Markandeya Purana

ในอัธยายะแรกนี้ ฤๅษีไชมินีเห็นความพิสดารแห่งการแจกแจงผลของธรรมะและอธรรมะในมหาภารตะ จึงเกิดความสงสัยและทูลถามศิษย์ของฤษีวยาสะ. คำตอบนำไปสู่การเริ่มต้น “ปักษยูปาขยานะ” กล่าวถึงกำเนิดนกผู้มีปัญญาทิพย์และมั่นคงในธรรม พร้อมเค้าคำสอนด้านธรรมะและอรรถะที่พวกเขาแสดงไว้.

บทนี้กล่าวถึงคำสาปจากชาติปางก่อนของเหล่าธรรมปักษีและเหตุแห่งคำสาปนั้น เพื่อประกาศมหิมาแห่งสัจจะ พระอินทร์ทรงทดสอบความสัตย์จริงของพวกเขา แต่พวกเขามิได้หวั่นไหวจากธรรมและสัจจะ แม้ต้องเสวยผลแห่งคำสาปก็ยังมั่นคงในทางธรรม และท้ายที่สุดได้รับพระกรุณาจากเทพ พร้อมยืนยันชัยชนะของความจริง

ในบทนี้กล่าวว่าเมื่ออินทราสังหารบุตรของตวัสฏา ตวัสฏาโกรธยิ่งจึงประกอบมหายัญ และจากยัญนั้นกำเนิดวฤตระอสูร อานุภาพของวฤตระทำให้เหล่าเทวะหวาดหวั่นและร่วมกับอินทราแสวงหาหนทางแก้ไข ท้ายที่สุดมีนัยถึงการอวตารของปาณฑพบนแผ่นดินในฐานะส่วนแห่งเทพเพื่อสถาปนาธรรมะ

ในบทนี้ วิศวามิตรทดสอบพระหริศจันทรผู้มั่นคงในสัจจะ พระองค์ถวายอาณาจักรเป็นทาน ละความสุขแห่งราชา และยืนหยัดในหนทางธรรมะ กล่าวถึงความทุกข์ ความยากไร้ และความปวดร้าวหลังการให้ทาน พร้อมทั้งเล่าปูมหลังคำสาปของเหล่าปาณฑพ แสดงมหิมาแห่งสัจจะและธรรมะอย่างลึกซึ้ง

ในอัธยายะนี้กล่าวถึงเหตุแห่งคำสาปซึ่งวสิษฐะและวิศวามิตรสาปกันและกัน อำนาจแห่งคำสาปก่อให้เกิดศึกใหญ่ระหว่างอาฑิและบกะ จนโลกเกิดความหวาดหวั่นและปั่นป่วน ท้ายที่สุดพระพรหมเสด็จมาปราบความโกรธของทั้งสอง เตือนให้ยึดมั่นในธรรม และสถาปนาความสงบพร้อมยุติความพยาบาท

ในอัธยายะนี้ บุตรกล่าวถึงลำดับการก่อกำเนิดในครรภ์ ความทุกข์ทรมานของชีวิตในครรภ์มารดา และความเจ็บปวดในยามคลอด เขาอธิบายว่าเพราะกรรมจึงได้กาย การเจริญของอินทรีย์ และเหตุแห่งความจำ–ความหลงลืม ทำให้สัตว์เวียนว่ายในจักรแห่งสังสาระ เกิด–ตายซ้ำแล้วซ้ำเล่า ท้ายที่สุดชี้ให้เห็นไวรागยะ การประพฤติธรรม และการใคร่ครวญตนเป็นหนทางสู่โมกษะ

ในอัธยายะนี้ บุตรเล่าแก่บิดาถึงภาพอันน่าสะพรึงของทัณฑ์ในนรก ยมทูตนำผู้ทำบาปไป และตามผลแห่งกรรมของแต่ละคนย่อมได้รับความทุกข์ทรมานอย่างหนักในนรกนานาประการ อีกทั้งกล่าวถึง ‘บาปที่มองไม่เห็น’ (อทฤษฏปาปะ)—ความผิดละเอียดที่ทำโดยไม่รู้ตัว—ว่าก่อผลได้อย่างไร และธรรมะ การให้ทาน และการไถ่บาป (ปรายัศจิตตะ) ช่วยบรรเทาได้อย่างไร ในรูปแบบถาม–ตอบ

