दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
अध्यायः ९ आसन्नयुद्धस्य पूर्वसन्ध्यायां शिवस्य महादिव्यरथारोहणं वर्णयति। सनत्कुमारः कथयति—ब्रह्मा निगमान् वेदान् अश्वरूपेण कल्पयित्वा रथं समलङ्कृत्य शूलिने समर्पयामास। सर्वदेवमयः शिवः ऋषिदेवगणस्तुतिभिः सह ब्रह्मविष्णुलोकपालैः सन्निधौ रथमारुरोह; वेदजाश्वाः प्रणेमुः, पृथिवी चचाल, गिरयः कम्पिताः, शेषोऽपि भारात् पीडितः। धरणीधरसम्बद्धो वहकः वृषेन्द्ररूपेण क्षणं रथं धारयामास, किन्तु शिवतेजसा सापि धारणा शिथिला। ततः सारथिः रश्मीन् गृहीत्वा अश्वान् समुद्धृत्य स्थिरीकृत्य रथगतिं सम्यक् न्यवर्तयत्। एवं दिव्यक्रमेण पूर्वलक्षणैः शिवस्य अपरिमिततेजः प्रकाश्यते, वेदप्रतीकात्मक-रथहयाद्युपकरणैः युद्धकथा धर्मार्थतत्त्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्
सनत्कुमार उवाच। ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम्। संनह्य निगमानश्वान् तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्॥
Verse 2
शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्
शंभवेऽसौ निवेद्य बहुशः प्रार्थ्य देवेशम्। शूलिनं विष्ण्वादिसुरसमतं समुपारोपयामास।
Verse 3
ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः
ततः स दिव्ये रथे रथप्राकारसंयुते सर्वदेवमयः शम्भुः महाप्रभुरारुरोह।
Verse 4
ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह
ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगन्धर्वपन्नगैः। विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह॥
Verse 5
उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्
उपावृतोऽप्सरसां गणैर्गीतविशारदैः। शुशुभे वरदः शम्भुः सारथिं तं निरीक्ष्य च॥
Verse 6
तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः
तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम्। शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः॥
Verse 7
चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः
चचाल वसुधा, चेलुः सकलाश्च महीधराः। सहसा शेषोऽपि कम्पितोऽभूत्, तद्भारमातुरः असोढुं तद्भारम्।
Verse 8
अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्
अथ तस्य रथस्याधः भगवान् धरणीधरः। वृषेन्द्ररूपी समुत्थाय क्षणं तं स्थापयामास वै दृढम्।
Verse 9
क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः
क्षणान्तरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम्। रथारूढमहेशस्य सुतेजः सोढुमक्षमः।
Verse 10
अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्
अभीषुहस्तो भगवान् उद्यम्य च हयान् तदा। स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्।
Verse 11
ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः
ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः। ब्रह्मा हयान् वेदमयान् नद्धान् रथवरे स्थितः।
Verse 12
पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्
पुराण्युद्दिश्य त्रीणि खस्थानि तेषां हि; महेशे तु अधिष्ठिते तरस्विनां दानवानां बलं तस्यैव वशं जगाम।
Verse 13
अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्
अथ भगवान् रुद्रः शंकरो देवान् आलोक्य उवाच— “पशूनामाधिपत्यं मे दत्त; ततः असुरान् अहं हनिष्यामि।”
Verse 14
पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः
सुरोत्तमाः! देवानां तथान्येषां च पृथक् पशुत्वं कल्पयित्वैव ते दैत्यसत्तमाः वध्याः; नान्यथा सिद्ध्यति।
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः
सनत्कुमार उवाच— इति तस्य धीमतः देवदेवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः विषादं जग्मुः।
Verse 16
तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्
तेषां भावं तदा ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य करुणायुक्तः शम्भुर्देवानिदंऽब्रवीत् ॥
Verse 17
शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः
शंभुरुवाच—मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः। श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः॥
Verse 18
यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः
यो वै पाशुपतं दिव्यं व्रतं सम्यक् चरिष्यति स मोक्षं प्राप्स्यति। पशुत्वाद् विमुक्तिरिति वः सत्यं मया प्रतिज्ञातं; यूयं समाहिताः स्थिरा भवत।
Verse 19
ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः
ये चाप्यन्ये मम पाशुपतं व्रतं करिष्यन्ति, हे सुरसत्तमाः, तेऽपि मोक्षं यास्यन्ति—न संशयः। पशुत्वात् पाशुपतेः शरणग्रहणेन विमोच्यन्ते।
Verse 20
नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते
नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम्। यः शुश्रूषां भक्त्या कारयेत् वा स्वयं कुर्यात्, स पशुत्वाद् विमुच्यते।
Verse 21
तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः
तस्मात् परं इदं दिव्यं व्रताचारं चरिष्यथ, हे सुरोत्तमाः। तदा यूयं पशुत्वान् मोक्ष्यथ—अत्र न संशयः।
Verse 22
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा
