देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
अध्यायेऽस्मिन् व्यासो ब्रह्माणं पृच्छति—देवानां पीडानन्तरं कथं पुनः कल्याणं प्राप्तम् इति। ब्रह्मा शिवस्य पद्मपादौ स्मरन् सनत्कुमारवचनरूपेण वृत्तान्तं कथयति। त्रिपुरनाथस्य तेजसा तथा मायानाम्ना मायाकारिणा (तारकासुरवंशसम्बद्धेन) देवा दग्धा अभिभूताश्च सन्तो दुःखार्ता ब्रह्माणं शरणं यान्ति। प्रणिपत्य स्वपीडां निवेद्य शत्रुनाशोपायं याचन्ते। ब्रह्मा तान् आश्वास्य दैत्यदानवान् विविच्य वदति—यथार्थोपायः शर्वेणैव सिद्ध्यति; ब्रह्मसम्बन्धेन पोषितस्य दैत्यस्य वधो मया न युक्तः, परं शिवशक्तिः सर्वसीमातीतत्वेन निर्णायकं समाधानं करिष्यति। देवस्तुतिरूपा स्तुतिरेव अत्र शिवानुग्रहावाहनस्य केन्द्रं, त्रिपुरयुद्धचक्रे हस्तक्षेपं विधत्ते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्
व्यास उवाच—ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर। ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्॥
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘देवस्तुतिः’ नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा । संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
सनत्कुमार उवाच । अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा । संमन्त्र्य दुःखिताः सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
Verse 4
नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः । दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः
नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलाः सुराः । दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः ॥
Verse 5
देवा ऊचुः । धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि । सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः
देवा ऊचुः । धातः त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि । सर्वे वयं त्रिदिवौकसः मयेन च नूनं प्रतापिताः ॥
Verse 6
अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् । कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा
अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् । कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनः स्याम तद्यथा ॥
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्
सनत्कुमार उवाच । इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः । प्रत्युवाचाथ तान् सर्वान् मयतो भीतमानसान् ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः । आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति
ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः । आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति ॥
Verse 9
मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति । तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः
मया पोषितो विवर्धितश्चायं दैत्यो मया वधं न युक्तः। तथापि त्रिपुरनगरे पुनः पुण्यं मङ्गलं च वर्धताम्॥
Verse 10
शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति
शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवाः सवासवाः । सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत् स वः कार्यं करिष्यति ॥
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः । दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवाः सवासवाः । दुःखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः ॥
Verse 12
प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा । तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्
प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा । तुष्टुवुर्विनतस्कन्धाः शंकरं लोकशंकरम् ॥
Verse 13
देवा ऊचुः । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने । नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे
देवा ऊचुः—हिरण्यगर्भाय नमः, सर्वसृष्टेर्विधात्रे नमः। स्थितिकर्त्रे तुभ्यं नमो विष्णवे, प्रभविष्णवे च।
Verse 14
नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे
हरस्वरूपाय नमो भूतसंहारकारिणे। निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामिततेजसे॥
Verse 15
अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे । महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने
अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे । महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने नमः ॥
Verse 16
नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे । तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे
नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे । तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे ॥
Verse 17
महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये
महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये ॥
Verse 18
महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर । अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक
महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर । अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक ॥
Verse 19
नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर । नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे
नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर । नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे ॥
Verse 20
नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः । नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते
नमो वेदान्तवेद्याय तुभ्यं नमो मार्गातीताय। नमो गुणस्वरूपाय गुणिने च गुणवर्जिते॥
Verse 21
महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः
महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः॥
Verse 22
संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने । चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने
संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने। चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने॥
Verse 23
हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः । अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः
हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः। अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः॥
Verse 24
नारायणाय देवाय नारायणपराय च । नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव
नारायणाय देवाय नारायणपराय च। नारायणस्वरूपाय नारायणतनूद्भव॥
Verse 25
नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे । पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन
नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे। पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन॥
Verse 26
क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने । नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने
क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने। नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने॥
Verse 27
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च। सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च॥
Verse 28
धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर । वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च
धर्मरूपाय सत्त्वाय नमः सत्त्वात्मने हर। वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च॥
Verse 29
नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः । सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने
नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः। सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने॥
Verse 30
विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च । सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः
विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमः सत्यतमाय च। सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः॥
Verse 31
नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः । ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च
नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः। ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च॥
Verse 32
तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने । स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे
तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने। स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसम्प्रीतचेतसे॥
Verse 33
श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च । चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे
श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च । चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे ॥