ในอัธยายะนี้ ผ่านบทสนทนาของยมกิงกรา ได้อธิบายว่าเมื่อเสวยผลในนรกแล้ว สรรพชีวิตย่อมเกิดใหม่ตามผลแห่งกรรมของตน บาปนำมาซึ่งโทษทัณฑ์อันหนัก บุญช่วยบรรเทา และกฎแห่งธรรมะเป็นสิ่งแน่นอน ครั้นกษัตริย์เห็นความทุกข์ในนรก ใจจึงเกิดกรุณา แสดงรสแห่งเมตตา การสำนึกผิด และความตื่นรู้ในธรรมะ

บทนี้กล่าวถึงมหิทธิฤทธิ์แห่งตบะของมหาฤๅษีอัตริ และความยิ่งใหญ่แห่งธรรมะความเป็นภรรยาผู้ซื่อสัตย์ของนางอนสูยา ตรีเทพ—พรหม วิษณุ และรุทระ—ทรงทดสอบแล้วพอพระทัย ประทานพร จากพระกรุณานั้น อัตริมีบุตรสามองค์คือ โสมผู้เป็นจันทรรูป ดัตตาเตรยะผู้เป็นส่วนแห่งวิษณุ และทุรวาสาผู้เป็นส่วนแห่งรุทระ พร้อมกล่าวโดยย่อถึงเหตุแห่งการประสูติ พระเมตตา และอุปนิสัยกิจเพื่อประโยชน์แก่โลก

ในบทนี้ กรรตวีรยะ อรชุนไปยังอาศรมของทัตตาเตรยะและสรรเสริญด้วยศรัทธาภักดี ทัตตาเตรยะพอพระทัยจึงประทานพรหลายประการ ได้แก่ ความไม่แพ้พ่าย อายุยืน อิศวรรย์ พละกำลัง และความรุ่งเรืองแห่งราชอาณาจักร อีกทั้งกล่าวถึงการสรรเสริญแบบไวษณพ ความยิ่งใหญ่ของพระภควาน และแบบอย่างการปกครองตามธรรมะ

ในอัธยายะนี้ เมื่อกุวลยาศวะทราบข่าวการลักพาตัวมทาลสา ก็เกิดทั้งโศกและพิโรธ จึงเสด็จลงสู่ปาตาละโลกา ที่นั่นทรงต่อสู้กับพวกไทตยะและรากษส ขัดขวางการลักพาตัว ช่วยมทาลสาให้พ้นภัยโดยสวัสดิภาพ สถาปนาธรรมะ แล้วเสด็จกลับด้วยชัยชนะเพื่อปลอบประโลมประชาชน

อัศวตาระปรารถนาจะได้มทาลสา จึงบำเพ็ญตบะอย่างเคร่งครัด และสรรเสริญพระแม่สรัสวตีด้วยศรัทธา พระแม่ทรงพอพระทัยประทานพร—ให้ได้มทาลสา และประทานความรู้ศักดิ์สิทธิ์แห่งคีตะ วาทยะ และนฤตยะ อันเป็นศาสตร์ดนตรีครบถ้วน เขาจึงสงบใจและตั้งมั่นในทางธรรม

ในบทนี้ มทาลสากลับสู่เรือนหลวงและปรึกษากับพระราชาเรื่องการปกครองที่สอดคล้องกับธรรมะ การสืบราชบัลลังก์ถูกกำหนดตามอุปนิสัยและความเหมาะสมของพระโอรสแต่ละองค์ ต่อมานางให้คำสอนครั้งแรกแก่วิกรานตะ—ความรู้ตน (อาตมญาณ), ความคลายยึด (ไวรากยะ) และความมั่นคงในราชธรรม เพื่อให้ครองแผ่นดินโดยไม่ลืมหนทางสู่โมกษะ

ในอัธยายะนี้ มทาลสาให้โอวาทแก่พระเจ้าอลรกะว่าด้วยราชธรรม นางสอนการชนะตน การสำรวมอินทรีย์ การรักษาสัตยะและธรรมะ นโยบายการลงโทษอย่างยุติธรรม การคัดเลือกอำมาตย์ที่เหมาะสม การคุ้มครองราษฎร ระเบียบภาษี การพิจารณามิตรศัตรู และการปกครองด้วยนิติธรรมเพื่อความมั่นคงของแผ่นดิน

