Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
अध्यायः १ त्रिपुरवधोपाख्यानस्य आरम्भः। गणेशं गौरीशङ्करं च नमस्कृत्य संवादेन कथाश्रवणं याच्यते। नारदः परमआनन्दप्रदं वृत्तान्तं पृच्छति—रुद्ररूपेण शङ्करेण चलद्-दुष्टानां नाशः कथं, तथा देवशत्रूणां त्रयाणां पुराणां एकेनैव बाणेन युगपत् दाहः कथम्। ब्रह्मा व्यासात् सनत्कुमारं ततो ब्रह्माणं ततो नारदं इति पुराणपरम्परां निर्दिश्य प्रमाण्यं स्थापयति। सनत्कुमारः कारणप्रस्तावं वदति—स्कन्देन तारकासुरे निहते तस्य त्रयः पुत्राः जाताः: तारकाक्षः, विद्युन्माली, कमलाक्षश्च। ते विनीताः शक्तिमन्तश्च—दमशीलाः सत्यवादिनः धृतिमन्तो महावीराः—किन्तु देवद्रोहिणः; अतः धर्मविरुद्धतया शिवस्य हस्तक्षेपस्य भूमिका निर्मीयते।
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
अध्यायेऽस्मिन् व्यासो ब्रह्माणं पृच्छति—देवानां पीडानन्तरं कथं पुनः कल्याणं प्राप्तम् इति। ब्रह्मा शिवस्य पद्मपादौ स्मरन् सनत्कुमारवचनरूपेण वृत्तान्तं कथयति। त्रिपुरनाथस्य तेजसा तथा मायानाम्ना मायाकारिणा (तारकासुरवंशसम्बद्धेन) देवा दग्धा अभिभूताश्च सन्तो दुःखार्ता ब्रह्माणं शरणं यान्ति। प्रणिपत्य स्वपीडां निवेद्य शत्रुनाशोपायं याचन्ते। ब्रह्मा तान् आश्वास्य दैत्यदानवान् विविच्य वदति—यथार्थोपायः शर्वेणैव सिद्ध्यति; ब्रह्मसम्बन्धेन पोषितस्य दैत्यस्य वधो मया न युक्तः, परं शिवशक्तिः सर्वसीमातीतत्वेन निर्णायकं समाधानं करिष्यति। देवस्तुतिरूपा स्तुतिरेव अत्र शिवानुग्रहावाहनस्य केन्द्रं, त्रिपुरयुद्धचक्रे हस्तक्षेपं विधत्ते।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
अध्यायेऽस्मिन् त्रिपुरवधोपाख्याने त्रिपुरवासिनां निहननविषये धर्मविचारः प्रवर्तते। शिवः प्रथमतः वदति—अधुना त्रिपुराध्यक्षः पुण्यवान्; यत्र पुण्यं प्रवर्तते तत्र कारणं विना पण्डिताः न हन्युः। देवानां क्लेशं तथा तारकपुत्राणां त्रिपुरनिवासिनां च अतिदुर्जयबलं स्मारयन्, वधस्य दुष्करत्वं सूचयति। ततः स मित्रद्रोहस्य पापं, हितैषिणां द्रोहे महापातकं, तथा कृतघ्नतायाः प्रायश्चित्ताभावं प्रतिपादयति। दैत्याः स्वभक्ताः इति तेषां वधोऽपि देवैः याचितुं न युक्त इति दर्शयन्, एतान् हेतून् विष्णवे निवेदयितुं देवान् आदेशयति। सनत्कुमारः कथयति—इन्द्रप्रमुखा देवाः प्रथमं ब्रह्माणं निवेद्य ततः शीघ्रं वैकुण्ठं जग्मुः, यत्र परामर्शः भविष्यति। एवं अध्यायः पुण्य-भक्ति-सख्य-धर्मस्य तुलनया त्रिपुरवधं धर्मप्रश्नरूपेण स्थापयति।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
सनत्कुमार–पाराशर्यसंवादेऽस्मिन्नध्याये त्रिपुरप्रसङ्गे धर्मानुष्ठानस्य विघ्नपरीक्षार्थं भगवतः विष्णोः दिव्योपायः कथ्यते। सनत्कुमारः वर्णयति—अच्युतः स्वदेहतेजसः मायामयं एकं पुरुषं ससर्ज, यः धर्मविघ्नकारणाय नियुक्तः। स मुण्डितशिराः, मलिनवस्त्रधारी, पात्रहस्तः, पोटलीवाहकश्च, कम्पितस्वरेण ‘धर्म’ इति पुनःपुनरुच्चारयन् कपटधर्मलक्षणं दर्शयति। स विष्णोः समीपं गत्वा प्रणम्य उपदेशं याचते—कं पूजयेत्, किं कर्म कुर्यात्, के नामानि धारयेत्, कुत्र वसेत् इति। विष्णुः तस्योत्पत्तिं कार्यं च प्रकाशयन् वदति—त्वं मम देहात् जातः, मम कार्यार्थं नियुक्तः, पूज्यत्वेन लोके प्रसिद्धो भविष्यसि; ‘अरिहन्’ इति नाम ददाति, अन्यनामानि अशुभानि इति निर्दिश्य, तस्य योग्यं स्थानं निवासं च अनन्तरं वक्तुम् प्रतिजानाति। एषोऽध्यायः मायाशक्तेः, प्रत्यायोजिताधिकारस्य, तथा धर्मस्य कपटस्वरूपैः बाध्यतायाश्च तात्त्विकं निरूपणं करोति।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
अध्यायः ५ व्यासस्य प्रश्नेन आरभते—मायाविना तपसा दीक्षितस्य मोहितस्य च दैत्यराजस्य पश्चात् किं वृत्तम् इति। सनत्कुमारः उत्तरं दत्त्वा दीक्षोत्तरसंवादं वर्णयति। शिष्यैः परिवृतः, नारदादिभिः सहागतः, आरिहन् नाम तपस्वी दैत्याधिपतिं ‘वेदान्तसार’ इति परं रहस्यं शिक्षयति। तत्र सन्देशः—संसारोऽनादिः, कर्तृकर्मभेदेन विना स्वयमेव प्रवर्तते निवर्तते च; ब्रह्मादितृणपर्यन्तं देहबन्धपर्यन्तं च आत्मैव एकः प्रभुः, न द्वितीयो नियन्ता। देवानामपि कीटानामपि सर्वदेहानां नश्वरत्वं कालपर्यवसानं च प्रतिपाद्यते। अन्ननिद्राभयमैथुनप्रवृत्तयः सर्वेषां देहिनां समानाः; उपवासानन्तरं तृप्तिरपि तुल्या इति च। त्रिपुरकथायां एषा ‘अद्वैत’ इवोपदेशरूपा माया दैत्यविश्वासं विचालयति, कर्तृत्वबुद्धिं परिवर्तयति, शिवस्य महायोजनाय भूमिं सज्जीकरोति।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—त्रिपुरदैत्याधिपतिषु मोहं गतेषु शिवपूजाविरतेषु च कथं लोकधर्मव्यवस्था (स्त्रीधर्मादिसहिताः) दुराचाररूपेण पतिता इति। सनत्कुमारः कथयति—हरिः ‘सिद्ध इव’ देवान् सह कैलासं गत्वा उमापतये वृत्तान्तं निवेदयति। तत्र ब्रह्मा गाढसमाधिस्थः प्रदर्श्यते; विष्णुः सर्वज्ञं ब्रह्माणं मनसा समुपगम्य शङ्करं स्तौति—महेश्वरः परमात्मा रुद्रो नारायणो ब्रह्म चेति शिवस्यैकत्वं स्तुतिरूपेण प्रकाशयन्। ततः स दण्डवत्प्रणिपातं कृत्वा जलस्थः दक्षिणामूर्तिसम्बद्धं रुद्रमन्त्रं जपति, शम्भुं परमेेश्वरं ध्यायति; देवाश्च महेश्वरे मनांसि निवेशयन्ति। एवं स्तुतिमन्त्रनिष्ठा एव दिव्यप्रत्युत्तरस्य त्रिपुरयुद्धचक्रे च समाधानस्य साधनमिति अध्यायः सूचयति।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
अध्यायः ७ सनत्कुमारकथितः। शरण्यः भक्तवत्सलश्च शिवो देवसंघस्य वचनं प्रार्थनां च स्वीकृत्य अनुगृह्णाति। ततः देवी पुत्रैः सह आगत्य विष्ण्वादयः सर्वे साष्टाङ्गं प्रणम्य मङ्गलजयशब्दान् उच्चारयन्ति, आगमनकारणं तु क्षणं मौनं धारयन्ति। विस्मितवती देवी शिवं संबोध्य सूर्यप्रभं क्रीडालोलं षण्मुखं स्कन्दं श्रेष्ठाभरणभूषितं दर्शयति। शिवः प्रमुदितः स्कन्दमुखामृतं पिबन्निव तृप्तिं न यास्यन् आलिङ्ग्य घ्राणयन् स्नेहसमाविष्टो भवति; स्वतेजसा दग्धान् दैत्यान् तदा न स्मरति। एषोऽध्यायः विश्वसंकटस्य देवस्तुतिशरणागत्योः पक्षं, शिवस्य कौटुम्बिकस्नेहलीलारसास्वादं च युगपत् दर्शयति; अन्ते ‘देवस्तुतिवर्णनम्’ इति नाम्ना निगद्यते।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
