गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता । भवतानुग्रहात्प्रीत्या शभ्वनुग्रहनिर्भरा

व्यास उवाच। सनत्कुमार सर्वज्ञ, भवतानुग्रहात् प्रीत्या श्राविता सुकथाद्भुता। शम्भ्वनुग्रहनिर्भरा॥

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः । गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शशिमौलिनः प्रभोः चरितं पावनम् । यथा स प्रीत्या बाणासुराय वै गाणपत्यं ददौ ॥

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शंभोः परात्मनः । गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणा सुराय हि

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शम्भोः परात्मनः । यथा प्रीत्या ददौ बाणासुराय हि गाणपत्यं महत् ॥

Verse 4

अत्रैव सुचरित्रं च शंकरस्य महाप्रभोः । कृष्णेन समरोप्यत्र शंभोर्बाणानुगृह्णतः

अत्रैव शंकरस्य महाप्रभोः सुचरित्रमपि वर्तते—कृष्णेनैव समरोप्यस्मिन् संग्रामे शम्भुः बाणाय प्रसन्नोऽनुग्रहं ददौ।

Verse 5

अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् । इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्

अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम्। इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्॥

Verse 6

ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः । मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः

ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्नाम मुनिरासीन्महामतिः। मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः॥

Verse 7

तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः । सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यंतं पितुर्भक्तो विधेरपि

तस्य पुत्रो महात्मा कश्यपो मुनिसत्तमोऽभूत्। सृष्टिं प्रवर्धयामासात्यन्तं पितृभक्तो विधेः अपि भक्तिमान्।

Verse 8

स्वस्य त्रयोदशमितादक्षकन्या स्सुशीलिकाः । कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः

स्वस्य त्रयोदशमिताः दक्षकन्याः सुशीलिकाः । कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन् पतिव्रताः ॥

Verse 9

तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः । अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः

तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः । अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः ॥

Verse 10

ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥

Verse 11

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः । ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः । ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात् ॥

Verse 12

प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह

प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह ॥

Verse 13

विरोचनः सुतस्तस्य महा दातृवरोऽभवत् । शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः

तस्य सुतो विरोचनः महादातृवरः प्रसिद्धोऽभवत्; शक्रो विप्रवेषेण याचमानः सन्, तस्मै स्वशिरोऽपि दानरूपेण ददौ।

Verse 14

तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

तस्य पुत्रो बलिर्नाम महादानी शिवप्रियः; स एव वामनरूपिणे हरये मेदिनीं दानतः समर्पयामास।

Verse 15

तस्यौरसः सुतो बाणश्शिवभक्तो बभूव ह । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसंधस्स हस्रदः

तस्मादौरसः सुतो बाणो जातः, स च शिवभक्तो बभूव; सर्वैर्मान्यः, वदान्यः, धीमान्, सत्यसन्धः, सहस्रदः प्रसिद्धश्च।

Verse 16

शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा । त्रैलोक्यं च बलाञ्ज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः

शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा सासुरेश्वरः पुरा राज्यं चकार; बलात् त्रैलोक्यं जित्वा तन्नाथानपि वशीचकार।

Verse 17

तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः । शंकरस्य प्रसादेन किंकरा इव तेऽभवन्

तस्य शिवभक्तस्य बाणासुरस्य चामराः शंकरप्रसादेन ते किंकरा इवाभवन्, शिवकिंकरा इव सेवापराः॥

Verse 18

तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः । सापत्न्यादुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः

तस्य राज्येऽमरान् परित्यज्य प्रजाः न दुःखिताः अभवन्। ये तु सापत्न्यादिदुःखिताः, ते परधर्मप्रवर्तिनः स्वधर्मात् भ्रष्टाः॥

Verse 19

सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः । तांडवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्

स महाबाहुः महासुरः कदाचित् सहस्रबाहुवाद्येन ताण्डवेन नृत्येन महेश्वरम् अतोषयत्॥

Verse 20

तेन नृत्येन संतुष्टस्सुप्रसन्नो बभूव ह । ददर्श कृपया दृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

तेन नृत्येन संतुष्टः सुप्रसन्नो बभूव ह । भक्तवत्सलः शंकरः कृपया दृष्ट्या तमपश्यत् ॥

Verse 21

भगवान्सर्वलोकेश्शशरण्यो भक्तकामदः । वरेण च्छंदयामास बालेयं तं महासुरम्

भगवान् सर्वलोकेशः शरण्यः भक्तकामदः । वरेण च्छन्दयामास बालेयं तं महासुरम् ॥

Verse 22

शंकर उवाच । बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरस्सुधीः । प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्

