಪುಷ್ಕರವು ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದ್ಮಯೋನಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಪುಷ್ಕರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ತ್ರಿಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡುವೆನೆಂಬ ಅವನ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಯಜ್ಞಸತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ಕರ್ಮಕಾಲ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ತಡೆದು, ತ್ರಿಪುಷ್ಕರವನ್ನು ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಯಜ್ಞದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವನಾಗಿ ನಿಂತು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಚಿಂತಿಸಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ–ಮಧ್ಯ–ಕನಿಷ್ಠ ರೂಪಗಳಾದ ತ್ರಿವಿಧ ಪುಷ್ಕರ ತೀರ್ಥತ್ರಯವನ್ನು ಅರ್ಭುದದ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ತಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂದಿನಿಂದ ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುಷ್ಕರ ಇರುವುದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದಾನ ಮಾಡಿದವನು ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾವಿತ್ರೀ-ಕುಂಡವೂ ಇದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನದಿಂದ ಶುಭಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ರುದ್ರಹ್ರದ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಶಿವಗಣಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ‘ಗಣಾಧೀಶತ್ವ’ವೆಂಬ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉದ್ಭವಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಅಂಧಕ ದೈತ್ಯವಧೆಯ ನಂತರ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶ್ರೀಶಿವನು ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಹ್ರದವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ರುದ್ರಹ್ರದ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಇನ್ನೂ ಚತುರ್ದಶಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಸಂಗಮಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಭಾಸಖಂಡದ ಅಂತರಗತ ಅರ್ಭುದಖಂಡದ 55ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ಕೊಲೊಫನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಗುಹೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಪರಮಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗುಹೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಶಿವಲಿಂಗವೇ ‘ಗುಹೇಶ್ವರ’; ಇದನ್ನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೀಗಿದೆ: ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಶುದ್ಧಚಿತ್ತದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರೆ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಕಂದಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡ (ಅರ್ಬುದಖಂಡ) ಯ 56ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಅವಿಯುಕ್ತವನದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ವನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಫಲವೆಂದರೆ—ಯಾರು ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಜನರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಂದು ಕಾರಣಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಹುಷನು ಇಂದ್ರನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಾಗ ಶಚೀ ದುಃಖದಿಂದ ಈ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವನದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಿಂದೆ ವಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನು ಪುನಃ ಮರಳಿ ಬಂದು ಶಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಿಲನ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ‘ಅವಿಯುಕ್ತ’ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶಚೀ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಸ್ತ್ರೀ ಅಥವಾ ಪುರುಷನು ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸಿದರೆ, ಮತ್ತೆ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಸಹವಾಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಫಲದಾನ/ಫಲಾರ್ಪಣ ಮಹಾಪುಣ್ಯವೆಂದು ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂತಾನಾರ್ಥಿನಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಂಧ್ಯತ್ವ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ‘ಪುತ್ರಫಲ’ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ಕಂದಮಹಾಪುರಾಣದ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡಾಂತರ್ಗತ ಅರ್ಭುದಖಂಡದ 57ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಭಾಸಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ “ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರ” ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥವು ಪರಮ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧುಂಧುಮಾರ ಎಂಬ ಭಕ್ತನು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ। ಆಚರಣೆಯ ಸೂಚನೆ ಸರಳ: ಯಾತ್ರಿಕನು ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿ ದಿವ್ಯ ದಾಂಪತ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ, ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಿದವನು ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ದೂರವಿದ್ದು ಶುಭಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕಥೆಯಾಗಿ ಮಹೌಜಸ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹೌಜಸವು ಪಾತಕನಾಶಕ ತೀರ್ಥ; ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ತೇಜಸ್ಸು (ಕಾಂತಿ/ಮಂಗಳಶಕ್ತಿ) ಪುನಃ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷಫಲದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ) ಶ್ರೀ-ತೇಜಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತನಾಗಿ ದೇವರಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಶರಣಾದಾಗ, ಭೂಮಿಯ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯೇ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯ; ತೀರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ತೇಜೋವೃದ್ಧಿ ಆಗದು ಎಂದು ಅವರು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಇಂದ್ರನು ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಒಂದು ಜಲಾಶಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾ-ಓಜಸ್ಸು