ในบทนี้ เจ้าชายอลรกะทูลถามมทาลสาเรื่องแก่นแห่งคฤหัสถธรรม มทาลสาอธิบายระเบียบแห่งอาศรมคฤหัสถ์ กิจวัตรประจำวัน ปัญจมหายัชญะ และโดยเฉพาะพิธีไวศวเทวะ นางสอนว่า การให้ทานอาหาร ความประพฤติบริสุทธิ์ เมตตา ความสัตย์ และความสำรวม พร้อมทั้งการต้อนรับอทิถิ (แขกผู้ควรบูชา) คือรากฐานของธรรมคฤหัสถ์ การปล่อยให้แขกกลับไปอย่างผิดหวังคืออธรรม ส่วนการอุปถัมภ์ต้อนรับโดยสมควรเป็นมหาบุญ

บทนี้กล่าวถึงแบบแผนพิธีศราทธ์ประเภทไนมิตติกะและที่เกี่ยวเนื่อง อธิบายวิธีสปิณฑีกรณะ คุณสมบัติผู้ประกอบพิธี การกำหนดสถานที่‑กาล‑ติถี เวลาอันเหมาะสม การคัดเลือกพราหมณ์และการอาวาหนะ‑บูชา การถวายปิณฑะ การถวายติลโททกะ การทานอาหารและการเลี้ยงรับรอง การมอบทักษิณา ตลอดจนลำดับการใช้มนตร์ เน้นให้กระทำด้วยศรัทธา ความบริสุทธิ์ และตามวินัยเพื่อความพอใจของบรรพชน

ในอัธยายะนี้ มทาลสาอธิบายการวินิจฉัยผลแห่งศราทธะ โดยกล่าวว่าเมื่อประกอบศราทธะตามติติทางจันทรคติและนักษัตรด้วยพิธีที่ถูกต้อง ย่อมยังความอิ่มเอมแก่ปิตฤ เพิ่มพูนวงศ์ตระกูล และเกื้อหนุนอายุ สุขภาพ ทรัพย์ และเกียรติยศ; หากทำผิดกาลหรือผิดวิธี ผลย่อมลดลง

ในบทนี้ มทาลสาอบรมอาลรกะเรื่องความต่างระหว่างเศาจะ (ความบริสุทธิ์) และอะเศาจะ (ความไม่บริสุทธิ์) การชำระกาย‑วาจา‑ใจ ระยะเวลาอะเศาจะจากการเกิดและการตาย และพิธีแก้ไขชำระด้วยการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ การให้ทาน การสวดชปะ และโหมะเป็นประยัศจิตตะ นางย้ำว่าสัจจะ เมตตา ความสำรวม การบูชาครู และสทาจารคือรากฐานแห่งธรรมะ.

บทนี้กล่าวถึงวิกฤตใจของพระเจ้าอลรกะ ผู้หลงติดในความสุขแห่งราชสมบัติจนกระวนกระวายและเสื่อมปัญญา จึงมีการรำลึกคำสอนเดิมของมทาลสาเพื่อชี้ทางไวรัคยะ (ความไม่ยึดติด) อธิบายว่าสุขทางอายตนะไม่เที่ยง กายไม่ยั่งยืน และอาตมันเป็นสักขีอันบริสุทธิ์ จึงควรดำรงอนาสักติ ฝึกสงบและสำรวม และตั้งมั่นในธรรม สุดท้ายอลรกะละโมหะและมั่นคงในความไม่ยึดติด

บทนี้กล่าวถึงโยควิธี ได้แก่ ความมั่นคงในอาสนะ ลำดับการฝึกปราณายามะ การถอนอินทรีย์ (ปรัตยาหาระ) และการสำรวมจิต อธิบายแนวทางสู่ธยานะและสมาธิ พร้อมทั้งลักษณะแห่งความบริสุทธิ์ของผู้ปฏิบัติ และสัญญาณแห่งความก้าวหน้าและการบรรลุผล

บทนี้กล่าวถึงความประพฤติและวินัยที่นำไปสู่โยคสิทธิ กล่าวถึงยามะ-นิยามะ ความบริสุทธิ์แห่งอาหารและการดำเนินชีวิต การสำรวมอินทรีย์ ความภักดีต่อครู และลำดับการปฏิบัติ อาสนะ ปราณายามะ ปรัตยาหาระ ธารณา ธยานะ และสมาธิ ด้วยการปฏิบัตินี้จิตย่อมผ่องใส ตั้งมั่น เกิดสิทธิ และมั่นคงในหนทางสู่โมกษะ

