हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततो हिरण्याक्षसुतः कदाचित्संश्रावितो नर्मयुतैर्मदांधैः । तैर्भ्रातृभिस्संप्रयुतो विहारे किमंध राज्येन तवाद्य कार्यम्

सनत्कुमार उवाच—ततो हिरण्याक्षसुतः कदाचित् नर्मयुक्तैर्मदांधैर्भ्रातृभिः सह विहरन्, तेषां वाक्यं श्रावितः—“अन्ध! राज्येन तवाद्य किं कार्यम्?”

Verse 2

हिरण्यनेत्रस्तु बभूव मूढः कलिप्रियं नेत्रविहीनमेव । यो लब्धवांस्त्वां विकृतं विरूपं घोरैस्तपोभिर्गिरिशं प्रसाद्य

हिरण्यनेत्रस्तु मूढतामगात्, कलिप्रियं नेत्रविहीनमेव प्राप। घोरैस्तपोभिर्गिरिशं प्रसाद्य, त्वां विकृतं विरूपं च लब्धवान्॥

Verse 3

स त्वं न भागी खलु राज्यकस्य किमन्यजातोऽपि लभेत राज्यम् । विचार्यतां तद्भवतैव नूनं वयं तु तद्भागिन एव सत्यम्

स त्वं न भागी खलु राज्यकस्य; किमन्यजातोऽपि लभेत राज्यम्। विचार्यतां तद्भवतैव नूनं; वयं तु तद्भागिन एव सत्यम्॥

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । तेषां तु वाक्यानि निशम्य तानि विचार्य बुद्ध्या स्वयमेव दीनः । ताञ्छांतयित्वा विविधैर्वचोभिर्गतस्त्वरण्यं निशि निर्जनं तु

सनत्कुमार उवाच। तेषां वचांसि निशम्य तानि, स्वबुद्ध्या विचार्य स दीन एव। ताञ्शान्तयित्वा विविधैर्वचोभिः, निशि निर्जनं त्वरण्यं जगाम॥

Verse 5

वर्षायुतं तत्र तपश्चचार जजाप जाप्यं विधृतैकपादः । आहारहीनो नियमोर्द्ध्वबाहुः कर्त्तुं न शक्यं हि सुरा सुरैर्यत्

वर्षायुतं तत्र तपश्चचार, जजाप जाप्यं विधृतैकपादः। आहारहीनो नियमोर्द्ध्वबाहुः, कर्तुं न शक्यं हि सुरासुरैर्यत्॥

Verse 6

प्रजाल्य वह्निं स्म जुहोति गात्रमांसं सरक्तं खलु वर्षमात्रम् । तीक्ष्णेन शस्त्रेण निकृत्य देहात्समंत्रकं प्रत्यहमेव हुत्वा

प्रज्वाल्य वह्निं स जुहोति गात्रमांसं सरक्तं खलु वर्षमात्रम् । तीक्ष्णेन शस्त्रेण निकृत्य देहात्समंत्रकं प्रत्यहमेव हुत्वा ॥

Verse 7

स्नाय्वस्थिशेषं कुणपं तदासौ क्षयं गतं शोणितमेव सर्वम् । यदास्य मांसानि न संति देहं प्रक्षेप्तुकामस्तु हुताशनाय

स्नाय्वस्थिशेषं कुणपं तदासौ क्षयं गतं शोणितमेव सर्वम् । यदास्य मांसानि न संति देहं प्रक्षेप्तुकामस्तु हुताशनाय ॥

Verse 8

ततः स दृष्टस्त्रिदशालयैर्जनैः सुविस्मितैर्भीतियुतैस्समस्तैः । अथामरैश्शीघ्रतरं प्रसादितो बभूव धाता नुतिभिर्नुतो हि

ततः स दृष्टस्त्रिदशालयैर्जनैः सुविस्मितैर्भीतियुतैस्समस्तैः । अथामरैश्शीघ्रतरं प्रसादितो बभूव धाता नुतिभिर्नुतो हि ॥

Verse 9

निवारयित्वाथ पितामहस्तं ह्युवाच तं चाद्यवरं वृणीष्व । यस्याप्तिकामस्तव सर्वलोके सुदुर्लभं दानव तं गृहाण

निवारयित्वाथ पितामहस्तं ह्युवाच तं चाद्यवरं वृणीष्व । यस्याप्तिकामस्तव सर्वलोके सुदुर्लभं दानव तं गृहाण ॥