ಲಭಿಸಿ ದುರ್ಗಂಧ ದೂರವಾಗಿ ದೇವರುಗಳು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಕ್ರನು ಕಾಲನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರೋದಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸಂಪನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪಾಪ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಧಿ ಒಂದೇ ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಶ್ರೋತರಿಗೆ ಅಪ್ರತಿಮ ಜಂಬೂತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತ ಬರುತ್ತದೆ—ಸೂರ್ಯವಂಶೀಯ ರಾಜ ನಿಮಿ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ (ನಿಯಮಿತ ಉಪವಾಸದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ) ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಮುನಿಗಳು ಬಂದು ರಾಜರ್ಷಿ, ದೇವರ್ಷಿ ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಪರಂಪರೆಯ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೋಮಶ ಋಷಿ ವಿಶದ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಮಿಗೆ, ಹಿಂದೆ ಬಹು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡದಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಲೋಮಶರು ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತರಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಏಕೀಕೃತ ಪವಿತ್ರ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ತೀರ್ಥಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಗಮಿಸಿ, ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಜಂಬೂ ವೃಕ್ಷವೂ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಮಿ ‘ಸರ್ವತೀರ್ಥ’ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತಕ್ಷಣ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಜಂಬೂತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ಕನ್ಯಾರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವೇಳೆ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಗಯಾಶೀರ್ಷ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಗಂಗಾಧರ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ತೀರ್ಥವು ‘ಸುಪುಣ್ಯ’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಮಲ ಜಲ’ ಹೊಂದಿದುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವು ಶೈವ ದಿವ್ಯಾವಿರ್ಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಹರಿ/ಶಿವನು ಅಚಲೇಶ್ವರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಧರಣ-ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳವು ಪವಿತ್ರವಾಯಿತು. ಅಷ್ಟಮಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಹಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಪರಮ ಪದವು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
ಪ್ರಭಾಸ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಎರಡು ಲಿಂಗಗಳ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ—ಗೌರಿ (ಉಮಾ) ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಾಟೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನದಿದೇವಿ ಗಂಗಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಗಂಗೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ। ಸೌಭಾಗ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉಮಾ–ಗಂಗೆಯರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ಕಲಹವೇ ಕಥೆಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ; ಗಂಗಾ ಲಿಂಗಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ, ಉಮಾ ಲಿಂಗಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಸುಂದರ ಪರ್ವತಾಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಕಾಟಕ’ (ಉಂಗುರದಂತೆ ವಲಯಾಕಾರದ ಗುರುತು) ಎಂದು ಕಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ। ಆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ। ಗೌರಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ‘ಕಾಟೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಸಪತ್ನಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತ ಅಥವಾ ವಿರಹದಿಂದ ದುಃಖಿತ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಕೇವಲ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಜ್ವರ/ಕ್ಲೇಶ ಶಮನವಾಗಿ, ಕ್ಷೇಮ ದೊರೆತು, ಗೃಹಸೌಭಾಗ್ಯ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ। ನಂತರ ಗಂಗೆಯೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ವರ ಪಡೆದು ಗಂಗೇಶ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಎರಡೂ ಲಿಂಗಗಳ ದರ್ಶನ ಅಗತ್ಯವೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಸಪತ್ನೀ-ದೋಷ’ ನಿವಾರಣೆ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಅರ್ಭುದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಭಕ್ತಿಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಅನೇಕಾನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಧಾಮಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ, ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವರ್ಣನೆ ಶತಮಾನಗಳ ಕಥನದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಗಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ—ತೀರ್ಥ, ಸಿದ್ಧಿ, ವೃಕ್ಷ, ನದಿ, ದೇವಸನ್ನಿಧಿ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗಿಲ್ಲ. “ಸುಂದರ ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತ”ದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪುಣ್ಯಧಾರಿಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಅರ್ಭುದದರ್ಶನ ಮಾಡದವನು ತನ್ನ ಜೀವನ, ಧನ, ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಫಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ದೃಢ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ರಕ್ಷಣಾಫಲ ಮಾನವರಿಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕೀಟ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಹಾಗೂ ಚತುರ್ವಿಧ ಜನ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಭುದದಲ್ಲಿ ಮರಣ—ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಲಿ ಸಕಾಮವಾಗಲಿ—ಜರಾ-ಮರಣರಹಿತ ಶಿವ-ಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಈ ಪುರಾಣವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಹ-ಪರ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಬೇಕು.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.