विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
अध्यायः ५९—सनत्कुमारः व्यासाय कथयति यथा वरप्रभावेन अवध्यत्वं प्राप्तौ दैत्यौ विदला-उत्पलौ युद्धगर्वेण त्रैलोक्यं तृणीकृत्य देवान् पराजयन्ति। देवा ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स तान् उपदिशति—एतौ दैत्यौ देवीशिवया एव निहन्येते, अतः शिवशक्त्योः स्मरणेन धैर्यं धारयन्तु। उपदेशात् देवा स्वधामानि प्रत्यागत्य सान्त्विताः भवन्ति। अनन्तरं शिवप्रेरितो नारदः दैत्यलोकं गत्वा मायामोहकरैः वाक्यैः तान् देवीग्रहणाय प्रवर्तयति, येन तयोः विनाशस्य कारणं सञ्जायते। अन्ते ‘समाप्तोऽयं युद्धखण्डः…’ इति कोलोफोनवाक्यं पाठभेद-संस्करणस्तरं च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या चरितं परमेशितुः । यथावधीत्स्वप्रियया दैत्यमुद्दिश्य संज्ञया
सनत्कुमार उवाच—शृणु व्यास सुसंप्रीत्या परमेशितुश्चरितम्। यथा स्वप्रियया संज्ञया दैत्यमुद्दिश्य तं जघान॥
Verse 2
आस्तां पुरा महादैत्यो विदलोत्पलसंज्ञकौ । अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः
आस्तां पुरा महादैत्यौ विदलोत्पलसंज्ञकौ । अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः ॥
Verse 3
तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्ब लात् । ताभ्यां सर्वे सुरा ब्रह्मन् दैत्याभ्यां निर्जिता रणे
स्वभुजबलप्रभावेन तौ दैत्यौ त्रैलोक्यं तृणवत् कृत्वा, हे ब्रह्मन्, रणभूमौ सर्वान् सुरान् पराजयामासतुः।
Verse 4
ताभ्यां पराजिता देवा विधेस्ते शरणं गताः । नत्वा तं विधिवत्सर्वे कथयामासुरादरात
ताभ्यां पराजिता देवा विधातारं शरणं जग्मुः। विधिवत् तं प्रणम्य सर्वेऽपि आदरात् वृत्तान्तं न्यवेदयन्।
Verse 5
इति ब्रह्मा ह्यवोचत्तान् देव्या वध्यौ च तौ ध्रुवम् । धैर्य्यं कुरुत संस्मृत्य सशिवं शिवमादरात्
इति ब्रह्मा तान् अवोचत्—देव्याः हस्तेन तौ ध्रुवं वध्यौ। अतः धैर्यं कुरुत; सशक्तिकं शिवं आदरात् संस्मरत।
Verse 6
भक्तवत्सलनामासौ सशिवश्शंकरश्शिवः । शं करिष्यत्यदीर्घेण कालेन परमेश्वरः
सशिवः शंकरः शिवः स भक्तवत्सलनाम परमेश्वरः। स अल्पकालेनैव कल्याणं शान्तिं च करिष्यति।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् । तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् । तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा ॥
Verse 8
अथ नारददेवर्षिश्शिवप्रेरणया तदा । गत्वा तदीयभवनं शिवासौंदर्यमाजगौ
अथ नारददेवर्षिः शिवप्रेरणया तदा । गत्वा तदीयभवनं शिवायाः सौन्दर्यमैश्वर्यं च ददर्श ॥
Verse 9
श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यावास्तां मायाविमोहितौ । देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ
श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यौ तत्रैव मायाविमोहितौ । देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमसंकटैः सदा प्रपीडितौ ॥
Verse 10
विचारयामासतुस्तौ कदा कुत्र शिवा च सा । भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्नाविति सर्वदा
विचारयामासतुः तौ कदा कुत्र शिवा च सा । भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्न वा कदाचन ॥
Verse 11
एकस्मिन्समये शंभुर्विजहार सुलीलया । कौतुकेनैव चिक्रीडे शिवा कन्दुकलीलया
एकस्मिन्समये शम्भुः विजहार सुलीलया । कौतुकेनैव चिकीड़े शिवा कन्दुकलीलया ॥
Verse 12
सखीभिस्सह सुप्रीत्या कौतुकाच्छिवसन्निधौ
सखीभिः सह सुप्रीत्या कौतुकात् शिवसन्निधौ सा जगाम।
Verse 13
उदंचंत्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा
उदञ्चन्त्यञ्चदङ्गानां लाघवं परितन्वती। निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा॥
Verse 14
भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदंबुकणोज्ज्वला
भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका। स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदम्बुकणोज्ज्वला॥
Verse 15
स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा
स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदङ्गप्रभावृता। उल्लसत्कन्दुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा॥
Verse 16
कंदुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदम्बिका
कन्दुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलताञ्चला। मृडानी किल खेलन्ती ददृशे जगदम्बिका॥
Verse 17
अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता । क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना
अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता । क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना ॥
Verse 18
विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्
विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात् ॥
Verse 19
देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्
देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम् ॥
Verse 20
धृत्वा पारिषदीं मायामायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसौ
धृत्वा पारिषदीं मायाम्, मायया छद्मवेषधारिणौ तौ अम्बिकां समीपं जग्मतुः। तावत्पर्यन्तं तौ अतिदुर्वृत्तौ, चञ्चलचित्तौ चात्यन्तं बभूवतुः॥
Verse 21
अथ दुष्टनिहंत्रा वै सावज्ञेन हरेण तौ । विज्ञातौ च क्षणादास्तां चांचल्याल्लोचनोद्भवात्
अथ तौ दुष्टनिहन्त्रौ हरिणा सावज्ञेनावलोकितौ। क्षणादेव तस्य ज्ञातौ, तल्लोचनचालनात् चांचल्यं तयोः समुत्थितम्॥
Verse 22
कटाक्षिताथ देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी । दैत्याविमामिति गणौ नेति सर्वस्वरूपिणा
कटाक्षिता तदा देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी। ‘दैत्याः पराजिताः’ इति गणाः प्रोचुः; सर्वस्वरूपी प्रभुः ‘नेति’ अब्रवीत्॥
Verse 23
अथ सा नेत्रसंज्ञां स्वस्वामिनस्तां बुबोध ह । महाकौतुकिनस्तात शंकरस्य परेशितुः
अथ सा स्वस्वामिनः परमेशितुः शंकरस्य महाकौतुकिनः नेत्रसंज्ञां तां बुबोध ह।
Verse 24
ततो विज्ञाय संज्ञां तां सर्वज्ञार्द्धशरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निर्जघान तौ
ततोऽर्धशरीरिणी सर्वज्ञा देवी तां संज्ञां विज्ञाय तेनैव कंदुकेन युगपत् तौ निर्जघान।
Verse 25
महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः
महादेव्या कंदुकेन समाहतौ महाबलौ तौ दुष्टौ परिभ्रम्य परिभ्रम्य विनिपेततुः।
Verse 26
वृन्तादिव फले पक्वे तालेनानिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगे इव महागिरेः
वृन्तादिव पक्वं फलं तालेनानिललोलिते पतति, तथा दंभोलिना परिहतं महागिरेः शृंगमिव स हठात् पपात।
Verse 27
तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः
तौ महादैत्यौ निपात्याधर्मकार्यपरायणौ । ततः कन्दुकः परिणतिं यातो लिङ्गरूपेण शङ्करस्य ॥
Verse 28
कंदुकेश्वरसंज्ञां च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्
तदा तल्लिङ्गं कन्दुकेश्वरसंज्ञां बभूव। ज्येष्ठेश्वरसमीपे स्थितं तत् सर्वदुष्टनिवारणं रक्षणप्रदं चाभवत्, शिवस्य सगुणाविर्भावेन।
Verse 29
एतस्मिन्नेव समये हरिब्रह्मादयस्सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ऋषयश्च समाययुः
एतस्मिन्नेव क्षणे हरिब्रह्मादयः सुराः ऋषयश्च, शिवस्याविर्भावं ज्ञात्वा, समाययुः।
Verse 30
अथ सर्वे सुराश्शम्भोर्वरान्प्राप्य तदाज्ञया । स्वधामानि ययुः प्रीतास्तथा काशीनिवासिनः
अथ सर्वे सुराः शम्भोर्वरान् प्राप्य तदाज्ञया प्रीताः स्वधामानि ययुः; तथा काशीनिवासिनोऽपि मुदिता निववृत्तुः।
Verse 31
सांबिकं शंकरं दृष्ट्वा कृतांजलिपुटाश्च ते । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
