शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
अध्यायः ३० शिवलोकप्रवेशस्य क्रमं वर्णयति। सनत्कुमारः कथयति यथा आगतः देवः (कथायां ब्रह्मा/रामेश्वरः) महादिव्यं शिवलोकं प्राप्नोति—निराधारम् अभौतिकं च। विष्णुः हर्षान्तरः रत्नविभूषितं तेजोमयं लोकं दृष्ट्वा प्रथमद्वारं प्राप्नोति, यत्र गणाः सन्ति। तत्र द्वारपालाः रत्नसिंहासनेषु उपविष्टाः, श्वेतवस्त्रधराः, मणिभूषणाः, पञ्चवक्त्रत्रिनेत्राः, त्रिशूलाद्यायुधधराः, भस्मरुद्राक्षाभूषिताः च। प्रणम्य विष्णुः स्वप्रयोजनं—भगवतः दर्शनम्—निवेदयति, तैः आज्ञा दत्ता, स अन्तः प्रविशति। एवं पञ्चदशद्वारपर्यन्तं क्रमः पुनरावर्तते। महाद्वारे नन्दिनं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च, तेन अनुमतः विष्णुः आनन्देन अन्तःपुरं प्रविशति। अयं अध्यायः शिवसन्निधौ प्रवेशस्य मर्यादां, स्तुतिं, आज्ञाप्राप्तिं च अनिवार्यत्वेन प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । गत्वा तदैव स विधिस्तदा व्यास रमेश्वरः । शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम्
सनत्कुमार उवाच। गत्वा तदैव स विधिस्तदा व्यास रमेश्वरः। शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम्॥
Verse 2
साह्लादोभ्यन्तरं विष्णुर्जगाम मुदिताननः । नानारत्नपरिक्षिप्तं विलसंतं महोज्ज्वलम्
साह्लादाभ्यन्तरहृदयः विष्णुः मुदिताननः, नानारत्नपरिक्षिप्तं महोज्ज्वलं विलसन्तं तदन्तःपुरं जगाम।
Verse 3
संप्राप्य प्रथमद्वारं विचित्रं गणसेवितम् । शोभितं परया लक्ष्म्या महोच्चमतिसुन्दरम्
प्रथमद्वारं संप्राप्य विचित्रं गणसेवितम्, परया लक्ष्म्या शोभितं महोच्चं अतिसुन्दरं च ददर्श।
Verse 4
ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् । शोभिताञ्श्वेतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान्
द्वारपालान् ददर्श च रत्नसिंहासनस्थितान्, श्वेतवस्त्रैः शोभितान् रत्नभूषणैः विभूषितान्।
Verse 5
पञ्चवक्त्रत्रिनयनान्गौरसुन्दरविग्रहान् । त्रिशूलादिधरान्वीरान्भस्मरुद्राक्षशोभितान्
पञ्चवक्त्रत्रिनयनान् गौरसुन्दरविग्रहान्, त्रिशूलादिधरान् वीरान् भस्मरुद्राक्षशोभितान् ददर्श।
Verse 6
सब्रह्मापि रमेशश्च तान् प्रणम्य विनम्रकः । कथयामास वृत्तान्तं प्रभुसंदर्शनार्थकम्
ततः सब्रह्मापि रमेशश्च तान् विनयेन प्रणम्य विनम्रः सन् प्रभोः साक्षात्करणहेतुकं वृत्तान्तं कथयामास।
Verse 7
तदाज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया । परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परम प्रभम्
तदाज्ञां च ददुस्तस्मै; स तदाज्ञया प्रविवेश। परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परमप्रभम्॥
Verse 8
प्रभूपकंठगत्यर्थं वृत्तांतं संन्यवेदयत् । तद्द्वारपाय चाज्ञप्तस्तेनान्यं प्रविवेश ह
प्रभोः सन्निधिगत्यर्थं वृत्तान्तं सम्यगावेदयत्। तद्द्वारपालेन चाज्ञप्तः सोऽन्येन मार्गेण प्रविवेश ह॥
Verse 9
एवं पंचदशद्वारान्प्रविश्य कमलोद्भवः । महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह
एवं पञ्चदशद्वारान् प्रविश्य कमलोद्भवः। महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह॥
Verse 10
सम्यङ्नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना । आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यंतरं मुदा
सम्यङ्नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना। आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यन्तरं मुदा॥
Verse 11
ददर्श गत्वा तत्रोच्चैस्सभां शंभोस्समुत्प्रभाम् । तां पार्षदैः परिवृतां लसद्देहैस्सुभूषिताम्
गत्वा तत्र ददर्शोच्चैः सभां शम्भोः समुत्प्रभाम्। तां पार्षदैः परिवृतां लसद्देहैः सुभूषिताम्॥
Verse 12
महेश्वरस्य रूपैश्च दिग्भुजैश्शुभकांतिभिः । पञ्चवक्त्रैस्त्रिनयनैश्शितिकंठमहोज्ज्वलैः
ते महेश्वरस्य रूपाणि ददृशुः—दिग्भुजैः शुभकान्तिभिः दीप्तानि, पञ्चवक्त्रैः त्रिनयनैः, शितिकण्ठस्य महोज्ज्वलैः।
Verse 13