अध्यायः ८ संवादरूपेण प्रवर्तते। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—शिवकार्याय विश्वकर्मणा निर्मितस्य देवमयस्य रुद्ररथस्य स्वरूपं कथय। सनत्कुमारः शिवपादपङ्कजं स्मृत्वा तं रथं ‘सर्वलोकमयम्’ सुवर्णमयं सर्वैः सम्मतं च वर्णयति। तस्य दक्षिणवामभागौ सूर्यसोमात्मकौ, षोडशकलास्पोकयुक्तं चक्रं, ऋक्ष-नक्षत्रालङ्कारश्च निर्दिश्यते। द्वादशादित्याः अरैः, षडृतवः नेमिनाभिरूपेण, अन्तरिक्षादयः लोकाः रथाङ्गत्वेन निरूपिताः। उदयास्तपर्वताः, मन्दरः, महामेरुः च आधारस्तम्भत्वेन स्थितिं दर्शयन्ति। एवं धर्मकार्याय शिवस्य विश्वं एकस्मिन् याने समाहृतमिति प्रतिपाद्यते।
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
अध्यायः ९ आसन्नयुद्धस्य पूर्वसन्ध्यायां शिवस्य महादिव्यरथारोहणं वर्णयति। सनत्कुमारः कथयति—ब्रह्मा निगमान् वेदान् अश्वरूपेण कल्पयित्वा रथं समलङ्कृत्य शूलिने समर्पयामास। सर्वदेवमयः शिवः ऋषिदेवगणस्तुतिभिः सह ब्रह्मविष्णुलोकपालैः सन्निधौ रथमारुरोह; वेदजाश्वाः प्रणेमुः, पृथिवी चचाल, गिरयः कम्पिताः, शेषोऽपि भारात् पीडितः। धरणीधरसम्बद्धो वहकः वृषेन्द्ररूपेण क्षणं रथं धारयामास, किन्तु शिवतेजसा सापि धारणा शिथिला। ततः सारथिः रश्मीन् गृहीत्वा अश्वान् समुद्धृत्य स्थिरीकृत्य रथगतिं सम्यक् न्यवर्तयत्। एवं दिव्यक्रमेण पूर्वलक्षणैः शिवस्य अपरिमिततेजः प्रकाश्यते, वेदप्रतीकात्मक-रथहयाद्युपकरणैः युद्धकथा धर्मार्थतत्त्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
अध्यायेऽस्मिन् त्रिपुरदाहवर्णने सनत्कुमारः तारकदैत्यत्रिपुरविनाशस्य पूर्वपीठिकां वर्णयति। शम्भुर्महेश्वरः रथारूढः सशस्त्रः अतुलं शरं सज्जीकृत्य स्थिरं युद्धासनं गृह्णाति, दीर्घकालं एकाग्रतया तपोमयीं निश्चलतां दर्शयन्। लक्ष्यनिर्धारणे अङ्गुष्ठसम्बद्धो गणनायकः स्मर्यते, दिव्ययुद्धस्य विधिपूर्वकसूक्ष्मतां सूचयन्। ततः खगात् वाणी श्रूयते—आक्रमणात् पूर्वं विनायकः पूजनीयः, अन्यथा त्रिपुरनाशो न प्रवर्तते। शिवः विनायकं पूजयित्वा भद्रकालीं समाह्वयति; विनायके प्रसन्ने त्रिपुरदर्शनं प्रवर्तते, तथा च महेश्वरः सर्वपूज्यः परब्रह्मैव कर्ता सन् ‘अन्यप्रसादेन’ सिद्धिर्न भवतीति तत्त्वं प्रतिपाद्यते।
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
अध्यायः ११ व्यासस्य प्रश्नेन आरभ्यते—त्रिपुरस्य सर्वदाहानन्तरं माया तथा त्रिपुराधिपतयः कुत्र गताः इति, शम्भुकथायां स्थितं सम्यग्वृत्तान्तं श्रोतुमिच्छति। सूतः कथयति यत् सनत्कुमारः शिवपादस्मरणपूर्वकं व्याख्यां प्रवर्तयन् शिवकर्माणि पापनाशकानि लीलारूपाणि च इति वर्णयति। ततः देवाः ऋषयश्च रुद्रस्य अतिप्रचण्डतेजसा विस्मिताः स्तब्धवाक्याश्च भवन्ति; शिवरूपं सर्वतो दह्यमानं, कोटिसूर्यसमप्रभं, प्रलयाग्निसदृशं च निरूप्यते, येन देवाः ऋषयः ब्रह्मा च भयाकुलाः। सर्वे नम्राः सन्तः श्रद्धया स्थिताः; ब्रह्मा अन्तःस्थैर्येणापि भीतः सन् देवैः सह स्तुतिं प्रवर्तयति—शिवदर्शनानन्तरं स्तुतिरेव यथोचितो धर्मः इति अध्यायस्य निष्कर्षः।
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
अध्यायः १२—सनत्कुमारः कथयति यत् प्रसन्नं शिवं दृष्ट्वा मयदानवः, पूर्वं करुणया ‘अदग्धः’ सन्, हर्षेण तं समुपेत्य पुनःपुनः प्रणनाम। उत्थाय स दीर्घां स्तुतिं चकार—देवदेवमहादेव, भक्तवत्सल, कल्पवृक्षवत् दाता, सर्वपक्षविवर्जित, ज्योतीरूप, विश्वरूप, पूतात्मा पावन, चित्ररूपो रूपातीत, लोकानां कर्ता-भर्ता-संहर्ता इति। स्तुतौ स्वस्य असामर्थ्यं निवेद्य ‘स्तुतिप्रिय परेश्वर’ इति वदन् शरणागतभावेन रक्षणं याचते। ततः शिवः स्तुतिं श्रुत्वा प्रसन्नो भूत्वा मयं सादरं संबोधयति, यतः परं उपदेश-वरप्रदानस्य प्रवृत्तिः।
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
अध्यायः १३ अन्तर्गूढ-परम्परया प्रवर्तते—व्यासः शिवस्य कर्मणः निर्मलकीर्तेः विस्तरं पृच्छति; सूतः सनत्कुमारवचनं निवेदयति। ततः जीवः शक्रः (इन्द्रः) च तीव्रभक्त्या कैलासं शिवदर्शनार्थं गच्छतः। तयोः आगमनं ज्ञात्वा शिवः तयोः ज्ञानं भावं च परीक्षितुं मार्गं निरुणद्धि; मध्यभागे दिगम्बररूपेण जटाकलापबद्धः तपस्वी तेजस्वी च भयानकाद्भुतः स्थित्वा मार्गसीमां दर्शयति। तं न ज्ञात्वा स्वाधिकारगर्वेण इन्द्रः पृच्छति—कोऽसि, कुतोऽसि, शम्भुः गृहेऽस्ति वा क्वचित् गतः इति। अनेन प्रसङ्गेन प्रत्यभिज्ञानाप्रत्यभिज्ञानयोः भेदः, पदगर्वस्य दोषः, तथा विनय-विवेकाभ्यां देवदर्शनस्य मर्यादा च प्रकाश्यते।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
अध्यायः १४ व्यास–सनत्कुमारसंवादे प्रवर्तते। व्यासः पृच्छति—भालनेत्रसमुद्भूतं स्वयम्भूतं शिवतेजः लवणसमुद्रे क्षिप्तं किम् फलति? सनत्कुमारः कथयति—सिन्धु–गङ्गासङ्गमे तत् तेजः क्षणात् बालरूपेण प्रादुर्भूतम्। तस्य बालस्य भीषणनादेन भूमिः कम्पते, दिव्यलोकाः स्तब्धा इव बधिरा भवन्ति, सर्वे भूतगणाः लोकपालाश्च त्रस्ताः सन्ति। देवर्षयः तदद्भुतं निवारयितुमशक्नुवन्तः पितामहं परमेṣ्ठिनं लोकगुरुं ब्रह्माणं शरणं यान्ति, नमस्कृत्य स्तुत्वा कारणं उपायं च याचन्ति; एवं उत्तरसमाधानाय भूमिका रच्यते।
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
