शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथाकर्ण्य वचश्शंभुर्हरिविध्योस्सुदीनयोः । उवाच विहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

सनत्कुमार उवाच—अथ हरिविध्योः सुदीनयोर्वचः श्रुत्वा शम्भुः स्मितपूर्वं मेघनादगम्भीरया वाचा उवाच।

Verse 2

शिव उवाच । हे हरे वत्स हे ब्रह्मंस्त्यजतं सर्वशो भयम् । शंखचूडोद्भवं भद्रं सम्भविष्यत्यसंशयम्

शिव उवाच—हे हरे वत्स, हे ब्रह्मन्, सर्वथा भयम् उत्सृजतम्; शंखचूडोद्भवं भद्रं नूनं भविष्यति, न संशयः।

Verse 3

शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि तत्त्वतः । कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नश्च पुरा प्रभो

शंखचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं तत्त्वतः जानामि; तथा पुरा कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नोऽपि प्रभो वृत्तान्तं जानामि।

Verse 4

मदाज्ञया हृषीकेशो कृष्णरूपं विधाय च । गोशालायां स्थितो रम्ये गोलोके मदधिष्ठिते

मदाज्ञया हृषीकेशः कृष्णरूपं विधाय, मदधिष्ठिते रम्ये गोलोके गोशालायां स्थितः।

Verse 5

स्वतंत्रोहमिति स्वं स मोहं मत्वा गतः पुरा । क्रीडास्समकरोद्बह्वीस्स्वैरवर्तीव मोहितः

स्वतन्त्रोऽहमिति स्वं स मोहं मत्वा पुरा गतः; मोहितः स्वैरवर्तीव बह्वीः क्रीडाः समकरोत्।

Verse 6

तं दृष्ट्वा मोहमत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया । तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल

तं दृष्ट्वा मोहमत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया । तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल ॥

Verse 7

इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् । ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहास्सुबुद्धयः

इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् । ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहास्सुबुद्धयः ॥

Verse 8

समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् । अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् । अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः ॥

Verse 9

वृत्तांतमवदन्सर्वं लज्जाकुलितमानसाः । ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्षरक्षेति वै गिरः

वृत्तान्तमवदन्सर्वं लज्जाकुलितमानसाः । ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्ष रक्षेति वै गिरः ॥

Verse 10

तदा त्वहं भवस्तेषां संतुष्टः प्रोक्तवान् वचः । भयं त्यजत हे कृष्ण यूयं सर्वे मदाज्ञया

तदा तेषां प्रति तुष्टोऽहं भवः प्रोक्तवान् वचः— “हे कृष्ण, भयं त्यजत; यूयं सर्वे मदाज्ञया यथोचितं प्रवर्तध्वम्।”

Verse 11

रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या सुभद्रं वो भविष्यति । मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं न संशयः

रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या; सुभद्रं वो भविष्यति। मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं, न संशयः॥

Verse 12

स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च । दानवस्तु भवेत्सोयं भारतेऽत्र न संशयः

स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च। दानवस्तु भवेत्सोयं भारतेऽत्र, न संशयः॥

Verse 13

शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोस्समये खलु । मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह

शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोः समये खलु। मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह॥

Verse 14

श्रीकृष्णोऽमोददत्यंतं स्वस्थानमगमत्सुधीः । न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ

श्रीकृष्णोऽमोददत्यन्तं स्वस्थानमगमत्सुधीः। न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ॥

Verse 15

मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै । स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः

मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै। स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः॥

Verse 16

शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः । क्लिश्नाति सुबलात्कृत्स्नं सदा देवगणं कुधीः

शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः । स महाबलात् कृत्स्नं देवगणं सदा क्लिश्नाति, कुधीः सन्॥