सद्रत्नयुक्तरुद्राक्षभस्माभरणभूषितैः । नवेन्दुमंडलाकारां चतुरस्रां मनोहराम्
सद्रत्नयुक्तै रुद्राक्षैर्भस्माभरणभूषणैः भूषिता; नवेन्दुमण्डलाकारां चतुरस्रां मनोहरां च बभौ।
Verse 14
मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारसुशोभिताम् । अमूल्यरत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम्
मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारैः सुशोभितां; अमूल्यरत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम्।
Verse 15
माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् । पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया
माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम्; पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया।
Verse 16
सोपानशतकैर्युक्तां स्यमंतकविनिर्मितैः । स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः
सोपानशतकैर्युक्तां स्यमन्तकविनिर्मितैः; स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः।
Verse 17
इन्द्रनीलमणिस्तंभैर्वेष्टितां सुमनोहराम् । सुसंस्कृतां च सर्वत्र वासितां गंधवायुना
इन्द्रनीलमणिस्तम्भैर्वेष्टिता सा सुमनोहरा । सर्वत्र सुसंस्कृता च गन्धवायुना सुवासिता ॥
Verse 18
सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः । ददर्श शंकरं सांबं तत्र विष्णुस्सुरेश्वरः
सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः । तत्र विष्णुः सुरेश्वरः शंकरं सांबं ददर्श ह ॥
Verse 19
वसंतं मध्यदेशे च यथेन्दुतारकावृतम् । अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्
वसन्तं मध्यदेशे च यथेन्दुतारकावृतम् । अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम् ॥
Verse 20
किरीटिनं कुंडलिनं रत्नमालाविभूषितम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपंकजम्
किरीटिनं कुण्डलिनं रत्नमालाविभूषितम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपङ्कजम् ॥
Verse 21
पुरतो गीतनृत्यश्च पश्यंतं सस्मितं मुदा
पुरतो गीतनृत्यं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा ॥
Verse 22
शांतं प्रसन्नमनसमुमाकांतं महोल्लसम् । देव्या प्रदत्त ताम्बूलं भुक्तवंतं सुवासितम्
स तं शान्तं प्रसन्नमनसं उमाकान्तं महोल्लसं देवं ददर्श—देव्याः प्रदत्तं सुवासितं ताम्बूलं भुक्तवन्तं च।
Verse 23
गणैश्च परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः । स्तूयमानं च सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकंधरैः
स गणैः परया भक्त्या सेवितः श्वेतचामरैश्च वीज्यमानः, सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरैः स्तूयमानश्च।
Verse 24
गुणातीतं परेशानं त्रिदेवजनकं विभुम् । निर्विकल्पं निराकारं साकारं स्वेच्छया शिवम्
अहं शिवं चिन्तयामि—गुणातीतं परेशाणं त्रिदेवजनकं विभुम्; निर्विकल्पं निराकारं, स्वेच्छया साकारं च।
Verse 25
अमायमजमाद्यञ्च मायाधीशं परात्परम् । प्रकृतेः पुरुषस्यापि परमं स्वप्रभुं सदा
अमायम् अजम् आद्यं च मायाधीशं परात्परम्; प्रकृतेः पुरुषस्यापि परं स्वप्रभुं सदा।
Verse 26
एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम् । विष्णुर्ब्रह्मा तुष्टुवतुः प्रणम्य सुकृतांजली
एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम्; विष्णुर्ब्रह्मा प्रणम्य सुकृताञ्जली तुष्टुवतुः।
Verse 27
विष्णुविधी ऊचतुः । देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर । त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो
विष्णुब्रह्माणौ ऊचतुः— देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर । त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो ॥
Verse 28
वयं ते शरणापन्ना रक्षस्मान्दुखितान्विभो । शंखचूडार्दितान्क्लिष्टान्सन्नाथान्परमेश्वर
वयं ते शरणापन्ना रक्षस्मान् दुःखितान् विभो । शंखचूडार्दितान् क्लिष्टान् सन्नाथान् परमेश्वर ॥