सनत्कुमार उवाच—इति तस्य परात्मनः महेशस्य वचः श्रुत्वा, हरिब्रह्मादयः सह देवाः ‘तथेति’ प्रत्यब्रुवन्।
Verse 23
तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः
तस्माद् वै पशवः सर्वे प्रभोः, देवासुरवराः अपि; रुद्र एव पशुपतिः, स च पशुपाशविमोचकः।
Verse 24
तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्
तदा वधं कृत्वा तस्य महेशितुः ‘पशुपति’ इति नाम सर्वलोकेषु प्रसिद्धम् अभवत्, शर्मदं शुभदम्।
Verse 25
मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च
तदा सर्वे देवर्षयः मुदा “जय जय” इति व्याहरन्। किन्तु देवेशाः ब्रह्मा विष्णुश्चान्ये च परेऽपि न प्रमुदिताः।
Verse 26
तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि
तस्मिंश्च समये तस्य महात्मनः यद्रूपं प्रादुरभूत्, तद्वर्णयितुं न शक्यं—वर्षशतैरपि न हि।
Verse 27
एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः
एवंविधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हन्तुं सर्वेषां सुखदायकः ॥
Verse 28
तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः
तं देवदेवं त्रिपुरं निहन्तुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः ॥
Verse 29
हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः
हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः ॥
Verse 30
नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः
नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः ॥
Verse 31
जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः
जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः ॥
Verse 32
पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन
हे विप्रेन्द्र, सर्वे गणेश्वराः पुत्रत्रयं सह गत्वा व्रजन्; तेषां संख्यां कः कर्तुं समर्थः? अहं तु केचन एव वक्ष्यामि।
Verse 33
गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः
गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्ग्या च समावृतः स सर्वगणेन्द्रवर्यः। योगबलात् त्रिपुरं निहन्तुं विमानमारुह्य जगाम, यथा महेन्द्रः।
Verse 34
केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा
केशो विगतवासाश्च महाकेशो महाज्वरः। सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदः सनकस्तथा॥
Verse 35
सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च
सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षः सूरिनामा च सुरः सुन्दर एव च ॥
Verse 36
प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा
प्रस्कन्दः कुन्दरश्चण्डः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा ॥
Verse 37
शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः
शताक्षश्चैव पञ्चाक्षः सहस्राक्षो महोदरः। सतीजहुश्शतास्यश्च रङ्कः कर्पूरपूतनः॥
Verse 38
द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः
द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः। अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः॥
Verse 39
इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः
इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः। प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः॥
Verse 40
समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्
समावृत्य महादेवं तदा ते पिनाकिनम् । उपेत्य तस्य दग्धुं ते मनसैव क्षणेन हि ॥ सचराचरं जगत्सर्वं भस्मीकर्तुं समर्था बभूवुः ॥
Verse 41
दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः
दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किं त्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः ॥
Verse 42
स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः
स एव व्यास देवद्विषां त्रिपुराणि दग्धुं पिनाकपाणिः स्वयं तत्र गतः। गणैः स्वकैः सार्द्धं सुरगणैरपि च, सोऽतिविस्मयकारी प्रावर्तत॥
Verse 43
किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्
किं तत्र कारणमन्यदस्ति? वक्ष्यामि ते, ऋषिसत्तम। लोकेषु ख्यापनार्थं वै शिवकर्मणः परमं पापापहं यशः प्रख्याप्यते।
Verse 44
अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते
अन्यच्च कारणं ह्येतत् दुष्टानां प्रत्ययाय वै। सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते॥
Frequently Asked Questions
Brahmā presents a wondrous divine chariot to Śiva, who ascends it amid hymns; cosmic tremors and supportive interventions (bull-form bearer, charioteer steadying the reins) mark the pre-battle mobilization.
They encode the idea that Śiva’s movement and authority are carried by Vedic revelation itself—Veda becomes the living vehicle of divine action, subordinated to and animated by Śiva’s tejas.
Śiva is emphasized as Śūlin (wielder of the trident), Varada (boon-giver), Mahāprabhu (supreme lord), and especially sarvadevamaya—whose radiance is so immense that earth, mountains, and Śeṣa react.