บทนี้กล่าวถึงอริฏฐลักษณะ คือสัญญาณลางก่อนความตายที่ปรากฏขึ้นต่าง ๆ โยคีเมื่อเห็นนิมิตเหล่านี้ไม่หวาดกลัวหรือเศร้าโศก หากตั้งจิตสงบด้วยการระลึกถึงโอมการะ การภาวนาและความคลายกำหนัด อลรกะได้รับโอวาทแล้วตระหนักความไม่เที่ยง จึงสละราชสมบัติ หันสู่ตบะ ธรรมะ และความเกื้อกูลแก่ตนทางจิตวิญญาณ

ในบทนี้ ฤๅษีไชมินีทูลถามฤๅษีมารกันเฑยะถึงความลี้ลับแห่ง “ปฺรากฤตสรรค์” คือการกำเนิดแรกเริ่มของจักรวาล ว่ามหัตตัตตวะ อหังการะ อินทรีย์ ตันมาตระ และปัญจมหาภูตเกิดขึ้นตามลำดับอย่างไร มารกันเฑยะยกย่องความใฝ่รู้ที่สอดคล้องธรรมะนั้น แล้วเริ่มเปิดคำบอกเล่าเรื่องอาทิสรรค์—จากอวฺยักตะสู่มหัต จากมหัตสู่อหังการะ ต่อด้วยหมู่อินทรีย์และตันมาตระ จนแผ่ขยายเป็นธาตุใหญ่ทั้งห้า พร้อมชี้นัยการเคลื่อนไหวของคุณทั้งสาม เหตุและผล และวัฏจักรสรรค์–ปรลัย เพื่อปูทางสู่คำอธิบายโดยพิสดารต่อไป

บทนี้กล่าวถึงการตื่นขึ้นของพระพรหม เมื่อคลายจากโยคนิทรา พระองค์ทรงระลึกถึงลำดับการสร้างและทรงอธิบาย “สรรค์เก้าประการ” คือ จากมหัตตัตตวะเกิดอหังการ แล้วเกิดตนมาตระและปัญจภูต อินทรีย์และมโน การจัดวางโลกทั้งหลายและการขยายเผ่าพันธุ์ ตามกาล กรรม และสวภาวะ มีการจำแนกสถาวร-ชังคม กำเนิดเทพ ฤๅษี ปิตฤ มนุษย์ เป็นต้น และความลี้ลับแห่งการเกิดสรรค์ใหม่หลังปรลัย กล่าวโดยย่อด้วยจิตศรัทธา

บทนี้กล่าวถึงลำดับการกำเนิดมนุษย์ดั้งเดิม ในระยะแรกมนุษย์ไร้ความใคร่ปรารถนา มีความเสมอภาคและสงบ; ครั้นกาลเวลาผ่านไป ความอยากและกามเกิดขึ้น จึงเกิดสำนึกความเป็นเจ้าของ การสะสม และการยึดถือ. จากนั้นจึงมีการตั้งถิ่นฐานเป็นหมู่บ้านและเมือง กำหนดเขตแดนที่ดิน วางระบบตวงชั่งวัดและมาตรฐานต่าง ๆ และเริ่มการเกษตร—หว่านเมล็ด เก็บสะสมธัญญาหาร พร้อมตั้งระเบียบแห่งการดำรงชีพเพื่อความเป็นระเบียบของโลก.

บทนี้กล่าวถึง “ยักษานุศาสน์” ว่าด้วยสิ่งรบกวนในงานเรือนและพิธียัญ ได้แก่ กรหะ-เด็ก และวิญญาณสตรี/โยคินี อธิบายลักษณะ เหตุแห่งความปั่นป่วน และวิธีทำศานติ การคุ้มครอง และการชดใช้บาป (ปรายัศจิตตะ) โดยสรุปตามธรรมะ