Verse 10

स पद्मयोनेस्तु वचो निशम्य प्रोवाच दीनः प्रणतस्तु दैत्यः । यैर्निष्ठुरैर्मे प्रहृतं तु राज्यं प्रह्रादमुख्या मम संतु भृत्याः

स पद्मयोनेस्तु वचो निशम्य प्रोवाच दीनः प्रणतस्तु दैत्यः । यैर्निष्ठुरैर्मे प्रहृतं तु राज्यं प्रह्रादमुख्या मम संतु भृत्याः ॥

Verse 11

अंधस्य दिव्यं हि तथास्तु चक्षुरिन्द्रादयो मे करदा भवंतु । मृत्युस्तु माभून्मम देवदैत्यगंधर्वयक्षोरगमानुषेभ्यः

अन्धस्य दिव्यं चक्षुः प्रादुर्भवतु; इन्द्रादयः सर्वे मम करदा भवन्तु। देवदैत्यगन्धर्वयक्षोरगमानुषेभ्यो मम मृत्युर्मा भूत्तु।

Verse 12

नारायणाद्वा दितिजेन्द्रशत्रोस्सर्वाज्जनात्सर्वमयाच्च शर्वात् । श्रुत्वा वचस्तस्य सुदारुणं तत्सुशंकितः पद्मभवस्तमाह

नारायणविषये दितिजेन्द्रशत्रोः, सर्वमयस्य शर्वस्य च विषये, तस्य सुदारुणं वचः श्रुत्वा पद्मभवः सुसंशङ्कितोऽभूत्, तं प्रत्युवाच।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । दैत्येन्द्र सर्वं भविता तदेतद्विनाशहेतुं च गृहाण किंचित् । यस्मान्न जातो न जनिष्यते वा यो न प्रविष्टो मुखमंतकस्य

ब्रह्मोवाच— दैत्येन्द्र, सर्वमेतत् तथैव भविष्यति; तथापि विनाशहेतुं किंचिदपि गृहाण। यो न जातो न जनिष्यते, यो न कदाप्यन्तकस्य मुखं प्रविष्टः—तं परमेश्वरं विरोधयतः विनाशः प्रजायते।

Verse 14

अत्यन्तदीर्घं खलु जीवितं तु भवादृशास्सत्पुरुषास्त्यजंतु । एतद्वचस्सानुनयं निशम्य पितामहात्प्राह पुनस्तस्य दैत्यः

अत्यन्तदीर्घं खलु जीवितं; भवादृशाः सत्पुरुषा इदं त्यजन्तु। इति सानुनयं वचः श्रुत्वा स दैत्यः पितामहं पुनरुवाच।

Verse 15

अंधक उवाच । कालत्रये याश्च भवंति नार्यः श्रेष्ठाश्च मध्याश्च तथा कनिष्ठाः । तासां च मध्ये खलु रत्नभूता ममापि नित्यं जननीव काचित्

अन्धक उवाच— कालत्रये याः स्त्रियो भवन्ति, श्रेष्ठा मध्याः कनिष्ठाश्च; तासां मध्ये रत्नभूता एका काचिन्मम नित्यं जननीव।

Verse 16

कायेन वाचा मनसाप्यगम्या नारी नृलोकस्य च दुर्लभाय । तां कामयानस्य ममास्तु नाशो दैत्येन्द्रभावाद्भगवान्स्वयंभूः

कायेन वाचा मनसाप्यगम्या नारी नृलोकेऽतिदुर्लभा या । तां कामयानस्य ममास्तु नाशो दैत्येन्द्रभावादपि स्वयम्भूः ॥

Verse 17

वाक्यं तदाकर्ण्य स पद्मयोनिः सुविस्मितश्शंकरपादपद्ममम् । सस्मार संप्राप्य निर्देशमाशु शंभोस्तु तं प्राह ततोंधकं वै

वाक्यं तदाकर्ण्य स पद्मयोनिः सुविस्मितः शंकरपादपद्मम् । सस्मार संप्राप्य निर्देशमाशु शम्भोस्ततोऽन्धकमुवाच वै ॥

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यत्कांक्षसे दैत्यवरास्तु ते वै सर्वं भवत्येव वचस्सकामम् । उत्तिष्ठ दैत्येन्द्र लभस्व कामं सदैव वीरैस्तु कुरुष्व युद्धम्