अध्यायः १५ जलन्धरस्य राजसभायां प्रवर्तते। समुद्रसम्भवोऽसुरराजो जलन्धरः स्वभार्यया सहासुरैः परिवृतः स्थितः, तदा तेजोमय इव श्रीमद्भार्गवः शुक्राचार्यः समागत्य यथाविधि सत्कृतः। वरप्रभावेन निश्चिन्तो जलन्धरः छिन्नशिरस्कं राहुं दृष्ट्वा तस्य शिरच्छेदनस्य कर्तारं वृत्तान्तं च शुक्रात् पप्रच्छ। शुक्रः शिवपादपद्मं मनसा स्मृत्वा इतिहासन्यायेन पूर्ववृत्तं कथयितुं प्रववृते—विरोचनपुत्रं बलिं हिरण्यकशिपोः वंशजं चादौ निर्दिश्य—देवासुरसंघर्षेषु माया, पुण्य, प्रतिकार इत्यादीनां कारणपरम्परया राहोः दशां व्याचष्टे। एषोऽध्यायः सभायां प्रश्नोत्तररूपेण गुरोः उपदेशकथां प्रवर्तयन् आगामिसंघर्षस्य सूचनां करोति।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
अस्मिन् अध्याये दैत्यभयात् भीताः देवाः प्रजापतिं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं गत्वा भगवतः विष्णोः स्तुतिं कुर्वन्ति। ते मत्स्य-कूर्म-वराह-वामन-परशुराम-राम-कृष्णावताराणां दिव्यकर्माणि स्मृत्वा दैत्यविनाशाय रक्षणाय च प्रार्थयन्ते।
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो रणविपर्ययं वर्णयति। दैत्याः शूलपरशुपट्टिशादिभिरायुधैर्देवान् घ्नन्ति; देवाः क्षतविक्षताः सन्त्रस्ताः पलायन्ते। तदवलोक्य हृषीकेशो विष्णुर्गरुडारूढः शीघ्रमागत्य दैत्यैः सह प्रतियुद्धं करोति। शङ्खखड्गगदाशार्ङ्गधनुर्धरः स क्रोधदीप्तः शार्ङ्गनिनादेन त्रिलोकीं कम्पयति; शरैर्दितिजानां बहून् शिरश्छेदयति, सुदर्शनं च भक्तरक्षणचिह्नं हस्ते ज्वलति। गरुडपक्षवातैर्दैत्यसेना मेघा इव वायुवेगेन विक्षिप्यते। स्वबलस्य पीडां दृष्ट्वा देवानां भयङ्करो महादैत्यो जलन्धरः क्रोधेन प्रज्वलति; ततः कश्चिद्वीरः हरिणा सह युध्यितुं शीघ्रं प्रवर्तते, येन दैत्यनेतृभिः दैवीप्रतिबलेन च मुख्यसङ्घर्षस्य भूमिका रच्यते।
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो देवानां महादैत्येन (जलन्धरसम्बद्धेन) कृतां पीडां वर्णयति। तदनन्तरं ते सर्वे शिवं शरणं जग्मुः, महेश्वरं वरदं भक्तरक्षकं च स्तुवन्ति। सर्वकामदः भक्तवत्सलश्च शिवो देवकार्याय नारदं समाहूय प्रेषयति। शिवभक्तो ज्ञानिनारदः आज्ञया गत्वा इन्द्रादिभिर्देवैः सत्कार्यते, आसननमस्कारादिभिः पूज्यते। ततः देवाः जलन्धरेण बलात् स्वस्थानात् च्युताः, दुःखाकुला इति स्वव्यथां निवेदयन्ति; एवं परं दैवीयप्रवृत्तेः कारणक्रमः प्रतिष्ठाप्यते।
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
जालन्धरः नारदस्य वचनात् शिवस्य स्वरूपं ज्ञात्वा काममोहितः सन् सिंहिकेयं दूतं कैलासं प्रेषयति। सः शिवं वनवासिनं योगिनं च मत्वा तस्य भार्यारत्नं (पार्वतीं) प्रार्थयते, स्वस्य त्रैलोक्यैश्वर्यं च घोषयति।
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
अध्यायेऽस्मिन् सूतनिवेदिते संवादक्रमे व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—राहुः रहस्यमयेन ‘पुरुषेण’ विमुक्तः कुतः गत इति। सनत्कुमारः कथयति यत्र विमोचनं जातं तत् लोके ‘वर्वर’ इति प्रसिद्धं भवति। राहुः पुनः गर्वं धृत्वा जलन्धरनगरं प्रति गत्वा ईशस्य कृत्यक्रमं निवेदयति। तच्छ्रुत्वा सिन्धुपुत्रो दैत्यश्रेष्ठो जलन्धरः क्रोधेनाविष्टः संयमं त्यक्त्वा असुरसेनायाः सर्वतो यत्नं आज्ञापयति, कालनेम्यादीन्, शुम्भनिशुम्भौ, कालककालकेयान्, मौर्यान्, धूम्रादीन् च प्रमुखान् गणान् नाम्ना निर्दिश्य युद्धाय समाह्वयति।
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो वर्णयति—शिवस्य प्रमुखगणनायकान् नन्दीश्वरं, भृङ्गिणम् (इभमुखं) तथा षण्मुखं दृष्ट्वा दानवाः क्रुद्धा द्वन्द्वयुद्धाय प्रवृत्ताः। निशुम्भः षण्मुखं लक्ष्यीकृत्य पञ्चभिरिषुभिर्मयूरवाहनं हृदये विद्ध्वा मूर्च्छितं पातयति। ततः कार्त्तिकेयः प्रत्युत्तरं दत्त्वा निशुम्भस्य रथं अश्वांश्च विदार्य तीक्ष्णशरेण तं व्यथयति; निशुम्भोऽपि प्रत्याघातं कृत्वा, कार्त्तिकेयस्य शक्तिग्रहणकाले स्वशक्त्या तं शीघ्रं पातयति। अन्यत्र नन्दीश्वरः कालनेमिना सह समरं करोति; स कालनेमिं ताडयन् अश्वान् ध्वजं रथं सारथिं च छित्त्वा तस्य रथाङ्गानि नाशयति, कालनेमिश्च क्रुद्धः तीक्ष्णैः शरैर्नन्दिनो धनुः छिनत्ति। एतत् सर्वं युद्धकौशलवृद्धिं, आयुधोपकरणभङ्गस्य प्रतीकत्वं, व्रणेष्वपि वीरधैर्यं च प्रकाशयन् परवर्तिनि दैवव्यवस्थापुनःस्थापनाय भूमिं रचयति।
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
अध्यायः २२ सन्तत्कुमारवचनैः आरभ्यते। वृषभारूढः रुद्रः रौद्ररूपेण क्रीडास्मितपूर्वकं रणभूमिं प्रविशति। तं दृष्ट्वा पूर्वं पराजिताः गणाः धैर्यं लभन्ते, नदन्तः पुनः संग्रामं प्रविश्य दैत्येषु घनबाणवृष्टिं मुञ्चन्ति। शङ्करदर्शनात् दैत्याः पापाः इव भयात् पलायन्ते। तेषां पलायनं दृष्ट्वा जालन्धरः चण्डीशं प्रति धावति सहस्रशो बाणान् विसृजन्। निशुम्भ-शुम्भादयः दैत्यराजाः क्रोधेन शिवं प्रति अभ्यपतन्ति, गणान् ‘बाणान्धकारेण’ आच्छाद्य अङ्गच्छेदं कुर्वन्तः शैवसेनां पीडयन्ति। ततः शिवः आगतबाणजालं छित्त्वा स्वबाणैः आकाशं पूरयति; प्रतिवृष्ट्या दैत्याः संताप्य भूमौ निपातिताः। एवं रुद्रस्य पराक्रमः दैत्यबलस्य च दैवसन्निधौ क्षणभङ्गुरता प्रतिपाद्यते।
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
अध्यायः २३ संवादरूपेण प्रवर्तते। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—जालन्धरविषये हरिणा किं कृतं, कथं च धर्मत्यागः अभवत्। सनत्कुमारः कथयति यत् विष्णुः जालन्धरं प्रति गत्वा वृन्दायाः पातिव्रत्य-तेजः भङ्क्तुं युक्तिं आरभते, यत् दैत्यस्य बल-अभेद्यत्वेन सह निगूढतया सम्बद्धम्। ततः मायाजनित-दुष्स्वप्नैः वृन्दा पीड्यते—पतिः अशुभ-विकृत-रूपेण (नग्नः, तैललिप्तः, तमसि संबद्धः, दक्षिणाभिमुखं गच्छन्) दृश्यते, नगरं च समुद्रे निमज्जतीव। प्रबुद्धा सा सूर्यं मन्द-दोषयुक्तं पश्यति, भय-शोकाकुला भवति, उच्चस्थानेषु वा उद्याने सखीसहितापि शान्तिं न लभते। एष अध्यायः कारण-परम्परां स्थापयति—दैवी माया मनः विचालयति, निमित्तानि धर्मभङ्गं सूचयन्ति, युध्दखण्डे महाफलदायि पातिव्रत्य-भङ्गस्य पूर्वपीठिका च निर्मीयते।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