साम्बिकं शंकरं दृष्ट्वा ते कृताञ्जलिपुटाः। प्रणम्य भक्त्या तुष्टुवुः आदरात् वाग्भिरिष्टाभिः।
Verse 32
सांबिकोऽपि शिवो व्यास क्रीडित्वा सुविहारवित् । जगाम स्वालयं प्रीतस्सगणो भक्तवत्सलः
व्यास, सांबिकोऽपि शिवः क्रीडित्वा सुविहारवित्। प्रीतः सगणो भक्तवत्सलः स्वालयं जगाम।
Verse 33
कंदुकेश्वरलिंगं च काश्यां दुष्टनिबर्हणम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्
काश्यां कंदुकेश्वरलिङ्गं दुष्टनिबर्हणम्। भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्।
Verse 34
इदमाख्यानमतुलं शृणुयाद्यो मुदान्वितः । श्रावयेद्वा पठेद्यश्च तस्य दुःखभयं कुतः
इदमाख्यानमतुलं यः शृणुयात् मुदान्वितः। श्रावयेद्वा पठेद्यश्च, तस्य दुःखभयं कुतः।
Verse 35
इह सर्वसुखं भुक्त्वा नानाविधमनुत्तमम् । परत्र लभते दिव्यां गतिं वै देवदुर्लभाम्
इह लोके नानाविधमनुत्तमं सर्वसुखं भुक्त्वा, परत्र देवैरपि दुर्लभां दिव्यां गतिं लभते।
Verse 36
इति तं वर्णितं तात चरितं परमाद्भुतम् । शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं शिवदं सताम्
इति तात, परमाद्भुतं तच्चरितं वर्णितम्; शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं, सतां शिवदं शुभप्रदम्।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः । ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः । ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः ॥
Verse 38
युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम्
युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम् ॥
Verse 39
इयं हि संहिता रौद्री सम्पूर्णा वर्णिता मया । सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
इयं हि रौद्री संहिता मया सम्पूर्णा सम्यग्वर्णिता। सा सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा॥
Verse 40
इमां यश्च पठेन्नित्यं शत्रुबाधानिवारिकाम् । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेत ना
इमां यः पठते नित्यं शत्रुबाधानिवारिणीम्। स सर्वान् कामानवाप्नोति न तु तेनैव मुच्यते॥
Verse 41
सूत उवाच । इति ब्रह्मसुतश्श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम् । शतनामाप्य शंभोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः
सूत उवाच। इति ब्रह्मसुतः श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम्। शतनामापि शम्भोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः॥
Verse 42
ब्रह्मनारदसम्वादः सम्पूर्णः कथितो मया । शिवस्सर्वप्रधानो हि किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
ब्रह्मनारदयोः संवादः सम्यक् मया समापितः कथितः। शिवः सर्वप्रधानः परमो हि प्रभुः; किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
Verse 59
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे विदलोत्पलदैत्यवधवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘विदलोत्पलदैत्यवधवर्णनम्’ नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
The emergence and triumph of the daityas Vidalā and Utpala over the devas, followed by the devas’ refuge with Brahmā, who declares that Devī will slay the daityas; Nārada then moves to catalyze the daityas’ actions through māyā-influenced counsel.
It foregrounds Śiva-Śakti governance: the resolution of cosmic disorder is not merely by deva force but by the higher salvific agency of Śakti aligned with Śiva, demonstrating the subordination of boon-based power to divine ordinance.
Parameśvara Śiva as the overarching ordainer (remembered and invoked), Devī/Śivā as the destined slayer and corrective force, and Nārada as Śiva’s impelled messenger who operationalizes the narrative turn.