शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
अध्यायेऽस्मिन् युद्धवृत्तान्तः बाह्यसमरात् शक्तितत्त्वविचारं प्रति प्रवर्तते। स्वसेनानाशं दृष्ट्वा दानवाधिपः शङ्खचूडः क्रुद्धो भूत्वा शिवं प्रत्यक्षयुद्धाय आह्वयति, रणभूमौ स्थातुं प्रतिजानीते। स शङ्करं प्रति वेगेनाभ्येति, दिव्यास्त्राणां वर्षं शरवृष्टिं च मुमोच। ततः स निगूढां भयजननीं देवैरपि दुर्विज्ञेयां बहुरूपां मायां प्रससार। शिवस्तां मायां निरीक्ष्य लीलया परमप्रभं सर्वमायानाशकं माहेश्वरास्त्रं विससर्ज। शिवतेजसा तस्य मायाऽचिरेण नश्यति, पूर्वं प्रबलान्यपि दिव्यास्त्राणि निस्तेजांसि भवन्ति। अथ शिवः निर्णायकाघाताय शूलं गृह्णाति, तदा अशरीरवाणी निवर्तयति—शिवः क्षणेन जगदपि नाशयितुं समर्थः; एकदानववधः सामर्थ्यप्रश्नो न, किन्तु नियतकालधर्मानुसारः। एवं मायाऽस्त्राणि च सापेक्षसत्यानीति, शिवस्य सार्वभौमत्वं तु निरपेक्षमिति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः
सनत्कुमार उवाच। स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं तथा। प्राणसमान् वीरानपि हतान् दृष्ट्वा दानवः अतिव चुकोप।
Verse 2
उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु
शम्भुं प्रति वचनं प्रोवाच—अहं युधि स्थिरोऽस्मि, त्वमपि स्थिरो भव। किमेतेषां निहतैः? संमुखे मया सह समरं कुरु।
Verse 3
इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च
इत्युक्त्वा स दानवेन्द्रः, मुने, समरे सन्नद्धः। निश्चयं कृत्वा शंकरस्याभिमुखं प्रस्थितवान्।
Verse 4
दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः
दानवो दिव्यान्यस्त्राणि महारुद्राय चिक्षेप। शरवृष्टिं चकारैव घनो यथा तोयवृष्टिम्।
Verse 5
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः। अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपि सत्तमैः।
Verse 6
ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्
तान् दृष्ट्वा शंकरस्तत्र लीलया माहेश्वरमस्त्रं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनं चिक्षेप।
Verse 7
तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि
तस्य तेजसा तदा तेषां सा माया द्रुतं नष्टा; तान्येव दिव्यान्यस्त्राणि अपि निस्तेजांसि अभवन्।
Verse 8
अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्
अथ युद्धमध्ये महाबलो महेशानः तद्वधाय सहसा सुतेजसां दुर्निवार्यं शूलं जग्राह।
Verse 9
तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर
तदैव तन्निषेधार्थं वागभूदशरीरिणी । मा क्षिप शूलमिदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर ॥
Verse 10
सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्
सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम् ॥
Verse 11
तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः
तथापि, हे स्वामिन्, त्वया वेदमर्यादा न लङ्घनीया। अतः हे महादेव, तां विधिं शृणु, सत्यतः सफलां कुरु।
Verse 12
यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः
यावदस्य करेऽत्युग्रं हरेः परमं कवचं तिष्ठति, यावत् चास्य सत्यायाः योषितः सतीत्वं विद्यते, तावद् अयं न पराजेयः।
Verse 13
तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः
तावदस्य शंखचूडस्य, हे शंकर, जरामृत्यू न स्तः। हे नाथ, अवितथं ब्रह्मणो वचो विधेहि।
Verse 14
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्याह हरिस्तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः ॥
Verse 15
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकण्ठं गत्वा तं प्राह स तदा ॥
Verse 16
वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्
वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय साम्प्रतम् ॥
Verse 17
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनः सत्यं करिष्यसि ॥
Verse 18
ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्
ॐ इत्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाच सच्छलात् ॥
Verse 19
तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्
तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोऽसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । विप्राय प्राणसंमतं दिव्यं कवचं तद्ददौ ॥
Verse 20
मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति
मायया तु तथैवैतत्कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति ॥
Verse 21
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । देवकार्यार्थमीशानः शीघ्रं वीर्याधानं चकार ॥
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः स्ववचः प्रभुरुद्यतः । शङ्खचूडवधार्थाय प्रज्वलच्छूलं जग्राह ॥
Verse 23
तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः । सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्
तच्छूलं ‘विजय’ं नाम शङ्करस्य परात्मनः । दिशः सर्वाः समालोक्य रोदसी च व्यरोचयत् ॥
Verse 24
कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्
कोटिमध्याह्नमार्तण्डसमप्रभं प्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं दुर्धर्षं च अव्यर्थं वैरिघातकम् ॥
Verse 25
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम् ॥
Verse 26
संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्
संहर्तुं सर्वब्रह्माण्डमवलम्ब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत् ॥
Verse 27
धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्
धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम् ॥
Verse 28
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शङ्खचूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात् ॥
Verse 29
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम । ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम् । विहायसा विप्रमनो ययौ स्वकार्यकृत् ॥
Verse 30
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गन्धर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
Verse 31
बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा
शिवस्योपरि सततं पुष्पवृष्टिर्बभूव। हरिर्ब्रह्मा शक्रादयश्च देवाः मुनयश्च तं प्रशशंसुः॥
Verse 32
शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह
तदा दानवेन्द्रः शंखचूडः शिवकृपया शापमुक्तोऽभवत्, पूर्वरूपं चावाप ह॥
Verse 33
अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना
शंखचूडस्यास्थिभिः शंखजातिर्बभूव ह। शंखतोयं च सर्वेषां प्रशस्तं, शंकरं विना न तु शरणदं हितकरं भवति॥
Verse 34
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् । संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शङ्खतोयं महाप्रियम् । सम्बन्धिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने ॥
Verse 35
तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः
तमित्थं शङ्करो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः ॥
Verse 36
हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह । सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः
हरिर्जगाम वैकुण्ठं कृष्णः स्ववस्थो बभूव ह । सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः ॥
Verse 37
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिः सर्वा सुमङ्गला ॥
Verse 38
इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्
इति महेशस्य प्रमुदावहं चरितं प्रोक्तं—सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्।
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम्। भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्॥
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखडे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 41
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः। सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः॥
Verse 42
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम् ॥
Verse 43
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात् ॥
Frequently Asked Questions
Śaṅkhacūḍa confronts Śiva directly, unleashes divine weapons and fear-inducing māyā, and Śiva counters by deploying the Māheśvara Astra that annihilates the māyā and drains the weapons’ brilliance.
It functions as a doctrinal symbol: Śiva’s tejas is the non-derivative authority that dissolves illusion (māyā) and renders contingent powers (astras) ineffective.
Śiva’s līlā (effortless mastery), tejas (overpowering radiance), the Māheśvara Astra (universal māyā-destroyer), and the śūla as the imminent instrument of decisive destruction—tempered by a cosmic injunction to restraint.