अध्यायः २४ जलन्धर–शिवयोः संग्रामवृत्तान्तं निरूपयति। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—युद्धे परं किं जातम्, दैत्यः कथं जेतव्य इति। पुनः संग्रामे प्रवृत्ते गिरिजा न दृश्यते; वृषध्वजः त्र्यम्बकः तद् मायाकृतं तिरोभावं ज्ञात्वा लौकिकीं गतिम् आश्रित्य लीलया क्रोधविस्मयौ दर्शयति। जलन्धरः शरवर्षं करोति, शिवस्तु तान् सहजं छित्त्वा रुद्रस्य पराक्रमं प्रकाशयति। ततः जलन्धरः मायां प्रवर्त्य गौरीं रथस्थां बद्धां रुदतीं, शुम्भनिशुम्भादिभिर्दैत्यैः निगृहीतामिव दर्शयति, शिवस्य चित्तं विचलयितुम्। तदा शिवः मौनं, अवनतमुखता, शिथिलाङ्गता, स्वशक्तिविस्मरणं च क्षणिकं दर्शयन् मायायाः परीक्षारूपं नाट्यं सूचयति। अनन्तरं जलन्धरः शिरसि वक्षसि उदरे च बहुभिः शरैः शिवं ताडयति, येन परवृत्तान्तस्य भूमिका रच्यते।
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
अध्यायः २५—सनत्कुमारः कथयति यथा ब्रह्मा देवाः ऋषयश्च साष्टाङ्गं प्रणम्य देवदेवेशं शिवं विधिवत् स्तोत्रेण स्तुवन्ति। स्तुतौ शरणागतवत्सलत्वं भक्तदुःखनिवारणं च प्रमुखं, तथा च परस्परविरुद्धधर्मसमन्वयः—लीलासु अद्भुतः, भक्त्या सुलभः, अशुद्धानां तु दुर्लभः; वेदैरपि पूर्णतया अगोचरः, तथापि महात्मभिः नित्यं गूढमहिमा गीयते। शिवकृपा साधारणाधिकारं व्यत्यस्यति, सर्वव्यापकत्वं निर्विकारत्वं च सत्यभक्तौ प्रकटयति। यदुपतिः कलावती च, मित्रसहः मदयन्ती च इत्यादयः भक्ताः परमसिद्धिं कैवल्यं च प्राप्नुवन्ति। एषः अध्यायः कथान्तर्गतं तत्त्वोपदेशरूपं स्तोत्रं, भक्तिः→दर्शनम्→मोक्षः इति मार्गं निरूपयति।
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
अध्यायः २६ युद्धोत्तरवृत्तान्तं निरूपयति। व्यासः सनत्कुमारात् वैष्णवप्रसङ्गस्य स्पष्टं वृत्तान्तं पृच्छति—वृन्दां मोहित्वा विष्णुः किं चकार, कुत्र च गतः इति। देवेषु तूष्णीभूतेषु शम्भुः शरणागतवत्सलः सान्त्वयन् वदति—देवानां हिताय जालन्धरं हतवान्, कच्चिद् भवतां कल्याणं प्राप्तम्; मम कर्माणि लीलामात्राणि, स्वस्वरूपे विकारो नास्ति। ततः देवाः रुद्रं स्तुवन्तः निवेदयन्ति—विष्णोः प्रयत्नेन वृन्दा मोहिता सती अग्निं प्रविष्टा परां गतिं प्राप्तवती; किन्तु तस्या रूपमाधुर्येण विष्णुरपि मोहितः, शिवमायया तद्-चिताभस्म धारयन् भ्रमति। एष प्रसङ्गः देवकृत्यं च मोहवशता च भेदयन्, शिवस्य मायाधिपत्यं तथा धर्मव्यवस्थायां छलस्य नैतिकफलम् उपदिशति।
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
अध्यायः २७—सनत्कुमारो व्यासं प्रति कथां प्रवर्तयति; एतत् श्रवणमात्रेण दृढा शिवभक्तिः सिध्यति पापक्षयश्च भवति। देवद्रोही दैत्यवीरः शङ्खचूडः परिचीयते, युद्धभूमौ शिवस्य त्रिशूलेन तस्य वधोऽपि सूचितः। पुराणकारणक्रमेण कश्यपः मरीचिपुत्रो धर्मिकः प्रजापतिः, दक्षस्य त्रयोदशकन्याभिः सह सृष्टिविस्तारस्य मूलं कथ्यते। तासु दनुः प्रमुखा, तस्या वंशे विप्रचित्तिः, तस्य च पुत्रो दम्भो धर्मात्मा जितेन्द्रियो विष्णुभक्तश्च इति निरूप्य, शङ्खचूडप्रसङ्गस्य नैतिकभूमिः स्थाप्यते।
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
सनत्कुमारः जैगीषव्योपदेशानन्तरं पुष्करे शङ्खचूडस्य नियमयुक्तं तपः कथयति। गुरोः ब्रह्मविद्यां लब्ध्वा स संयतेन्द्रियः एकाग्रचित्तः जपं चकार। ब्रह्मलोकगुरुः ब्रह्मा तं दानवेशं वरदानाय समागत्य वरं वृणु इत्युवाच। शङ्खचूडः प्रणम्य स्तुत्वा देवेभ्यः अवध्यत्वं याचते; ब्रह्मा प्रसन्नः तत् ददौ। अपरं सर्वमङ्गलं जयप्रदं दिव्यं रक्षाकवचं मन्त्ररूपं श्रीकृष्णकवचं प्रददौ। ततः तुलसीसहितं बदरीं गत्वा धर्मध्वजदुहितुः तस्याः विवाहं कर्तुम् आज्ञापयामास। ब्रह्मा तिरोदधे; शङ्खचूडः तपःसिद्धः कवचं धारयित्वा शीघ्रं बदरिकाश्रमं जगाम, येन परवैरस्य धर्मफलस्य च भूमिका सज्जा जाता।
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः कथयति—शङ्खचूडः स्वगृहं प्रत्यागत्य विवाहं कृत्वा दानवैः सह हृष्टः, तपोबलात् प्राप्तवरं स्मरन्। ततः देवाः स्वगुरुणा सह समागत्य तस्य तेजः प्रभुत्वं च स्तुत्वा नमस्कुर्वन्ति। शङ्खचूडोऽपि आगतं कुलगुरुं प्रति साष्टाङ्गप्रणामं करोति। असुरकुलाचार्यः शुक्रः देवदानवयोः स्वाभाविकवैरं, असुराणां पूर्वपराजयान्, देवानां जयांश्च, तथा ‘जीवसाहाय्य’ इति देहिनां साहाय्यकारणं च निरूपयति। ततो हृष्टासुरैः महोत्सवः कृतः, उपहाराः समर्पिताः। सर्वसम्मत्या गुरुणा शङ्खचूडः दानवानां सहासुराणां च अधिपतित्वे राज्याभिषिक्तः। अभिषिक्तः स राजेव दीप्तिमान्, दैत्यदानवराक्षससेनां समाहूय रथमारुह्य शक्रपुरीं जेतुं वेगेन प्रस्थितः, संग्रामस्य प्रवृत्तिं सूचयन्।
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
अध्यायः ३० शिवलोकप्रवेशस्य क्रमं वर्णयति। सनत्कुमारः कथयति यथा आगतः देवः (कथायां ब्रह्मा/रामेश्वरः) महादिव्यं शिवलोकं प्राप्नोति—निराधारम् अभौतिकं च। विष्णुः हर्षान्तरः रत्नविभूषितं तेजोमयं लोकं दृष्ट्वा प्रथमद्वारं प्राप्नोति, यत्र गणाः सन्ति। तत्र द्वारपालाः रत्नसिंहासनेषु उपविष्टाः, श्वेतवस्त्रधराः, मणिभूषणाः, पञ्चवक्त्रत्रिनेत्राः, त्रिशूलाद्यायुधधराः, भस्मरुद्राक्षाभूषिताः च। प्रणम्य विष्णुः स्वप्रयोजनं—भगवतः दर्शनम्—निवेदयति, तैः आज्ञा दत्ता, स अन्तः प्रविशति। एवं पञ्चदशद्वारपर्यन्तं क्रमः पुनरावर्तते। महाद्वारे नन्दिनं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च, तेन अनुमतः विष्णुः आनन्देन अन्तःपुरं प्रविशति। अयं अध्यायः शिवसन्निधौ प्रवेशस्य मर्यादां, स्तुतिं, आज्ञाप्राप्तिं च अनिवार्यत्वेन प्रतिपादयति।
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