ब्रह्मोवाच । यत्काङ्क्षसे दैत्यवर तवैतत्सर्वं भविष्यति वचः सकामम् । उत्तिष्ठ दैत्येन्द्र लभस्व कामं सदैव वीरैः सह युध्यस्व ॥

Verse 19

श्रुत्वा तदेतद्वचनं मुनीश विधातुराशु प्रणिपत्य भक्त्या । लोकेश्वरं हाटकनेत्रपुत्रः स्नाय्वस्थिशेषस्तु तमाह देवम्

श्रुत्वा तदेतद्वचनं मुनीश विधातुराशु प्रणिपत्य भक्त्या । लोकेश्वरं हाटकनेत्रपुत्रः स्नाय्वस्थिशेषोऽथ तमाह देवम् ॥

Verse 20

अंधक उवाच । कथं विभो वैरिबलं प्रविश्य ह्यनेन देहेन करोमि युद्धम् । स्नाय्वस्थिशेषं कुरु मांसपुष्टं करेण पुण्ये न च मां स्पृशाद्य

अन्धक उवाच । कथं विभो वैरिबलं प्रविश्य ह्यनेन देहेन करोमि युद्धम् । स्नाय्वस्थिशेषं कुरु मांसपुष्टं करेण पुण्येन न च मां स्पृशाद्य ॥

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा वचस्तस्य स पद्मयोनिः करेण संस्पृश्य च तच्छरीरम् । गतस्सुरेन्द्रैस्सहितः स्वधाम संपूज्यमानो मुनिसिद्धसंघैः

सनत्कुमार उवाच। श्रुत्वा वचस्तस्य स पद्मयोनिः, करेण संस्पृश्य च तच्छरीरम्। गतः सुरेन्द्रैः सहितः स्वधाम, संपूज्यमानो मुनिसिद्धसंघैः॥

Verse 22

संस्पृष्टमात्रस्स च दैत्यराजस्संपूर्णदेहो बलवान्बभूव । संजातनेत्रस्सुभगो बभूव हृष्टस्स्वमेव नगरं विवेश

संस्पृष्टमात्रः स दैत्यराजः सम्पूर्णदेहो बलवान् बभूव। संजातनेत्रः सुभगो बभूव हृष्टः स्वमेव नगरं विवेश॥

Verse 23

उत्सृज्य राज्यं सकलं च तस्मै प्रह्लादमुख्यास्त्वथ दानवेन्द्राः । तमागतं लब्धवरं च मत्वा भृत्या बभूवुर्वश गास्तु तस्य

उत्सृज्य राज्यं सकलं च तस्मै प्रह्लादमुख्यास्त्वथ दानवेन्द्राः। तमागतं लब्धवरं च मत्वा भृत्या बभूवुर्वशगास्तु तस्य॥

Verse 24

ततोन्धकः स्वर्गमगाद्विजेतुं सेनाभियुक्तस्सहभृत्यवर्गः । विजित्य लेखान्प्रधने समस्तान्करप्रदं वज्रधरं चकार

ततोऽन्धकः स्वर्गमगाद्विजेतुं सेनाभियुक्तः सहभृत्यवर्गः। विजित्य देवान् प्रधने समस्तान् करप्रदं वज्रधरं चकार॥

Verse 25

नागान्सुपर्णान्वरराक्षसांश्च गंधर्वयक्षानपि मानुषांस्तु । गिरीन्द्रवृक्षान्समरेषु सर्वांश्चतुष्पदः सिंहमुखान्विजिग्ये

नागान् सुपर्णान् वरराक्षसांश्च गन्धर्वयक्षानपि मानुषांश्च। गिरीन्द्रवृक्षान् समरेषु सर्वान् चतुष्पदः सिंहमुखो विजिग्ये॥

Verse 26

त्रैलोक्यमेतद्धि चराचरं वै वशं चकारात्मनि संनियोज्य । स कूलानि सुदर्शनानि नारीसहस्राणि बहूनि गत्वा

त्रैलोक्यं चराचरं सर्वं स्वात्मनि संनियोज्य वशं चकार; ततः सुदर्शनानि कूलानि बहूनि गत्वा नारीसहस्रैः सह विचचार।

Verse 27

रसातले चैव तथा धरायां त्रिविष्टपे याः प्रमदाः सुरूपाः । ताभिर्युतोऽन्येषु सपर्वतेषु रराम रम्येषु नदीतटेषु