Verse 17

मन्मायामोहितस्सोतिदुष्टमंत्रिसहा यवान् । तद्भयं त्यजताश्वेव मयि शास्तरि वै सति

मन्मायामोहिताः सोतिदुष्टमन्त्रिसहायका यवानाः । तद्भयं त्यजताश्वेव, मयि शास्तरि रक्षके च सति॥

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्यूचिवाञ्शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् । अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु

सनत्कुमार उवाच । इत्यूचिवान् शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् । अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु॥

Verse 19

तस्मिन्नेवांतरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह । सद्गोपैराययौ शंभुमनुकूलयितुं प्रभुम्

तस्मिन्नेवान्तरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह । सद्गोपैराययौ शम्भुमनुकूलयितुं प्रभुम्॥

Verse 20

प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् । संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात्

प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् । संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात्॥

Verse 21

ततः शंभुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः । श्रीकृष्णो मोहनिर्मुक्तो ज्ञात्वा तत्त्वं शिवस्य हि

ततः शम्भुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः । श्रीकृष्णो मोहनिर्मुक्तो ज्ञात्वा तत्त्वं शिवस्य हि ॥

Verse 22

श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते । क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर

श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते । क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर ॥

Verse 23

त्वत्तः शर्व च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर । सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर

त्वत्तः शर्व च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर । सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर ॥

Verse 24

त्वं ज्योतिः परमं साक्षात्सर्वव्यापी सनातनः । त्वया नाथेन गौरीश सनाथास्सकला वयम्

त्वं साक्षात् परमं ज्योतिः सर्वव्यापी सनातनः। त्वया नाथेन गौरीश सनाथाः सकला वयम्॥

Verse 25

सर्वोपरि निजं मत्वा विहरन्मोहमाश्रितः । तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तस्सवामकः

सर्वोपरि निजं मत्वा मोहमाश्रित्य विहरन्। तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तः सवामकः॥

Verse 26

पार्षदप्रवरो यो मे सुदामा नाम गोपकः । स राधाशापतः स्वामिन्दानवीं योनिमाश्रितः

स्वामिन्, मम पार्षदेषु प्रवरो यः सुदामा नाम गोपकः, स राधाशापेन दानवीं योनिमाश्रितः।

Verse 27

अस्मानुद्धर दुर्ग्गेश प्रसीद परमेश्वर । शापोद्धारं कुरुष्वाद्य पाहि नश्शरणागतान्

दुर्ग्गेश परमेश्वर, अस्मानुद्धर प्रसीद; अद्य शापोद्धारं कुरुष्व, शरणागतान् नः पाहि।

Verse 28

इत्युक्त्वा विररामैव श्रीकृष्णो राधया सह । प्रसन्नोऽभूच्छिवस्तत्र शरणागतवत्सलः

इत्युक्त्वा श्रीकृष्णो राधया सह विरराम; तत्र शरणागतवत्सलः शिवः प्रसन्नोऽभवत्।

Verse 29

श्रीशिव उवाच । हे कृष्ण गोपिकानाथ भयं त्यज सुखी भव । मयानुगृह्णता तात सर्वमाचरितं त्विदम्

श्रीशिव उवाच—हे कृष्ण गोपिकानाथ, भयं त्यज सुखी भव; तात, मयानुगृह्णता त्वया सर्वमिदं सम्यगाचरितम्।

Verse 30

संभविष्यति ते भद्रं गच्छ स्वस्थानमुत्तमम् । स्थातव्यं स्वाधिकारे च सावधानतया सदा

ते भद्रं भविष्यति; गच्छ स्वस्थानमुत्तमम्। स्वाधिकारे च सदा सावधानतया स्थातव्यम्।

Verse 31

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे शिवोपदेशो नामैकत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे शिवोपदेशो नामैकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 32

वाराहप्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह । शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम्

वाराहप्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह। शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम्॥

Verse 33

सुदामा पार्षदो यो हि तव कृष्ण प्रियप्रियः । दानवीं योनिमाश्रित्येदानीं क्लिश्नाति वै जगत्