अध्यायः ३१—सनत्कुमारः कथयति यत् हरिविधीभ्यां कृतां चिन्तां श्रुत्वा शम्भुः स्मितपूर्वं मेघगर्जितगम्भीरया वाचा तौ आश्वासयत्—“भयं त्यजत; शङ्खचूडसमुद्भवोऽयं विषयः शुभपरिणाम एव भविष्यति।” स शङ्खचूडस्य यथार्थवृत्तान्तं ज्ञात्वा तस्य पूर्वजन्मं कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नः सम्बन्धेन निवेदयति। शिवाज्ञया हृषीकेशः कृष्णरूपं धृत्वा रम्ये गोलोके वसति; तत्र “अहं स्वतन्त्रः” इति मोहभावेन नानालीलाः प्रवर्तन्ते। तं घोरं मोहं दृष्ट्वा शिवः स्वमायां प्रयुङ्क्ते, सम्यग्ज्ञानं निवर्तयति, शापोच्चारणं च कारयति—येन कर्मकथानिबन्धेन पश्चात् शङ्खचूडवैरस्य कारणं भवति। लीलासमाप्तौ शिवः मायां संहरति; सर्वे ज्ञानं प्राप्य मोहात् मुक्ताः विनयेन शिवं शरणं यान्ति, लज्जया सर्वं निवेद्य रक्षणं याचन्ति। शम्भुः प्रसन्नः पुनरपि “भयं त्यजत” इत्याज्ञापयन् सर्वं स्वनियमाधीनं दर्शयति—भयमोहयोः तथा विरोधिनः दैवोत्पत्तेः तात्त्विकव्याख्यां करोति।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः कथयति यथा देवेष्टानुसारं कालस्य च गाम्भीर्येण महेश्वरः शङ्खचूडवधं कर्तुं निश्चयं चकार। स शिवदूतं पुष्पदन्तं शीघ्रं शङ्खचूडसमीपं प्रेषयामास। दूतः प्रभोः आज्ञाबलेन असुरनगरं जगाम, यत् इन्द्रपुरीमपि अतिशेते कुबेरालयात् अपि अधिकशोभं बिभर्ति। नगरमध्ये प्रविश्य स द्वादशद्वारयुक्तं रक्षितं राजप्रासादं ददर्श; द्वारपालान् निर्भयः प्रयोजनं निवेद्य अन्तः प्रविष्टः, तत्र विशालं सुशोभितं अन्तःपुरं निरीक्ष्य। ततः रत्नासने उपविष्टं शङ्खचूडं दानवेन्द्रैः परिवृतं महाबलैः सशस्त्रैः सेनाभिः सेवितं च ददर्श। विस्मितः पुष्पदन्तः राजानं सम्यक् सम्बोध्य स्वं शिवदूतत्वं निवेदयन् शङ्करस्य संदेशं प्रावर्तयत्, येन परं दूतसंवादः संग्रामप्रवृत्तिश्च उपस्थाप्यते।
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
अध्यायेऽस्मिन् उपदेशश्रवणात् परं तत्क्षणमेव सैन्यप्रयाणं वर्ण्यते। सनत्कुमारः कथयति—उक्तप्ररोचनां श्रुत्वा गिरिशो रुद्रः संयतक्रोधेन वीरभद्रं नन्दिनं क्षेत्रपालं च अष्टभैरवांश्च समाहूय सर्वान् गणान् शस्त्रसज्जान् कृत्वा युद्धाय सज्जीभवितुम् आज्ञापयामास। स्कन्दं गणेशं च स्वाधीन्येन प्रेषयामास, भद्रकालीं स्वगणैः सह अग्रे गन्तुम् निर्देशयामास, स्वयं च शङ्खचूडवधार्थं शीघ्रप्रस्थानं प्रतिजज्ञे। ततः महेशानस्य सेनासहितं निर्गमनं, वीरगणानां हर्षपूर्णानुगमनं च वर्ण्यते। अनन्तरं वीरभद्र-नन्दी-महाकाल-विशालाक्ष-बाण-पिङ्गलाक्ष-विकम्पन-विरूप-विकृति-मणिभद्रादीनां गणनायकानां नामावलिः, तथा कोटिगणादि-गणसंख्याभिः सह सेनानुक्रमः औपचारिकरूपेण निरूप्यते।
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—शिवदूतगमनानन्तरं दैत्यराजः शङ्खचूडः किं चकारेति। सनत्कुमारः कथयति—स अन्तःपुरं प्रविश्य तुलसीं शिवसन्देशं निवेदयति, युद्धाय गन्तुं निश्चयं कृत्वा तस्याः दृढं शासनं याचते। शङ्करस्य आज्ञायाः गुरुत्वेऽपि दम्पती कामक्रीडासु कलासु च रममाणौ तदधिकारस्य अनादरं प्रकाशयतः। ब्रह्ममुहूर्ते उत्थाय प्रातःकर्माणि नित्यकृत्यानि च कृत्वा बहुदानानि ददाति, धर्माचारस्य बाह्यरूपं दर्शयन्। ततः पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा कोश-प्रशासनादि तस्मै समर्पयति, तुलसीमपि तस्य संरक्षणे न्यस्यति। तुलसी विलपन्तीं सान्त्वयन् प्रस्थाननिवारणं कुर्वतीं विविधैः आश्वासनैः प्रत्युदाहरति। अन्ते सेनापतिं वीरं आहूय सत्कृत्य आज्ञाः दत्त्वा सन्नद्धः युद्धव्यवस्थां कर्तुं प्रवर्तते; एवं गृहात् रणभूमिं प्रति संक्रमणं निरूप्यते।
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
अध्यायः ३५—सनत्कुमारः युद्धचक्रे कूटनीतिकवृत्तान्तं कथयति। शङ्खचूडसम्बद्धा दैत्यपक्षा विद्वांसं दूतं शङ्करस्य समीपं प्रेषयति। स दूतः वटमूले उपविष्टं शिवं ददर्श—कोटिसूर्यप्रभं, योगासनस्थं, संयतदृष्टिं मुद्रायुक्तं। ततः स्तुतिनामावलीविस्तारेण शिवः शान्तः त्रिनेत्रः व्याघ्रचर्माम्बरधारी, आयुधधारी, भक्तानां मृत्युभयहरः, तपःफलप्रदः, सर्वसमृद्धिकर्ता, विश्वनाथः विश्वबीजः विश्वरूपश्च, नरकार्णवतारणपरमकारणं इति वर्ण्यते। दूतः अवतीर्य साष्टाङ्गं प्रणम्य, शिवस्य वामे भद्रकालीं पुरतः स्कन्दं च दृष्ट्वा, मङ्गलाशीर्वादान् लभते। अनन्तरं प्रणामोत्तरं विधिवत् औपचारिकं वचनं आरभते, यत् वार्ता-चेतावनी-याचनारूपेण कथानकस्य संधिबिन्दुं निर्माति।
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
अध्यायः ३६—सनत्कुमारः कथयति यथा शिवदूतः शङ्खचूडं प्रति शिववाक्यं सविस्तरं निश्चयेन न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा बलवान् दानवराजः शङ्खचूडः स्वेच्छया युद्धं स्वीकृत्य मन्त्रिभिः सह रथमारुह्य शङ्करविरुद्धं सेनां समादिशत्। शिवोऽपि देवैः सह स्वसैन्यं शीघ्रं सज्जीकृत्य स्वयम् अपि लीलया युद्धायोपतस्थे। ततः शङ्खनिनादादि वाद्यघोषैः कोलाहलो जातः, वीरनादाः क्षेत्रे प्रसृताः। अनन्तरं धर्मानुसारं देवदानवयुद्धं प्रवृत्तम्—इन्द्रः वृषपर्वणा सह, सूर्यः विप्रचित्तिना, विष्णुः दम्भेन, कालः कालासुरेण, अग्निः गोकर्णेन, कुबेरः कालकेयेन, विश्वकर्मा मायया, मृत्युः भयंकरिणा, यमः संहारेण, वरुणः कालम्बिकया, वायुः चञ्चलेन, बुधः घटपृष्ठेन, शनैश्चरः रक्ताक्षेण इत्यादि युग्मयुद्धानि निरूप्यन्ते।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो दानवैर्देवसेनायाः पराजयं वर्णयति। शस्त्राघातव्रणिताः सुराः भयाकुलाः पलायन्ते, पुनश्च परमशरणं विश्वेशं शङ्करं प्रति गत्वा रक्षणं याचन्ति। तेषां दैन्यवचनं श्रुत्वा शिवः प्रतिपक्षेषु क्रुद्धोऽपि करुणादृष्ट्या देवान् अभयं ददाति, स्वगणानां तेजोबलं च वर्धयति। तदनुज्ञया हरात्मजः तारकान्तकः स्कन्दो निर्भयः संग्रामं प्रविश्य महतीं दानववाहिनीं नाशयति। समकालं काली रक्तपान-शिरश्छेदादिभीषणकर्मणा युद्धभयं वर्धयति। एवं देवपराजयः→शिवशरणागमनम्→अभयदान-शक्तिवर्धनम्→स्कन्दकालीप्रचण्डप्रत्याक्रमणं च, शिवस्य रक्षणविजयहेतुत्वं प्रतिपादयति।