Verse 29
अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः । अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः
अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः । अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः ॥
Verse 30
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे देवदेवस्तुतिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे देवदेवस्तुतिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 31
तेन निस्सारिताः शंभो पीड्यमानाः समंततः । हृताधिकारस्त्रिदशा विचरंति महीतले
तेन निस्सारिताः सर्वतः पीड्यमानाः, हे शंभो; हृताधिकाराः त्रिदशा महीतले विचरन्ति।
Verse 32
त्वां विना न स वध्यश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । तं घातय महेशान लोकानां सुखमावह
त्वां विना, महेश्वर, त्रिदिवौकसां सर्वेषामपि स न वध्यः। अतः महेशान, तं घातय, लोकानां सुख-शान्तिं च आवह।
Verse 33
त्वमेव निर्गुणस्सत्योऽनंतोऽनंतपराक्रमः । सगुणश्च सन्निवेशः प्रकृतेः पुरुषात्परः
त्वमेव निर्गुणः सत्यः अनन्तोऽनन्तपराक्रमः। सगुणोऽपि सन्निवेशवान्, प्रकृतेः पुरुषाच्च परः परमे स्थितः।
Verse 34
रजसा सृष्टिसमये त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत्प्रभो । सत्त्वेन पालने विष्णुस्त्रिभुवावन कारकः
रजसा सृष्टिकाले त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत् प्रभो। सत्त्वेन पालने विष्णुः त्रिभुवावनकारकः।
Verse 35
तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः । निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातस्तुर्य्यो ज्योतिः स्वरूपकः
तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः। निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातः तुरीयो ज्योतिःस्वरूपकः।
Verse 36
त्वं दीक्षया च गोलोके त्वं गवां परिपालकः । त्वद्गोशालामध्यगश्च कृष्णः क्रीडत्यहर्निशम्
त्वं दीक्षया गोलोके वसितुं योग्यः; त्वं गवां परिपालकः। त्वद्गोशालामध्यगः कृष्णोऽहर्निशं क्रीडति।
Verse 37
त्वं सर्वकारणं स्वामी विधि विष्ण्वीश्वरः परम् । निर्विकारी सदा साक्षी परमात्मा परेश्वरः
त्वमेव सर्वकारणकारणं स्वामी, विधेर्विष्णोश्चापि परमोऽधिपः। निर्विकारः सदा साक्षी, परमात्मा परेश्वरः॥
Verse 38
दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः । दीनबंधुस्त्रिलोकेशश्शरणागतवत्सलः
दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः। दीनबन्धुस्त्रिलोकेशः शरणागतवत्सलः॥
Verse 39
अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वरः । त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु
अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वर। त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु॥
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा । विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ
सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा। विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ॥
Frequently Asked Questions
The chapter depicts Viṣṇu’s (and the accompanying divine party’s) entry toward Śivaloka through successive guarded gateways, culminating in meeting Nandin at the great gate and receiving permission to enter the inner precinct.
They symbolize graded spiritual access: movement from outer perception to inner proximity requires humility (praṇāma), praise (stuti), right intention (darśanārtha), and grace-mediated authorization—an allegory for disciplined approach to the Absolute.
Śaiva guardians are described with pañcavaktra (five faces), trinayana (three eyes), weapons such as the triśūla, and ascetic-devotional emblems like bhasma (sacred ash) and rudrākṣa—signaling Śiva’s sovereign domain.