रसातले धरायां च त्रिविष्टपे च याः सुरूपाः प्रमदाः, ताभिर्युतः स रम्येषु नदीतटेषु सपर्वतेष्वन्येषु देशेषु रराम।

Verse 28

क्रीडायमानस्स तु मध्यवर्ती तासां प्रहर्षादथ दानवेन्द्रः । तत्पीतशिष्टानि पिबन्प्रवृत्त्यै दिव्यानि पेयानि सुमानुषाणि

तासां मध्ये क्रीडमानो दानवेन्द्रः प्रहर्षितः; ताभिः पीतशिष्टानि दिव्यानि पेयानि क्रमशः पिबन् प्रवृत्तः, सुमानुषोचितानि।

Verse 29

अन्यानि दिव्यानि तु यद्रसानि फलानि मूलानि सुगंधवंति । संप्राप्य यानानि सुवाहनानि मयेन सृष्टानि गृहोत्तमानि

अन्यानि च दिव्यानि रसानि सुगन्धीनि फलानि मूलानि च; मयेन सृष्टानि गृहोत्तमानि, सुवाहनानि यानानि च संप्राप्य।

Verse 30

पुष्पार्घधूपान्नविलेपनैश्च सुशोभितान्यद्भुतदर्शनैश्च । संक्रीडमानस्य गतानि तस्य वर्षायुतानीह तथांधकस्य

पुष्पार्घधूपान्नविलेपनैः अद्भुतदर्शनैश्च सुशोभितेषु तेषु क्रीडमानस्य, अन्धकस्येह वर्षायुतानि बहूनि व्यतीतानि।

Verse 31

जानाति किंचिन्न शुभं परत्र यदात्मनस्सौख्यकरं भवेद्धि । सदान्धको दैत्यवरस्स मूढो मदांधबुद्धिः कृतदुष्टसंगः

परत्र किं शुभं न जानाति, यदात्मनः सुखकरं भवेत्। स दैत्यवरः सदान्धकः मूढो मदान्धबुद्धिः कृतदुष्टसङ्गः।

Verse 32

ततः प्रमत्तस्तु सुतान्प्रधानान्कुतर्कवादैरभिभूय सर्वान् । चचार दैत्यैस्सहितो महात्मा विनाशयन्वैदिकसर्वधर्मान्

ततः प्रमत्तः स कुतर्कवादैः प्रधानान् सुतान् सर्वान् अभिभूय । दैत्यैः सह महात्मा विचचार, वैदिकान् सर्वधर्मान् विनाशयन् ॥

Verse 33

वेदान्द्विजान्वित्त मदाभिभूतो न मन्यते स्माप्यमरान्गुरूंश्च । रेमे तथा दैवगतो हतायुः स्वस्यैरहोभिर्गमयन्वयश्च

वित्तमदाभिभूतः स वेदान् द्विजान् अमरान् गुरूंश्च न मन्यते स्म । दैवगतः हतायुः स स्वस्यैः अहोभिः रममाणो वयश्च क्षपयामास ॥

Verse 34

ततः कदाचिद्गतवान्ससैन्यो बहुप्रयाता पृथिवीतलेऽस्मिन् । अनेकसंख्या अपि वर्षकोट्यः प्रहर्षितो मंदरपर्वतं तु

ततः कदाचित् ससैन्यः पृथिवीतलेऽस्मिन् बहुप्रयातः । अनेकसंख्याः अपि वर्षकोट्यः अतीताः, स तु प्रहर्षितो मन्दरपर्वतं प्रति जगाम ॥

Verse 35

स्वर्णोपमां तत्र निरीक्ष्य शोभां बभ्राम सैन्यैस्सह मानमत्तः । क्रीडार्थमासाद्य च तं गिरीन्द्रं मतिं स वासाय चकार मोहात्

तत्र स्वर्णोपमां शोभां निरीक्ष्य स मानमत्तः सैन्यैः सह बभ्राम । क्रीडार्थम् आसाद्य तं गिरीन्द्रं मोहात् स वासाय मतिं चकार ॥

Verse 36

शुभं दृढं तत्र पुरं स कृत्वा मुदास्थितो दैत्यपतिः प्रभावात् । निवेशयामास पुनः क्रमेण अत्यद्भुतं मन्दरशैलसानौ