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः शक्तेः महिमानं रणभूमौ वर्णयति। देवी काली युद्धक्षेत्रं प्रविश्य सिंहनादं करोति, येन दानवाः मूर्च्छिताः, गणाः देवाश्च हर्षोत्कर्षेण निनदन्ति। उग्रदंष्ट्रा-उग्रदण्डा-कोटवीप्रमुखाः सह देव्या हसन्त्यः नृत्यन्त्यश्च मध्वीकं मधु च पिबन्ति, जगद्व्यापिनीं उन्मत्तशक्तिं सूचयन्ति। शंखचूडः कालीं समभ्येति; सा प्रलयाग्निसदृशं तेजः क्षिपति, स तु विष्णुलाञ्छनयुक्तोपायेन तदुपशमयति। ततः देवी नारायणास्त्रं प्रयुङ्क्ते; तस्य प्रसारेण शंखचूडः दण्डवत्प्रणिपत्य पुनःपुनः नमति, तेनास्त्रं निवर्तते—शरणागतेन महाबलं शम्यते इति नीतिः प्रकाश्यते। अनन्तरं देवी मन्त्रेण ब्रह्मास्त्रं क्षिपति; दानवराजः प्रत्यब्रह्मास्त्रेण प्रत्युत्तरं ददाति, एवं मन्त्रनियमाधीनानां लौकिकातीतानां शक्तीनां विनिमयः तथा विनयधर्मः प्रतिपाद्यते।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
अध्याये व्यासः पृच्छति—कालीवचनं श्रुत्वा शङ्करः किं चकार किमब्रवीच्च। सनत्कुमारः कथयति—परमेश्वरः शङ्करः स्मित्वा कालीं आश्वास्य, व्योमवाणीं श्रुत्वा स्वगणैः सह रणभूमिं ययौ। वृषभवाहनः स नन्दिनि आरूढः वीरभद्र-भैरव-क्षेत्रपालादिभिः सह आगत्य वीररूपं धारयामास, शत्रवे मृत्युरिव दीप्तिमान्। शङ्खचूडः शिवं दृष्ट्वा विमानात् अवतीर्य भक्त्या प्रणनाम, ततः पुनर्योगबलात् समारुह्य धनुः सज्जीकृत्य युद्धाय उद्यतः। शतवर्षपर्यन्तं घोरं संग्रामं बभूव, बाणवृष्टयः परस्परं प्रववर्षुः। शङ्खचूडस्य भीषणास्त्राणि शिवः स्वबाणैः सहजं छित्त्वा, रुद्रः दुष्टदण्डकः सतां शरण्यः सन् शत्रुं शस्त्रवर्षैः ताडयामास।
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
अध्यायेऽस्मिन् युद्धवृत्तान्तः बाह्यसमरात् शक्तितत्त्वविचारं प्रति प्रवर्तते। स्वसेनानाशं दृष्ट्वा दानवाधिपः शङ्खचूडः क्रुद्धो भूत्वा शिवं प्रत्यक्षयुद्धाय आह्वयति, रणभूमौ स्थातुं प्रतिजानीते। स शङ्करं प्रति वेगेनाभ्येति, दिव्यास्त्राणां वर्षं शरवृष्टिं च मुमोच। ततः स निगूढां भयजननीं देवैरपि दुर्विज्ञेयां बहुरूपां मायां प्रससार। शिवस्तां मायां निरीक्ष्य लीलया परमप्रभं सर्वमायानाशकं माहेश्वरास्त्रं विससर्ज। शिवतेजसा तस्य मायाऽचिरेण नश्यति, पूर्वं प्रबलान्यपि दिव्यास्त्राणि निस्तेजांसि भवन्ति। अथ शिवः निर्णायकाघाताय शूलं गृह्णाति, तदा अशरीरवाणी निवर्तयति—शिवः क्षणेन जगदपि नाशयितुं समर्थः; एकदानववधः सामर्थ्यप्रश्नो न, किन्तु नियतकालधर्मानुसारः। एवं मायाऽस्त्राणि च सापेक्षसत्यानीति, शिवस्य सार्वभौमत्वं तु निरपेक्षमिति प्रतिपाद्यते।
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः पृच्छति—कथं नारायणः तुलस्याः गर्भे वीर्याधानं करोति। सनत्कुमारः कथयति यत् शिवाज्ञया देवानां कार्यसाधकः विष्णुः मायया शङ्खचूडरूपं धृत्वा तुलसीगृहं प्रविशति। द्वारे आगमनं, दुन्दुभिनिनादः, जयघोषाः, तुलस्याः हर्षेण स्वागतं च वर्ण्यते—सा वातायनात् पश्यति, मङ्गलक्रियाः विधत्ते, ब्राह्मणेभ्यः धनं ददाति, स्वं भूषयति, पतिरूपिणः पादौ प्रक्षाल्य नमति। दिव्यवेषधारणं धर्मोपायत्वेन युद्धप्रसङ्गे शङ्खचूडरक्षाभङ्गाय तथा विश्वव्यवस्थासिद्धये उपयुज्यते; भक्तिः, छलः, दैवनीतिः इति नैतिकतनावपि प्रकाश्यते।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
अध्यायः ४२ नारदस्य शङ्खचूड-वधश्रवणेन तृप्तिं, महादेवस्य ब्राह्मण्यं भक्तानन्दकरीं मायालीलां च स्तुतिं च वर्णयति। ब्रह्मा स्मारयति यत् जलन्धर-वधश्रवणानन्तरं व्यासः ब्रह्मजं सनत्कुमारं शिवस्य आश्रितरक्षकत्वं बहुलीलाभक्तवत्सलत्वं च विषये पप्रच्छ। सनत्कुमारः पूर्वमहासङ्ग्रामानन्तरं पुनःपुनः आराधनया अन्धकस्य गणपत्यप्राप्तिं कथयितुं व्यासं निमन्त्रयति। ततः व्यासः—अन्धकः कः, कस्य वंशः, किंस्वभावः, कस्य पुत्रः—इति रहस्यपूर्णं समग्रं वृत्तान्तं प्रसादेन श्रोतुम् इच्छति; एवं अन्धक-उत्पत्त्यादि-परिचयस्य प्रश्न-रूपरेखा स्थाप्यते।
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
अध्यायः ४३ प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—देवद्रोहिणोऽसुरस्य (वराहावतारेण हरिणा निहतस्य हिरण्याक्षस्य) वधोत्तरं किं जातम् इति। सनत्कुमारः कथयति यत् ज्येष्ठो भ्राता हिरण्यकशिपुः शोकक्रोधाभ्यां व्याप्तः मृतस्योदकक्रियादि (करोदकादि) कृत्वा प्रतिशोधं निश्चिनोति। स सौर्यवन्तान् हिंसाप्रियान् असुरान् आज्ञापयति यैः देवान् प्रजाश्च पीड्यन्ताम्। तैर्दुष्टबुद्धिभिरसुरैः जगदाकुलं भवति; देवा अपि स्वर्गं त्यक्त्वा भूमौ गुप्तरूपेण विचरन्ति। एवं पूर्वविजयात् परं संघर्षस्य नूतनावस्था आरभ्यते, उच्चाधिकारिणां (ब्रह्मादीनां) शरणगमनस्य च कारणं भवति।
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
सनत्कुमारः कथयति—हिरण्याक्षस्य पुत्रो हिरण्यनेत्रः मद्यपानमत्तैः परिहासशीलैः भ्रातृभिः सभायां तिरस्कृतः, राज्ययोग्यत्वे निन्दितश्च; ते राज्यं विभज्य स्ववशे कर्तुमिच्छन्ति। अन्तःशल्येन पीडितः स सौम्यवचोभिः तान् प्रशम्य, रात्रौ निर्जनं वनं गत्वा घोरं तपः चकार—एकपादस्थितिः, उपवासः, दृढव्रतानि, अग्नौ आत्मसमर्पणरूपं होमं च; शनैः शरीरं स्नायु-अस्थिमात्रं कृतवान्। तस्य तपसा त्रिदशाः विस्मयभीताः सन्तो धातारं पितामहं ब्रह्माणं स्तुत्वा शरणं ययुः। ब्रह्मा आगत्य तपो निरोध्य वरं ददौ। हिरण्यनेत्रः प्रणिपत्य, प्रह्लादादिभिः सह ये राज्यं हृतवन्तः तेषां अधीनतां च स्वराज्यप्रतिष्ठां च याचते; एवं वरप्रभावेण राज्यशक्तेः पुनर्विन्यासः, तपोबलस्य राजलोभेन सह नैतिकसंघर्षश्च सूचितः।
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