Verse 34
सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः । देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः
सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः । देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः ॥
Verse 35
सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् । श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः
लोकानां मध्ये सत्यलोकोऽसि, सरितां द्युसरिद्भवान्। वर्णानां श्वेतवर्णोऽसि, सरसां मानसं सरः॥
Verse 36
शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह । क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्
हे गिरिजातात! शैलानां मध्ये त्वं हिमवानिव शैलजः; गोषु कामधेनुरिव कामधुक्; सिन्धूनां मध्ये क्षीरोदधिरिव; धातूनां मध्ये हाटकं शुद्धं त्वमेव। सर्ववर्गेषु त्वं श्रेष्ठतमः शिवः।
Verse 37
वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्
हे शंकर! वर्णानां मध्ये त्वं ब्राह्मणः; नृणां मध्ये त्वं राजा। मुक्तिक्षेत्रेषु त्वं काशी; तीर्थानां मध्ये त्वं तीर्थराट् भवान्।
Verse 38
उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर । कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा
हे महेश्वर! उपलेषु समस्तेषु त्वं स्फटिकः; प्रसूनेषु त्वं कमलः; शैलेषु च तथा त्वं हिमवान्।
Verse 39
भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि । पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः
वाग्व्यवहारेषु त्वं भार्गवः; कविष्वपि त्वं प्रसिद्धः। पक्षिषु त्वं शरभः; हिंस्रेषु च संमतः सिंहः।
Verse 40
शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज । पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि
वृषभध्वज महादेव, शिलासु त्वं शालग्रामशिला; पूज्यरूपेषु सर्वेषु नर्मदालिङ्गमेव हि, परमपूज्यतमः।
Verse 41
नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर । वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्
परमेश्वर, पशुषु त्वं नन्दीश्वरः; मृगादिषु वृषभः। वेदेषु त्वमुपनिषद्रूपः; यज्वनां शीतभानुमान् सोमोऽसि, शुभपोषकः।
Verse 42
प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् । भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च
प्रतापिनां मध्ये त्वं पावकः; शैवानां मध्ये त्वमच्युतः। पुराणेषु त्वं भारतसदृशः; अक्षरेषु च मकारस्त्वमेव, बीजरूपः।
Verse 43
प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् । व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्
बीजमन्त्राणां मूलं प्रणवस्त्वमेव; दारुणेषु विषं त्वं भवान्। व्योमव्याप्तिमतां त्वं परमात्मा; आत्मनां चान्तराात्मा त्वमेव।
Verse 44
इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् । पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्
इन्द्रियाणां नियन्ता मनस्त्वं; दानानां मध्ये अभयं त्वमेव। पावनानां मध्ये जलं त्वं; जीवनानां चामृतं त्वमेव, मोक्षदं।
Verse 45
लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि । नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता
लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि। नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता॥
Verse 46
क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः । पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि
क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः। पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि॥
Verse 47
सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः । कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः
सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः। कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः॥
Verse 48
योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च । बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्
योगेषु च व्यतीपातः शुभतमोऽसि देव, लतासु सोमवल्ली त्वम्। बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं, सुहृदां कलत्रं प्रियतमो भवान्॥
Verse 49
साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर । ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः
शुचीनां साधकानां त्वं प्राणायामो महेश्वर। ज्योतिर्लिङ्गेषु सर्वेषु विश्वेश्वरो भवान् मतः॥
Verse 50
धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् । मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः
धर्मस्त्वं सर्वबन्धूनामाश्रमाणां परो भवान्। मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः॥
Verse 51
आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च । यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्
आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च। यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्॥
Verse 52
गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् । मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी
गन्धर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम्। मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी॥
Verse 53
ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः । अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्
गजेन्द्राणां मध्ये त्वमेव ऐरावतः प्रसिद्धः; सिद्धानां मध्ये कपिल इति मतः। नागानां मध्ये त्वमनन्तः, पितॄणां मध्ये त्वमर्ह्यमा (अर्यमा) भवसि॥
Verse 54
कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च । किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्
कलयतां मध्ये त्वमेव कालः; दैत्यानां मध्ये बलिरेव च। किं बहूक्तेन देवेश—त्वमेव जगत् सर्वं विष्टभ्य धारयसि॥
Verse 55
एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च
एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च॥
Verse 56
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् । स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्
सनत्कुमार उवाच—इति स्तुत्वा सुराः सर्वे महादेवं वृषध्वजम्। स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्॥
Verse 57
प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः । वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने
ततः स्वार्थविचक्षणा दीनाः वासवाद्या देवाः प्रस्तुतं प्रत्य्यूचुः। नतस्कन्धाः कृताञ्जलिपुटा मुने तं वाक्यमब्रुवन्॥
Verse 58
देवा ऊचुः । पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु । भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः
देवा ऊचुः। महादेव, भ्रातृभ्यां सहितेनापि वयं सर्वे सवासवाः। तारकोत्पन्नगणैः पराजिताः; भगवन्, त्वां शरणं प्रपन्नाः॥
Verse 59
त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः । विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्
त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं, मुनिसत्तम। सर्वसंसिद्धा विध्वस्ताः, जगत् सर्वं चोत्सादितम्॥
Verse 60
यज्ञभागान्समग्रांस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः । प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैरृषीणां च निवारितः
यज्ञभागान् समग्रान् तु स्वयं गृह्णाति दारुणः। तैः प्रवर्तितो ह्यधर्मो ऋषीणां च निवारितः॥
Verse 61
अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः । तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर
अवध्याः सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः। तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर॥
Verse 62
यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः । तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्
यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः। तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्॥
Verse 63
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् । शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः
सनत्कुमार उवाच। इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम्। शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः॥
Frequently Asked Questions
The devas, distressed by the Tripura-associated asuric power (Tripuranātha/Mayā and Tāraka’s line), approach Brahmā for protection and ask for the means to defeat the enemy.
Brahmā highlights a constraint of agency (he cannot simply kill one connected to his own empowerment) and redirects the resolution to Śiva, implying that only Śiva transcends such boonic and karmic entanglements.
Śiva is foregrounded as Śarva—the effective cosmic agent of destruction/restoration—while Brahmā functions as counselor and theological mediator; the devas embody collective surrender expressed through stuti.