शुभं दृढं तत्र पुरं स कृत्वा दैत्याधिपः स्वप्रभया मुदितः । निवेशयामास क्रमेण भूयः पुरं विचित्रं मन्दरशैलसानौ ॥

Verse 37

दुर्योधनो वैधसहस्तिसंज्ञौ तन्मंत्रिणौ दानवसत्तमस्य । ते वै कदाचिद्गिरिसुस्थले हि नारीं सुरूपां ददृशुस्त्रयोऽपि

दुर्योधनः वैधसहस्तिसंज्ञौ तस्य दानवश्रेष्ठस्य मंत्रिणौ सह । ते त्रयः कदाचिद् गिरिसुस्थले स्थित्वा नारीं सुरूपां ददृशुः ॥

Verse 38

ते शीघ्रगा दैत्यवरास्तु हर्षाद्द्रुतं महादैत्यपतिं समेत्य । ऊचुर्यथादृष्टमतीव प्रीत्या तथान्धकं वीरवरं हि सर्वे

ते शीघ्रगाः दैत्यवराः हर्षात् द्रुतं महादैत्यपतिं समेत्य । यथादृष्टं सर्वेऽतीव प्रीत्या वीरवरं अन्धकं ऊचुः ॥

Verse 39

मंत्रिणः ऊचुः । गुहांतरे ध्याननिमीलिताक्षो दैत्येन्द्र कश्चिन्मुनिरत्र दृष्टः । रूदान्वितश्चन्द्रकलार्द्धचूडः कटिस्थले बद्धगजेन्द्रकृत्तिः

मंत्रिण ऊचुः । गुहान्तरे ध्याननिमीलिताक्षो दैत्येन्द्र कश्चिन्मुनिरत्र दृष्टः । रुद्रान्वितश्चन्द्रकलार्द्धचूडः कटिस्थले बद्धगजेन्द्रकृत्तिः ॥

Verse 40

नागेन्द्रभोगावृतसर्वगात्रः कपालमालाभरणो जटालः । स शूलहस्तश्शरतूणधारी महाधनुष्मान्विवृताक्षसूत्रः

नागेन्द्रभोगावृतसर्वगात्रः कपालमालाभरणो जटालः । स शूलहस्तः शरतूणधारी महाधनुष्मान् विवृताक्षसूत्रः ॥

Verse 41

खड्गी त्रिशूली लकुटी कपर्दी चतुर्भुजो गौरतराकृतिर्हि । भस्मानुलिप्तो विलसत्सुतेजास्तपस्विवर्योऽद्भुतसर्ववेशः

खड्गत्रिशूललकुटधारी कपर्दी चतुर्भुजो गौरतराकृतिः। भस्मानुलिप्तो विलसत्सुतेजास्तपस्विवर्योऽद्भुतसर्ववेषः॥

Verse 42

तस्याविदूरे पुरुषश्च दृष्टस्स वानरो घोरमुखःकरालः । सर्वायुधो रूक्षकरश्च रक्षन्स्थितो जरद्गोवृषभश्च शुक्लः

तस्याविदूरे पुरुषोऽपि दृष्टो वानराकारो घोरमुखः करालः। सर्वायुधो रूक्षकरो रक्षन् स्थितो जरद्गोवृषभः शुक्लः॥

Verse 43

तस्योपविष्टस्य तपस्विनोपि सुचारुरूपा तरुणी मनोज्ञा । नारी शुभा पार्श्वगता हि तस्य दृष्टा च काचिद्भुवि रत्नभूता

तस्योपविष्टस्य तपस्विनोऽपि सुचारुरूपा तरुणी मनोज्ञा। नारी शुभा पार्श्वगता हि तस्य दृष्टा च काचिद्भुवि रत्नभूता॥

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकगाणपत्यलाभोपाख्याने दूतसंवादो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डेऽन्धकगाणपत्यलाभोपाख्याने दूतसंवादो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥

Verse 45

मान्या महेशस्य च दिव्यनारी भार्य्या मुनेः पुण्यवतः प्रिया सा । योग्या हि द्रष्टुं भवतश्च सम्यगानाय्य दैत्येन्द्र सुरत्नभोक्तः

मान्या महेशस्य च दिव्यनारी भार्या मुनेः पुण्यवतः प्रिया सा । योग्या हि द्रष्टुं भवतश्च सम्यगानाय्य दैत्येन्द्र सुरत्नभोक्तः ॥