บทนี้กล่าวถึง “รุทรสรรค์” คือการอุบัติของพระรุทร การบังเกิดแห่งคณะคณา และลำดับแห่งการสร้างโลก พร้อมทั้งอธิบายมาตราวัดของมันวันตระ การแบ่งกาลเวลา และวิธีนับคำนวณ ในมันวันตระสวายัมภูวะ กล่าวถึงพระมนูสวายัมภูวะ การจัดระเบียบการเกิดของประชา และสายวงศ์ของปริยวรตะ รวมทั้งนัยแห่งราชธรรม อีกทั้งระบุชื่อ การแบ่งส่วน และขนาดของทวีปทั้งเจ็ด ตลอดจนผังภูเขาและสายน้ำโดยสังเขป เพื่อแสดงโครงสร้างอันศักดิ์สิทธิ์และเป็นระเบียบของจักรวาล

บทนี้กล่าวถึงชัมพุทวีปในภูวนโกศะ โดยบรรยายป่าใหญ่สี่แห่งรอบเขาพระสุเมรุ ทะเลสาบที่เกี่ยวเนื่อง และแนวเทือกเขาที่โอบล้อมมณฑลพระสุเมรุ พร้อมทั้งกล่าวถึงสายน้ำ การแบ่งเขตแดน และระเบียบการตั้งถิ่นฐานของสรรพชีวิต โดยเฉพาะย้ำว่า “ภารตวรรษ” เป็นกรรมภูมิ ที่สัตว์โลกเสวยผลแห่งกรรมทั้งธรรมและอธรรม แล้วก้าวสู่ความเจริญทางธรรมและหนทางสู่โมกษะด้วยความศักดิ์สิทธิ์.

บทนี้กล่าวถึงการแบ่งภารตวรรษออกเป็นเก้าส่วน โดยเรียงรายนามภูเขา แม่น้ำ และแคว้นต่าง ๆ ตลอดจนหมู่ชน พร้อมทั้งบอกนัยถึงขอบเขตแดนและลำดับทิศทางด้วย จึงทำให้เห็นความศักดิ์สิทธิ์ ความหลากหลาย และความเป็นฐานแห่งธรรมของแผ่นดินภารตะอย่างกระชับแต่ครบถ้วน

บทนี้กล่าวถึงภูมิศาสตร์จักรวาลอันศักดิ์สิทธิ์และลำดับยุค (ยูกะ) โดยบรรยายดินแดนภัทราศวะและเกตุมาละในชมพูทวีปรอบเขาพระสุเมรุ ทั้งลักษณะถิ่นฐาน นิสัยผู้คน การบูชาเทพ และความอุดมสมบูรณ์ อีกทั้งยกย่องอุตตรกุรุว่าเป็นแดนบุญพิเศษ ที่ซึ่งธรรมะดำรงโดยธรรมชาติ ฤดูกาลสมดุล อายุยืน และชีวิตผาสุก พร้อมทั้งกล่าวถึง “กูรมณิเวศ” เพื่อชี้การแบ่งโลก ขอบเขตทิศ และความเสื่อม-เจริญของธรรมะตามการเปลี่ยนยุคโดยสังเขป

ในบทนี้กล่าวถึงการเริ่มต้นแห่งสวาโรจิษมันวันตระ พราหมณ์ผู้หนึ่งเร่งรุดเดินทางไปยังภูเขาหิมวัตอย่างรวดเร็ว ระหว่างทาง วรู่ถินีผู้มีฤทธิ์พยายามล่อลวงเขาด้วยกามและความโลภ แต่พราหมณ์ยืนหยัดด้วยตบะ ความสำรวม และความมั่นคงในธรรม จึงชนะความยั่วยวนได้ เรื่องนี้แสดงนิมิตอันเป็นมงคลแห่งการเปลี่ยนมันวันตระ และย้ำชัยชนะของธรรมด้วยความแน่วแน่แห่งจิตใจ

อัธยายนี้กล่าวถึงการประสูติของสวโรจิษ และการช่วยนางมโนรมาจากพันธนาการแห่งคำสาป ผ่านบทสนทนาของฤๅษีจึงปรากฏเหตุแห่งคำสาป วิธีบรรเทา และความสงบที่ได้ด้วยพระกรุณาแห่งเทพ อีกทั้งประทานคัมภีร์ลับชื่อ ‘อัสตรหฤทัย’ อันเผยแก่นของมนตร์และอาวุธศักดิ์สิทธิ์ ทำให้ความหวาดกลัว โรคภัย และทุกข์โศกคลายไป ตอนท้ายย้ำรสแห่งเมตตาและการพิทักษ์ธรรมเป็นสำคัญ