सुदामा नाम पार्षदो यो हि तव, हे कृष्ण, प्रियप्रियः। स इदानीं दानवीयोनिमाश्रित्य जगत् खलु क्लिश्नाति॥

Verse 34

शापप्रभावाद्राधाया देवशत्रुश्च दानवः । शङ्खचूडाभिधस्सोऽति दैत्यपक्षी सुरदुहः

राधायाः शापप्रभावात् देवशत्रुर्दानवोऽभवत्। स शङ्खचूडाभिधो दैत्यपक्षी सुरदुःखकृत्॥

Verse 35

तेन निस्सारिता देवास्सेन्द्रा नित्यं प्रपीडिताः । हृताधिकारा विकृतास्सर्वे याता दिशो दश

तेन निस्सारिता देवाः सेन्द्राः सततं प्रपीडिताः । हृताधिकारा विकृताः सर्वे दशदिशो ययुः ॥

Verse 36

ब्रह्माच्युतौ तदर्थे ही हागतौ शरणं मम । तेषां क्लेशविनिर्मोक्षं करिष्ये नात्र संशयः

ब्रह्माच्युतौ तदर्थं हि आगतौ शरणं मम । तेषां क्लेशविनिर्मोक्षं करिष्ये नात्र संशयः ॥

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरः कृष्णं पुनः प्रोवाच सादरम् । हरिं विधिं समाभाष्य वचनं क्लेशनाशनम्

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरः कृष्णं पुनः प्रोवाच सादरम् । हरिं विधिं समाभाष्य वचनं क्लेशनाशनम् ॥

Verse 38

शिव उवाच । हे हरे हे विधे प्रीत्या ममेदं वचनं शृणु । गच्छतं त्वरितं तातौ देवानंदाय निर्भयम्

शिव उवाच । हे हरे हे विधे प्रीत्या ममेदं वचनं शृणु । गच्छतं त्वरितं तातौ देवानन्दाय निर्भयम् ॥

Verse 39

कैलासवासिनं रुद्रं मद्रूपं पूर्णमुत्तमम् । देवकार्यार्थमुद्भूतं पृथगाकृतिधारिणम्

कैलासवासिनं रुद्रं मद्रूपं पूर्णमुत्तमम् । देवकार्याथमुद्भूतं पृथगाकृतिधारिणम् ॥

Verse 40

एतदर्थे हि मद्रूपः परिपूर्णतमः प्रभुः । कैलासे भक्तवशतस्संतिष्ठति गिरौ हरे

एतदर्थे हि मद्रूपः परिपूर्णतमः प्रभुः । कैलासे गिरौ हरे भक्तवशतः सन्तिष्ठति ॥

Verse 41

मत्तस्त्वत्तो न भेदोऽस्ति युवयोस्सेव्य एव सः । चराचराणां सर्वेषां सुरादीनां च सर्वदा

मत्तस्त्वत्तो न भेदोऽस्ति; युवयोः सेव्य एव सः । चराचराणां सर्वेषां सुरादीनां च सर्वदा ॥

Verse 42

आवयोभेदकर्ता यस्स नरो नरकं व्रजेत् । इहापि प्राप्नुयात्कृष्टं पुत्रपौत्रविवर्जितः

आवयोर्भेदकर्ता यः स नरो नरकं व्रजेत् । इहापि प्राप्नुयात्क्लेशं पुत्रपौत्रविवर्जितः ॥

Verse 43

इत्युक्तवंतं दुर्गेशं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । राधया सहितः कृष्णः स्वस्थानं सगणो ययौ

इत्युक्त्वा दुर्गेशं तं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । राधया सहितः कृष्णः स्वस्थानं सगणो ययौ ॥

Verse 44

हरिर्ब्रह्मा च तौ व्यास सानन्दौ गतसाध्वसौ । मुहुर्मुहुः प्रणम्येशं वैकुंठं ययतुर्द्रुतम्