अध्यायः ४५—सनत्कुमारो वदति। अन्धकः कामबाणैर्मोहितो मदान्धश्च महता दैत्यसेनया सह युद्धाय प्रवर्तते; मार्गोऽपि ज्वालायां पतङ्गवत् प्राणनाशकरो विघ्नबहुलश्च वर्ण्यते। शिलावृक्षविद्युदुदकाग्निसर्पशस्त्रभूतभयादिभिः भीषणेषु रणस्थितिषु अपि शिवगणो वीरकः अजयः स्थित्वा आगन्तुकस्य परिचयं पृच्छति। ततः क्षिप्रं निर्णायकं युद्धं भवति; दैत्यः पराजितः क्षुधातृषार्तः निवर्तते, तस्य सुशस्त्रं खण्डिते स पलायते। अनन्तरं प्रह्लादपक्षीयाः विरोचनबलिबाणसहस्रबाहुशम्बरवृत्रादयः प्रमुखा दैत्याः समायान्ति, किन्तु वीरकेन पराजिताः केचित् विदारिताश्च; सिद्धाः जयघोषं कुर्वन्ति। रक्तपङ्ककाकगृध्रादिभीषणचित्रैः सह अयं भावो दर्श्यते—काममोहितं बलं शिवगणबलस्य धर्मनियतस्य च पुरतः नश्यति।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
अध्यायः ४६—सनत्कुमारः कथयति—दैत्यराजो ‘गिल’ इति ख्यातः ससैन्यः शीघ्रमागत्य गदापाणिः महेश्वरस्य पवित्रं दुर्गं गुहामुखं बलात् भिनत्ति। दैत्याः विद्युत्प्रख्यैः शस्त्रैः द्वाराणि उद्यानमार्गांश्च विदारयन्ति, तरुलताजलादीनि नाशयन्ति, दिव्यपरिसरस्य सौन्दर्यव्यवस्थां च भङ्क्त्वा मर्यादाहीनं दुष्कृत्यं कुर्वन्ति। ततः हरः शूलपाणिः कपर्दी पिनाकी स्वसैन्यं स्मृत्वा समाह्वयति; तत्क्षणादेव देवाः (अग्रे विष्णुः), भूतगणाः, गणाः, प्रेतपिशाचादयश्च नानायानसमेताः रथगजाश्ववृषभादिभिः सह समागच्छन्ति। ते भक्त्या प्रणम्य वीरकं सेनापतिं कृत्वा महेश्वरेण युद्धाय प्रेष्यन्ते। अनन्तरं संग्रामः युगान्तसदृशो मर्यादातीतश्च, अपवित्रकरणस्य प्रतिकाररूपेण धर्मस्थापनाय महाव्याप्त्या प्रवर्तते।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
अध्यायः ४७ व्यासस्य विस्मयप्रश्नैः प्रवर्तते—दैत्यगुरुः भृगुनन्दनः शुक्रः त्रिपुरारिणा शङ्करेण ‘भक्षितः’ इति कथं? महायोगी पिनाकी तस्य जठरे स्थिते किं चकार, प्रलयाग्निसदृशो जठराग्निः कथं न तं ददाह, तथा जठरगृहात् स कथं निष्क्रान्तः इति विस्तरेण पृच्छति। ततः शुक्रस्य शङ्करपूजा—कालः, विधिः, फलम्—विशेषतः परमां मृत्युशमनीं विद्यां (मन्त्रज्ञानम्) कथं प्राप्तवान् इति ज्ञातुमिच्छति। अन्धकस्य गणपत्यत्वप्राप्तिः, तत्र शूलस्य प्रादुर्भावश्च शिवलीलारूपेण कथं जातः इत्यपि प्रश्नः। ब्रह्मा निवेदयति यत् व्यासवचनं श्रुत्वा सनत्कुमारः प्रमाणतया निरूपयति, शङ्कर-अन्धकयुद्धस्य व्यूहप्रसङ्गे एतत् आख्यानं स्थापयन्। अयं अध्यायः दिव्यभक्षणेऽपि अविनाशपरिहारं, भक्त्या मन्त्रविद्यया च रक्षणोपायं, तथा शैवविश्वदृष्ट्या युद्धकथायाः शिक्षापरत्वं च प्रकाशयति।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—रुद्रेण काव्यशुक्रस्य निग्रहे दैत्याः किं चक्रुः। सनत्कुमारः उपमाभिः दैत्यसेनायाः मनोभङ्गं वर्णयति—हस्तहीनाः गजा इव, शृङ्गहीनाः वृषा इव, शिरोहीना सभा इव, अध्ययनहीना ब्राह्मणा इव, शक्तिहीनाः क्रिया इव; यतः शुक्रः तेषां सौभाग्यस्याङ्गभूतः। नन्दिना शुक्रहरणे युद्धोत्सुकानां दैत्यानां विषादः जातः। तेषां तेजोभङ्गं दृष्ट्वा अन्धकः भाषते—नन्दिनः मायया एषा घटना, भृगुवंशजस्य नाशेन धैर्यं शौर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमश्च क्षीणाः; एषा कथा युद्धे तेषां रणनीतिकदौर्बल्यं सूचयति, गुरौ दैवस्यानुमतौ च तेषां बलाधारं प्रकाशयति।
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
अध्यायः ४९—सनत्कुमारः शिवस्य विस्तीर्णं स्तोत्रं मन्त्रवररूपेण निवेदयति, यत्र प्रभुत्वं कालस्वरूपं तपोमयत्वं रौद्ररूपाणि च सर्वव्याप्तिश्च वर्ण्यते। तस्य स्तोत्रस्य प्रभावात् शुक्रः उदरावरणात् प्रादुर्भूय लिङ्गमार्गेण निष्क्रामति—शिवाधीनं चमत्कारजन्म तथा प्रतीकात्मकं पुनर्जन्म च सूचयन्। ततः गौरी पुत्रप्राप्त्यर्थं तं गृह्णाति, विश्वेश्वरः च तं अजरामरं तेजोमयं ‘द्वितीयशङ्कर’ इव निर्माति। भूमौ त्रिसहस्रवर्षाणि स्थित्वा सः महेश्वरात् पुनर्जायते, मुनिरूपेण वेदविद्याभाण्डागारः। अनन्तरं शुक्रः परमेश्वरं पश्यति, समीपे च दैत्यः अन्धकः घोरतपसा शूलशुष्कः दृश्यते—अन्धकचक्रस्य भूमिका। विरूपाक्ष-नीलकण्ठ-पिनाकि-कपर्दिन्-त्रिपुरघ्न-भैरवादि नामभिः शिवस्य बहुरूपं, भीषणं च तारकं च, योगगाम्भीर्यं त्रिलोकेश्वरत्वं च प्रकाश्यते।
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः व्यासं प्रति मृत्युप्रशमनीं परां विद्यां—शिवस्य मृत्युञ्जयरूपसम्बद्धां—उपदिशति। भृगुवंशीयः काव्यऋषिः वाराणसीं गत्वा विश्वेश्वरं ध्यायन् दीर्घं तपः करोति, ततो विद्यायाः प्रादुर्भावः कथ्यते। शिवलिङ्गप्रतिष्ठा, शुभकूपनिर्माणं, पञ्चामृतैः प्रमाणयुक्तैः पुनःपुनरभिषेकाः, सुगन्धस्नानलेपनानि, बहुपुष्पोपहाराश्च विधिवत् वर्ण्यन्ते; औषधि-पुष्प-सूची शैवपूजायां शुद्धि-सौरभ-भक्तिसम्पदः सूचयति। ‘मृतसञ्जीवनी’ नाम शुद्धा महातपःप्रसूतविद्या तपोबलरूपा शिवभक्त्याश्रिता च मोक्षदायिनी, मृत्युनिवारिणी प्राणशक्तिप्रतिष्ठापिका इति निष्कर्षः।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
अध्यायः ५१ संवादपरम्परया प्रवर्तते। व्यासः सनत्कुमारं शशिमौलिशिवस्य चरितं कथयितुं प्रार्थयते—यथा स्नेहेन शिवः बाणासुराय ‘गाणपत्यं’ (गणाधिकार-संबन्धं) दत्तवान्। सनत्कुमारः तदनुगृह्यैतत् शिवलीलारूपं पुण्यमितिहासं च इति निरूपयति। ततः पुराणीय-वंशपरम्परा आरभ्यते—ब्रह्मणो मानसपुत्रः मरीचिः, तस्य पुत्रः कश्यपः जगत्प्रजाविस्तारस्य प्रमुखः इति वर्ण्यते। कश्यपस्य दक्षकन्याभिः विवाहाः, तासु दितिः ज्येष्ठा, दैत्यजननी इति विशेष्यते। दितेः हिरण्यकशिपुः ज्येष्ठः, हिरण्याक्षः कनिष्ठः—उभौ महाबलौ पुत्रौ जातौ। एषा वंशरचना परवर्ती असुरवंशानां, बाणस्य च उद्भवस्य कारणभूमिं स्थापयति, तथा च ‘असुरोऽपि कथं शिवकृपां गणपदं च लभते’ इति धर्म-तत्त्वप्रश्नस्य प्रस्तावना भवति।