ในอัธยายะนี้ พระราชาสวโรจิษเสวยสุขด้วยการท่องเที่ยวสำราญในสวนงามบนภูเขา ณ ที่นั้นเกิดบทสนทนาระหว่างนางกละหังสีและนางจักรวากี ว่าด้วยความซื่อสัตย์ในชีวิตสมรส แรงปรารถนา โทษแห่งความหลงใหลในคู่ของผู้อื่น และคุณค่าของการสำรวมตามธรรมะ ท้ายที่สุดยกย่องศีลและธรรมแห่งความภักดีต่อคู่ครอง

ในอัธยายะนี้ พระราชาทรงเผชิญหน้ายักษ์และทำศึกเพื่อธรรมะ จนสามารถช่วยภรรยาพราหมณ์ให้พ้นจากพันธนาการได้ ความโอหังของยักษ์ถูกปราบ พระราชธรรมและการคุ้มครองประชาชนได้รับการย้ำเตือน และความสงบกลับคืนสู่แผ่นดิน

ในอัธยายะนี้ เหล่าเทวฤๅษีประกอบพิธี ‘ไมตรี-อิษฏิ’ เพื่อระงับความขัดแย้งในสายวงศ์ของปรชาปติ ทำให้เกิดความปรองดองกันอีกครั้ง ต่อมามีการกล่าวถึงพิธี ‘สารัสวตี-อิษฏิ’ เพื่อขอพระกรุณาจากพระแม่สรัสวตี อันเกื้อหนุนวาจา ความรู้ และธรรมะ ท้ายที่สุดเล่าเหตุแห่งการประสูติของอุตตมมนู อันเป็นผลแห่งบุญ และเป็นบทนำสู่อาวุตตมมันวันตระ

บทนี้กล่าวถึงพระเจ้าสวราษฏระ ผู้ตั้งมั่นในธรรมะ เมื่อราชินีกวางสาปแช่ง ความวิบัติและความไม่สงบแผ่ไปทั่วแว่นแคว้น พระราชาทรงโศกเศร้าแล้วหันสู่การชดใช้บาปและยึดมั่นในธรรมะ ท้ายบทเอ่ยถึงการอุบัติของทามสะมนูและเค้าการเริ่มต้นทามสะมนวันตระ

บทนี้กล่าวถึงมนวันตระที่หก คือ จักษุษมนู พร้อมความสัมพันธ์ของเหล่าเทพ ฤๅษี และประชาปติในสมัยนั้น รวมทั้งเหตุการณ์ของนางรากษสีผู้ลักพาเด็ก ๆ ท่ามกลางอารมณ์หวาดหวั่นและความเวทนา ได้อธิบายธรรมว่าด้วยเครือญาติ—ตระกูล-โคตร ความเป็นญาติ และการรับบุตรบุญธรรม—เพื่อชี้ชัดว่าใครคือ ‘คนของตน’ และยกย่องธรรมแห่งการคุ้มครอง.

บทนี้กล่าวสรรเสริญพระสุริยะ และอธิบายการแบ่งปันรัศมีอันรุ่งโรจน์ของพระองค์ที่แผ่ไปยังโลกทั้งหลายให้สว่างไสว นอกจากนี้ยังบรรยายลำดับวงศ์ของไววัสวตะ โดยเฉพาะสายสืบจากฉายา ระบุชื่อ คุณธรรม และการประพฤติธรรมโดยสังเขป พระกรุณาแห่งสุริยะชี้ให้เห็นความเจริญแห่งวงศ์ ราชธรรม และประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพชีวิต।

บทนี้กล่าวสรรเสริญไววัสวตมันวันตระ โดยแจกแจงลำดับมนูในกาลก่อน สายวงศ์สืบทอด และกล่าวโดยย่อถึงเหล่าเทวะ ฤๅษี และพระอินทร์ในแต่ละมันวันตระ ต่อจากนั้นจึงแนะนำมนูองค์ที่แปด ‘สาวรณิ’ ว่ามีที่มาอย่างไร และได้รับมอบหมายให้สถาปนาธรรมในมันวันตระภายหน้าอย่างไร