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वेति तेषां वचनानि तानि कामातुरो घूर्णितसर्वगात्रः । विसर्जयामास मुनैस्सकाशं दुर्योधनादीन्सहसा स दैत्यः

सनत्कुमार उवाच । तेषां वचनानि श्रुत्वा कामातुरः स दैत्यः सर्वगात्रं घूर्णयन् सहसा मुनिसकाशात् दुर्योधनादीन् विसर्जयामास ।

Verse 47

आसाद्य ते तं मुनिमप्रमेयं बृहद्व्रतं मंत्रिवरा हि तस्य । सुराजनीतिप्रवणा मुनीश प्रणम्य तं दैत्यनिदेशमाहुः

ते मंत्रिवराः सुराजनीतिप्रवणाः बृहद्व्रतं मुनिमप्रमेयं आसाद्य, मुनीश, तं प्रणम्य दैत्यराज्ञो निदेशं तस्मै न्यवेदयन्।

Verse 48

मंत्रिण ऊचुः । हिरण्यनेत्रस्य सुतो महात्मा दैत्याधिराजोऽन्धकनामधेयः । त्रैलोक्यनाथो भवकृन्निदेशादिहोपविष्टोऽद्य विहारशाली

मंत्रिण ऊचुः । हिरण्यनेत्रसुतो महात्मा दैत्याधिराजोऽन्धकनामधेयः । भवकृन्निदेशात् त्रैलोक्यनाथो भूत्वा अद्येह विहारशाल्यामुपविष्टः ।

Verse 49

तन्मंत्रिणो वै वयमंगवीरास्तवोपकंठं च समागताः स्मः । तत्प्रेषितास्त्वां यदुवाच तद्वै शृणुष्व संदत्तमनास्तपस्विन्

तस्य वै मंत्रिणो वयं अङ्गवीराश्च तवोपकण्ठं समागताः स्मः । तत्प्रेषिताः तेन यदुक्तं तद्वै त्वां वदामः; तपस्विन्, संदत्तमनाः शृणुष्व ।

Verse 50

त्वं कस्य पुत्रोऽसि किमर्थमत्र सुखोपविष्टो मुनिवर्य धीमन् । कस्येयमीदृक्तरुणी सुरूपा देया शुभा दैत्यपतेर्मुनीन्द्र

त्वं कस्य पुत्रोऽसि, किमर्थमत्र सुखोपविष्टो मुनिवर्य धीमन्? कस्येयमीदृक्तरुणी सुरूपा? देया शुभा दैत्यपतेर्मुनीन्द्र।

Verse 51

क्वेदं शरीरं तव भस्मदिग्धं कपालमालाभरणं विरूपम् । तूणीरसत्कार्मुकबाणखड्गभुशुंडिशूलाशनितोमराणि

क्वेदं शरीरं तव भस्मदिग्धं कपालमालाभरणं विरूपम्? तूणीरसत्कार्मुकबाणखड्गभुशुंडिशूलाशनितोमराणि किमेतानि?

Verse 52

क्व जाह्नवी पुण्यतमा जटाग्रे क्वायं शशी वा कुणपास्थिखण्डम् । विषानलो दीर्घमुखः क्व सर्पः क्व संगमः पीनपयोधरायाः

क्व जाह्नवी पुण्यतमा जटाग्रे क्वायं शशी वा कुणपास्थिखण्डम्? विषानलो दीर्घमुखः क्व सर्पः क्व संगमः पीनपयोधरायाः?

Verse 53

जरद्गवारोहणमप्रशस्तं क्षमावतस्तस्य न दर्शनं च । संध्याप्रणामः क्वचिदेष धर्मः क्व भोजनं लोकविरुद्धमेतत्

जरद्गवारोहणमप्रशस्तं क्षमावतस्तस्य न दर्शनं च। संध्याप्रणामः क्वचिदेष धर्मः क्व भोजनं लोकविरुद्धमेतत्॥

Verse 54

प्रयच्छ नारीं सम सान्त्वपूर्वं स्त्रिया तपः किं कुरुषे विमूढ । अयुक्तमेतत्त्वयि नानुरूपं यस्मादहं रत्नपतिस्त्रिलोके

प्रयच्छ नारीं सम सान्त्वपूर्वं स्त्रिया तपः किं कुरुषे विमूढ? अयुक्तमेतत्त्वयि नानुरूपं यस्मादहं रत्नपतिस्त्रिलोके।