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः शिवस्य परत्वं भक्तवत्सल्यं च प्रकाशयन् अपरं प्रसङ्गं कथयति। असुरो बाणः ताण्डवं कृत्वा पार्वतीप्रियं शङ्करं तोषयति। तुष्टं देवं ज्ञात्वा स नम्रः कृताञ्जलिः देवदेवमहादेवं सर्वदेवशिरोमणिं स्तौति। सहस्रबाहुत्ववरं लब्ध्वापि योग्यप्रतिद्वन्द्वाभावात् तद्भाररूपं जातमिति स निवेदयति; यमाग्निवरुणकुबेरइन्द्रादीन् जितवानिति गर्वं दर्शयन् ‘युद्धस्य आगमनम्’ याचते—यत्र शत्रुशस्त्रैः तस्य बाहवो भग्ना आहताश्च स्युः। एवं भक्तिः शिवानुग्रहश्च असुरगर्वहिंसालालसया सह वर्तेते इति धर्मसङ्कटं निरूप्य, शिवस्य शोधनार्थं संघर्षव्यवस्थापनस्य भूमिका रच्यते।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
बाणासुरः क्रुद्धः सन् अन्तःपुरे दिव्यलीलायुक्तं युवानं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। सः तं शत्रुं मत्वा हन्तुं बद्धुं च आज्ञापितवान्। दशसहस्रं सैनिकाः प्रेषिताः। यादववीरः परिघं गृहीत्वा यम इव युद्धं कृत्वा तान् संहृतवान्।
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
अध्यायः ५४ आरभ्यते यत्र व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—कुम्भाण्डकन्यया अनिरुद्धेऽपहृते कृष्णः किं चकार इति। सनत्कुमारः कथयति—स्त्रीणां विलापः श्रूयते, कृष्णोऽपि शोकाकुलो भवति, अनिरुद्धोऽदर्शनात् कालो दुःखेन याति। नारदः अनिरुद्धस्य बन्धनवृत्तान्तं निवेदयति, तेन वृष्णयः अधिकं क्षोभं यान्ति। सर्वं ज्ञात्वा कृष्णो युद्धनिश्चयं कृत्वा गरुडं (तार्क्ष्यं) समाहूय शीघ्रं शोणितपुरं प्रति प्रयाति। प्रद्युम्नः, युयुधानः (सात्यकिः), साम्बः, सारणश्च तथा रामकृष्णयोः सहाया अनुयायिनश्च सह गच्छन्ति। द्वादशाक्षौहिणीभिः सर्वतो बाणनगरं परिवृत्य उद्यानप्राकारगोपुरद्वारादीनि विध्वंसयन्ति। आक्रमणं दृष्ट्वा बाणः क्रोधेन समबलैः निर्गच्छति। बाणार्थं रुद्रः पुत्रेण प्रमथैश्च नन्दिन्यारूढः समायाति, कृष्णपक्षस्य बाणरक्षकैः सह रुद्रनेतृत्वेन घोरं अद्भुतं युद्धमारभ्यते।
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
अध्यायः ५५ बाणकृष्णयोः संग्रामप्रसङ्गं प्रवर्धयति। कृष्णेन प्रत्यस्त्रेण पूर्वभयशमनानन्तरं सूतः व्यासप्रश्नं सनत्कुमारोत्तरं च निवेदयन् प्रमाणपरम्परां दर्शयति। व्यासः पृच्छति—सेनानिग्रहे कृते बाणः किं चकार? सनत्कुमारः एतत् कृष्णशङ्करयोः अद्भुतलीलारूपमिति कथयति। रुद्रे पुत्रगणैः सह क्षणं विश्रान्ते बाणो बलिपुत्रो दैत्यराजः क्रुद्धः स्वसेनाक्षयदर्शनात् पुनर्युद्धाय प्रवर्तते, नानाविधानि आयुधानि गृह्णन् पराक्रमं वर्धयति। प्रत्युत कृष्णः वीरविश्वासेन नदन् बाणं तुच्छीकृत्य शार्ङ्गधनुः शब्दयति; तस्य नादेन द्यावापृथिव्योर्मध्यं पूरितमिव वर्ण्यते। एवं नादशक्तेः, संग्रामवृद्धेः, दैत्यबलस्य देवसमर्थितपराक्रमस्य च तुलनया परवृत्तान्ताय भूमिका रच्यते।
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
अध्यायः ५६ आरभ्यते—नारदः सनत्कुमारं पृच्छति, कृष्णेन अनिरुद्धेन तस्य भार्यया च द्वारकां गतयोः पश्चात् बाणः किं कृतवानिति। सनत्कुमारः बाणस्य विषादं स्वदोषानुस्मरणं च वर्णयति। तदा शिवगणाध्यक्षो नन्दीश्वरः शोकाकुलं असुरभक्तं बाणं प्रति उपदिशति—अतिशोचं त्यज, सर्वं शिवेच्छारूपं मन्यस्व, शिवस्मरणं वर्धय, नित्यं महोत्सवं च आचर। तदुपदेशात् बाणः धैर्यं लभते, शीघ्रं शिवधाम गत्वा प्रणम्य दैन्येन रोदिति, स्तोत्रैः स्तौति, साष्टाङ्गप्रणामान् तथा विधिवत् अङ्गविक्षेपान् करोति। अन्ते स औपचारिकमुद्राभिः सह प्रमुखं ताण्डवं नृत्यति—देहधर्मेणापि भक्तेः प्रकाशनम्। एवं कथा शोकात् भक्तिप्रवृत्तिं प्रति परिवर्तते, शिवस्य भक्तवत्सलतां स्मरणपूजाशरणागतेः परिवर्तनशक्तिं च प्रतिपादयति।
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
सनत्कुमारो व्यासं प्रति गजासुरवधस्य पूर्वपीठिकां कथयति। देव्या महिषासुरे निहते देवाः सुखं प्राप्नुवन्ति; तस्य पुत्रो वीरः गजासुरः पितृवधं स्मृत्वा प्रतिशोधाय घोरं तपः कर्तुं निश्चिनोति। स हिमालयकन्दरायां वनं गत्वा बाहू ऊर्ध्वं कृत्वा दृष्टिं स्थिरां निधाय विधिं ब्रह्माणं प्रति एकाग्रतया तपस्यति, अजेयत्ववरं प्रार्थयन्। स च वरस्य छिद्रं चिन्तयन् नरनारीभ्यां, विशेषतः कामवशैः, अवध्यत्वं याचते। तस्य तपसा शिरसः तेजो निर्गच्छति; नद्यः सागराश्च क्षोभं यान्ति, ग्रह-नक्षत्राणि पतन्ति, दिशो दह्यन्ते, भूमिः कम्पते। देवा स्वर्गं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं गत्वा संकटं निवेदयन्ति; एवं शिवस्य प्रत्युत्तरं तथा वरबद्धासुरभयस्य शमनाय संग्रामस्य भूमिका निर्मीयते।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
सनत्कुमारः व्यासं प्रति प्रह्लादस्य बान्धवस्य असुरस्य दुन्दुभिनिर्ह्रादस्य वृत्तान्तं कथयति। विष्णुना हिरण्याक्षे निहते दितिः शोकाकुला जाता; तां स सान्त्वयन् मायावी दैत्यराट् देवान् कथं जेतुं शक्यन्त इति विचारयामास। देवानां बलं स्वातन्त्र्येण न, किन्तु क्रतुभिः पोष्यते; क्रतवो वेदसमुद्भवाः, वेदाश्च ब्राह्मणाधिष्ठिताः—इति स निष्कर्षं करोति। तस्मात् ब्राह्मणाः देवलोकस्य मूलाधार इति मत्वा स पुनःपुनः ब्राह्मणवधं प्रवर्तयति, वेदपरम्परां यज्ञशक्तिं च छेत्तुम् इच्छन्। अत्र ब्राह्मण→वेद→यज्ञ→देवबल इति कारणपरम्परा प्रतिपाद्यते, तथा च धर्मतः पावनरक्षकानां हिंसा निन्दिता इति प्रकाश्यते।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
अध्यायः ५९—सनत्कुमारः व्यासाय कथयति यथा वरप्रभावेन अवध्यत्वं प्राप्तौ दैत्यौ विदला-उत्पलौ युद्धगर्वेण त्रैलोक्यं तृणीकृत्य देवान् पराजयन्ति। देवा ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स तान् उपदिशति—एतौ दैत्यौ देवीशिवया एव निहन्येते, अतः शिवशक्त्योः स्मरणेन धैर्यं धारयन्तु। उपदेशात् देवा स्वधामानि प्रत्यागत्य सान्त्विताः भवन्ति। अनन्तरं शिवप्रेरितो नारदः दैत्यलोकं गत्वा मायामोहकरैः वाक्यैः तान् देवीग्रहणाय प्रवर्तयति, येन तयोः विनाशस्य कारणं सञ्जायते। अन्ते ‘समाप्तोऽयं युद्धखण्डः…’ इति कोलोफोनवाक्यं पाठभेद-संस्करणस्तरं च सूचयति।