हरिर्ब्रह्मा च तौ व्यास सानन्दौ गतसाध्वसौ । मुहुर्मुहुः प्रणम्येशं वैकुण्ठं ययतुर्द्रुतम् ॥

Verse 45

तत्रागत्याखिलं वृत्तं देवेभ्यो विनिवेद्य तौ । तानादाय ब्रह्मविष्णू कैलासं ययतुर्गिरिम्

तत्रागत्य तौ अखिलं वृत्तं देवेभ्यो विनिवेद्य; तान् देवान् आदाय ब्रह्मविष्णू कैलासं गिरिं ययतुः।

Verse 46

तत्र दृष्ट्वा महेशानं पार्वतीवल्लभं प्रभुम् । दीनरक्षात्तदेहं च सगुणं देवनायकम्

तत्र महेशानं पार्वतीवल्लभं प्रभुं दृष्ट्वा; दीनरक्षार्थं धृतं तदेहं सगुणं देवनायकं च ददर्श।

Verse 47

तुष्टुवुः पूर्ववत्सर्वे भक्त्या गद्गदया गिरा । करौ बद्ध्वा नतस्कंधा विनयेन समन्विताः

पूर्ववत् सर्वे भक्त्या गद्गदया गिरा तुष्टुवुः; करौ बद्ध्वा नतस्कन्धा विनयेन समन्विताः।

Verse 48

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव गिरिजानाथ शंकर । वयं त्वां शरणापन्ना रक्ष देवान्भयाकुलान्

देवा ऊचुः— “देवदेव महादेव गिरिजानाथ शंकर, वयं त्वां शरणापन्ना; रक्ष देवान् भयाकुलान्।”

Verse 49

शंखचूडदानवेन्द्रं जहि देवनिषूदनम् । तेन विक्लाविता देवाः संग्रामे च पराजिताः

शंखचूडं दानवेन्द्रं जहि, हे देवनिषूदन। तेन देवाः विक्लाविताः, संग्रामे च पराजिताः॥

Verse 50

हृताधिकाराः कुतले विचरंति यथा नराः । देवलोको हि दुर्दृश्यस्तेषामासीच्च तद्भयात्

हृताधिकाराः कुतले विचरन्ति यथा नराः। तद्भयात् तेषां देवलोकोऽपि दुर्दृश्योऽभवत्॥

Verse 51

दीनोद्धर कृपासिन्धो देवानुद्धर संकटात् । शक्रं भयान्महेशानहत्वा तं दानवाधिपम्

दीनोद्धर कृपासिन्धो महेशान, देवान् संकटादुद्धर। शक्रं भयात् विमोचय, तं दानवाधिपं हत्वा॥

Verse 52

इति श्रुत्वा वचश्शंभुर्देवानां भक्तवत्सलः । उवाच विहसन् वाण्या मेघनादगभीरया

इति श्रुत्वा वचः शम्भुर्देवानां भक्तवत्सलः। विहसन् मेघनादगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच॥

Verse 53

श्रीशंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाः स्वस्थानं गच्छत धुवम् । शंखचूडं वधिष्यामि सगणं नात्र संशयः

श्रीशंकर उवाच—हे हरे हे विधे देवाः, स्वस्थानं गच्छत ध्रुवम्। शंखचूडं सगणं वधिष्यामि, नात्र संशयः॥

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचः पीयूषसंनिभम् । ते सर्वे प्रमुदा ह्यासन्नष्टं मत्वा च दानवम्

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य वचः पीयूषसन्निभम् । ते सर्वे प्रमुदिता आसन् दानवो नष्ट इति मत्वा ॥

Verse 55

हरिर्जगाम वैकुंठं सत्यलोके विधिस्तदा । प्रणिपत्य महेशं च सुराद्याः स्वपदं ययुः

हरिर्जगाम वैकुण्ठं सत्यलोके विधिस्तदा। प्रणिपत्य महेशं च सुराद्याः स्वपदं ययुः॥