บทนี้กล่าวถึงการผงาดขึ้นของมหิษาสูร ความพ่ายแพ้ของเหล่าเทพเพราะความโอหังของเขา และความทุกข์ของไตรโลก เหล่าเทพไปพึ่งพระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะ จากความกริ้วและความโศกของเทพทั้งหลาย เตชัสได้รวมกันอุบัติเป็นมหาเทวี เหล่าเทพถวายอาวุธและเครื่องประดับของตน เมื่อได้รับการสรรเสริญด้วยสโตติ มหาเทวีทรงปณิธานจะทำศึกเพื่อสังหารมหิษาสูร

หลังการสังหารมหิษาสูร เหล่าเทพทั้งปวงเข้าเฝ้าพระเทวีและสรรเสริญด้วยบทสวดศักดิ์สิทธิ์ ยกย่องพระเดชานุภาพและพระกรุณา พระเทวีทรงพอพระทัย ขจัดความหวาดหวั่นและความโศกของเทพทั้งหลาย ประทานพร และรับรองว่าจะเสด็จอุบัติขึ้นเป็นคราว ๆ เพื่อพิทักษ์ธรรมะ

ในบทนี้ ศุมภะหลงใหลในความงามของพระเทวี จึงส่งธูมรโลจนะไปเป็นทูตให้เกลี้ยกล่อมหรือจับตัวพระเทวีมาด้วยกำลัง ธูมรโลจนะยกกองทัพมาและกล่าวถ้อยคำหยาบกร้านด้วยความโอหัง พระเทวีทรงปฏิเสธและทรงกริ้ว เพียงเปล่ง “หุมการ” ก็เผาธูมรโลจนะให้เป็นเถ้าธุลี ครั้นศุมภะทราบข่าวก็เดือดดาล ส่งจัณฑะและมุณฑะไปทำศึกกับพระเทวี

ในบทนี้ พระเทวีทรงสำแดงฤทธานุภาพอันดุเดือด ทำลายกองทัพอสูรจนแตกพ่าย รักตพีชะได้รับพรว่าเลือดทุกหยดที่ตกจากกายจะก่อกำเนิดรักตพีชะใหม่ ทำให้ศึกยากยิ่ง พระเทวีจึงให้กำเนิดเหล่า “มาตฤกา” จากเดชแห่งพระองค์—พราหมณี มเหศวรี กุมาริ ไวษณวี วราหี ไอन्द्रี และจามุณฑา—เพื่อปราบทวยทานพด้วยพลังของตน กาลี/จามุณฑาดื่มโลหิต และมาตฤกาทั้งหลายเก็บกั้นเลือดที่ตก จึงตัดทางการเกิดซ้ำของรักตพีชะ ในที่สุดพระเทวีทรงประหารรักตพีชะ เหล่าเทพสรรเสริญ และโลกกลับคืนสู่ความสงบ

ในอัธยายะนี้ พระเทวีอัมพิกาทรงทำศึกอันดุเดือดกับศุมภะ ความโอหัง อำนาจมายา และกองทัพอสูรของศุมภะถูกทำลายด้วยเดชานุภาพของพระเทวี จนท้ายที่สุดศุมภะถูกสังหาร แล้วพระเทวีทั้งหลายที่ปรากฏแยกเป็นรูปต่าง ๆ ก็กลับหลอมรวมคืนสู่อัมพิกา เหล่าเทพสรรเสริญ และความสงบสุขบังเกิดแก่โลก

บทนี้กล่าวถึงผลแห่งการสวด/สดับ “เทวีมหาตมยะ” และคำมั่นแห่งการคุ้มครองจากพระแม่เทวี พระชคันมารดาตรัสว่า ผู้ใดมีศรัทธาอ่าน ฟัง หรือสรรเสริญ จะพ้นจากความกลัว โรคภัย ความทุกข์ ความยากจน และศัตรูพาล; อายุยืน เกียรติยศ ทรัพย์สมบัติ และความสุขแห่งบุตรหลานยิ่งเพิ่มพูน ในยามสงคราม ในราชสำนัก ภัยไฟ น้ำ ป่า โจร และเคราะห์โทษจากดาวนพเคราะห์ เทวีทรงเป็นผู้พิทักษ์ การสวดในนวราตรี พร้อมจัณฑีปาฐะ โหมะ ทาน และวรตะ ให้ผลพิเศษ และท้ายที่สุดยกย่องว่าเป็นทางสู่ความเกษมและโมกษะ