शंकर उवाच । बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरः सुधीः । प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम् ॥

Verse 23

बाणासुर उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि

बाणासुर उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि ॥

Verse 24

मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः । सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतस्सगणः प्रभो

मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः । सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतः सगणः प्रभो ॥

Verse 25

सनत्कुमार उवाच । बलिपुत्रस्स वै बाणो मोहितश्शिवमायया । मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्

सनत्कुमार उवाच—बलिपुत्रः स वै बाणो मोहितः शिवमायया। मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्॥

Verse 26

स भक्तवत्सलः शंभुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् । तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणस्ससुतः प्रभुः

स भक्तवत्सलः शम्भुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान्। तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणः ससुतः प्रभुः॥

Verse 27

स कदाचिद्बाणपुरे चक्रे देवासुरैस्सह । नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये

स कदाचिद्बाणपुरे देवासुरैः सह हरः। शोणितकाह्वया रम्ये नदीतीरे क्रीडां चकार॥

Verse 28

ननृतुर्जहसुश्चापि गंधर्वासरसस्तथा । जेयुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्

गन्धर्वाप्सरसश्चैव हर्षोत्फुल्लमनाः समम् । ननृतुर्जहसुश्चापि मुनयो जयमब्रुवन् ॥ प्रणेमुरर्चयामासुस्तं तुष्टुवुश्च महेश्वरम् ॥

Verse 29

ववल्गुः प्रथमास्सर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा । आययुः सिद्धसंघाश्च दृदृशुश्शांकरी रतिम्

प्रथमं सर्वऋषयः प्रमुदिता ववल्गुः । जुहुवुश्च तथा वह्नौ हविर्दिव्यमनुत्तमम् ॥ ततः सिद्धगणाः सर्वे समाययुः समन्ततः । ददृशुः शाङ्करीं रतिं शङ्करस्य महात्मनः ॥

Verse 30

कुतर्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपंथिनः । मातरोभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च विभीषिका

कुतर्किकाः विनेशुश्च म्लेच्छाः परिपन्थिनः । अन्ये च शत्रवो नष्टा विनेशुश्च विभीषिकाः ॥ मातरः शत्रुमभिमुखाः स्थिरा बभूवुरद्भुताः ।

Verse 31

रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च विस्तृताः । तस्मिन्दृष्टे प्रजास्सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः

रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषा विस्तृताः । तस्मिन्दृष्टे तु सर्वेऽपि जनाः परमसुप्रीतिमाययुः ॥

Verse 32

ववल्गुर्मुनयस्सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् । पुपुषुश्चापि ऋतवस्स्वप्रभावं तु तत्र च

स्त्रीणां विचेष्टितं दृष्ट्वा मुनयः सिद्धाः ववल्गुः; तत्रैव ऋतवोऽपि स्वप्रभावं प्रववृधुः प्रकाशयामासुः।

Verse 33

ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः । चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः

ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः । चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः ॥

Verse 34

पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः । मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च

पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः । मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च ॥

Verse 35

ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः । अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम्

ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः । अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम् ॥

Verse 36

चन्द्रशेखर उवाच । वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् । शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय

चन्द्रशेखर उवाच । वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् । शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय ॥

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् । सुप्रणम्य रहो दूतश्शंकरस्य कृतांजलिः

सनत्कुमार उवाच—स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम्। रहसि दूतः शंकरस्य सुप्रणम्य कृताञ्जलिः॥

Verse 38

नन्दीश्वर उवाच । द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः । स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः

नन्दीश्वर उवाच—देवि, देवदेवो महेश्वरः त्वां द्रष्टुमिच्छति। तस्यैव निदेशानुसारं मया तव स्ववल्लभायाः योग्यं रूपं निर्मितम्।

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । ततस्तद्वचनाद्गौरी मंडनं कर्तुमादरात् । उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा

सनत्कुमार उवाच—तद्वचनात् गौरी पतिव्रतधर्मपरायणा सादरं मण्डनं कर्तुमुद्यताभूत्, हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 40

आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया । आजगाम ततो नंदी रुद्रासन्नं मनोगतिः

आगच्छामि; प्रभुं गच्छ; वद तं त्वं ममाज्ञया—इति। ततः नन्दी मनोगतिवेगेन रुद्रासन्नं आजगाम।

Verse 41

पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः । पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमा नय पार्वतीम्

ततः परविभ्रमः रुद्रः नन्दिनं पुनराह—तात, पुनर्गच्छ; क्षिप्रं ततः पार्वतीं नय।

Verse 42

बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् । द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्

“बाढम्” इत्युक्त्वा स गत्वा सुलोचनां गौरीमाह—ते भर्ता कृतवेषां मनोरमां त्वां द्रष्टुमिच्छति।

Verse 43

शंकरो बहुधा देवि विहर्तुं संप्रतीक्षते । एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनंदिनि

देवि, शंकरो बहुधा विहर्तुं संप्रतीक्षते। एवं पतौ सुकामार्ते, गम्यतां गिरिनन्दिनि, तं प्रति।

Verse 44

क्सरोभिस्समग्राभिरन्योन्यमभिमंत्रितम् । लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः

समग्रैः क्सरोभिः परस्परमभिमन्त्रितैः; स तत्क्षणादेव लब्धभावो भूत्वा पार्वत्याः दर्शनायात्युत्सुकोऽभवत्।

Verse 45

अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितंबिनीम् । सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै धुवम्

अयं पिनाकधारी कामारिः इमां नितम्बिनीं कन्यां वृणुयात्; सा च सर्वासां दिव्यनारीणां मध्ये ध्रुवं राज्ञी भविष्यति।

Verse 46

वीक्षणं गौरिरूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः । कामोऽयं हंति कामारिमूचुरन्योन्यमादताः

गौरिरूपेण वीक्षणं कृत्वा मन्मथगणैः सह क्रीडयेत्; ततस्ते परस्परं जगदुः— ‘अयं कामः कामारिमपि हन्ति’ इति।

Verse 47

स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणी स्त्रियम् । सा गच्छेत्तत्र निश्शंकं मोहयेत्पार्वतीपतिम्

या काचिद् स्त्री दाक्षायणीं विना तं स्प्रष्टुं शक्नोति, सा निःशङ्का तत्र गच्छेत् । पार्वतीपतिं महादेवं मोहयितुं प्रयतेत् ॥

Verse 48

कूष्मांडतनया तत्र शंकरं स्प्रष्टुमुत्सहे । अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्

तत्र कूष्माण्डतनया प्राह—“शङ्करं स्प्रष्टुमुत्सहे।” ततः चित्रलेखा गौरीसुरूपेण वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 49

चित्रलेखोवाच । यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोह नेच्छया । पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः

चित्रलेखोवाच—पुरा केशवो मोहनेच्छया न, परमार्थतः वैष्णवं योगं आश्रित्य मोहिनीरूपं दधार।

Verse 50

उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् । कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चांडिकं वपुः

ततोऽर्वश्याः रूपपरिवर्तनं दृष्ट्वा घृताची कालीरूपं दधार, विश्वाची च चाण्डिकं घोरं वपुः जग्राह।

Verse 51

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषा चरित्रवर्णनं शिवशिवाविवाहवर्णनं नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘ऊषाचरित्रवर्णनं शिवशिवाविवाहवर्णनं’ नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 52

मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः । रत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुस्स्वविद्यासंयुता अनु

अनुक्ता अपि मातरः तथा अनुक्ताश्च वराप्सरसः । स्वस्वविद्यासमायुक्ताः रत्नाद्रूपाणि तदा चक्रुः ॥

Verse 53

ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुंभां डनंदिनी । वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडंबयत्

ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुम्भाण्डनन्दिनी । वैष्णवादात्मयोगेन विज्ञातार्था व्यडम्बयत् ॥

Verse 54

ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा । चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्

ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा । पार्वत्यै चकार रूपं दिव्यमत्यद्भुतं शुभम् ॥

Verse 55

महारक्ताब्जसंकाशं चरणं चोक्तमप्रभम् । दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्

महारक्ताब्जसंकाशं चरणं प्रोक्तमप्रभम् । दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम् ॥

Verse 56

तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः । उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा

तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः। उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा॥

Verse 57

गिरिजोवाच । यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया । सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि

गिरिजोवाच—यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया। सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि॥

Verse 58

अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे

अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे। द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे॥

Verse 59

कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामंतःपुरे नरः । स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि

उपवासं कुर्वत्यास्त्वां सुप्तामन्तःपुरे नरः । भुङ्क्ते; स ते भर्ता देवैः कृतः, तेन सार्धं रमिष्यसि ॥

Verse 60

आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतंद्रिता । एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना

आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतन्द्रिता । एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना ॥

Verse 61

अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना । रुद्रसंनिधिमागत्य चिक्रीडे तेन शंभुना

अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना। रुद्रसंनिधिमागत्य तेन शंभुना सह चिकीड़े॥

Verse 62

ततो रतांते भगवान्रुद्रश्चादर्शनं ययौ । सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने

ततो रतान्ते सम्पन्ने भगवान् रुद्रः सह पार्वत्या सगणः सदारः सर्वैर्देवैः सहितो मुने अदर्शनं ययौ।