Verse 55

विमुंच शस्त्राणि मयाद्य चोक्तः कुरुष्व पश्चात्तव एव शुद्धम् । उल्लंघ्य मच्छासनमप्रधृष्यं विमोक्ष्यसे सर्वमिदं शरीरम्

अद्य मया यथोक्तं शस्त्राणि विमुञ्च; ततः स्वस्य शुद्धिकरं कर्म कुरु। ममाप्रधृष्यं शासनम् उल्लङ्घ्य चेत्, इदं सर्वं शरीरं त्वं विमोक्ष्यसे।

Verse 56

मत्वांधकं दुष्टमतिं प्रधानो महेश्वरो लौकिकभावशीलः । प्रोवाच दैत्यं स्मितपूर्वमेवमाकर्ण्य सर्वं त्वथ दूतवाक्यम्

अन्धकं दुष्टमतिं मत्वा प्रधानो महेश्वरो लौकिकभावशीलः। दूतवाक्यं समाकर्ण्य सर्वं स्मितपूर्वं दैत्यं प्रोवाच॥

Verse 57

शिव उवाच । यद्यस्मि रुद्रस्तव किं मया स्यात्किमर्थमेवं वदसीति मिथ्या । शृणु प्रभावं मम दैत्यनाथ न्याय्यं न वक्तुं वचनं त्वयैवम्

शिव उवाच। यदि रुद्रोऽहं तव, किं मया कार्यं स्यात्? किमर्थं मिथ्यैवं वदसि? दैत्यनाथ, मम प्रभावं शृणु; एवं वचनं वक्तुं तव न न्याय्यम्॥

Verse 58

नाहं क्वचित्स्वं पितरं स्मरामि गुहांतरे घोरमनन्यचीर्णम् । एतद्व्रतं पशुपातं चरामि न मातरं त्वज्ञतमो विरूपः

नाहं कदाचित् स्वं पितरं स्मरामि, गुहान्तरे घोरमनन्यचारी। एतद्व्रतं पशुपातं चरामि; न मातरं स्मरामि, त्वज्ञतमो विरूपः॥

Verse 59

अमूलमेतन्मयि तु प्रसिद्धं सुदुस्त्यजं सर्वमिदं ममास्ति । भार्या ममेयं तरुणी सुरूपा सर्वंसहा सर्वगतस्य सिद्धिः

अमूलमेतन्मयि तु प्रसिद्धं, सुदुस्त्यजं सर्वमिदं ममास्ति। भार्या ममेयं तरुणी सुरूपा, सर्वंसहा सर्वगतस्य सिद्धिः॥

Verse 60

एतर्हि यद्यद्रुचितं तवास्ति गृहाण तद्वै खलु राक्षस त्वम् । एतावदुक्त्वा विरराम शंभुस्तपस्विवेषः पुरतस्तु तेषाम्

एतर्हि यद्यद्रुचितं तवास्ति गृहाण तद्वै खलु राक्षस त्वम्। एतावदुक्त्वा विरराम शम्भुस्तपस्विवेषः पुरतस्तु तेषाम्॥

Verse 61

सनत्कुमार उवाच । गंभीरमेतद्वचनं निशम्य ते दानवास्तं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । जग्मुस्ततो दैत्यवरस्य सूनुं त्रैलोक्यनाशाय कृतप्रतिज्ञम्

सनत्कुमार उवाच । तद्गम्भीरं वचनं श्रुत्वा ते दानवाः शिरसा तं प्रणिपत्य । ततः त्रैलोक्यनाशप्रतिज्ञं दैत्यवरसूनुं प्रति जग्मुः ॥

Verse 62

बभाषिरे दैत्यपतिं प्रमत्तं प्रणम्य राजानमदीनसत्त्वाः । ते तत्र सर्वे जयशब्दपूर्वं रुद्रेण यत्तत्स्मितपूर्वमुक्तम्

ततः तेऽदीनसत्त्वा मन्त्रिणः प्रमत्तं दैत्यपतिं राजानं प्रणम्य बभाषिरे । तत्र सर्वे प्रथमं ‘जय’शब्दान् उच्चार्य, रुद्रेण स्मितपूर्वं यदुक्तं तदेव न्यवेदयन् ॥

Verse 63

मंत्रिण उचुः । निशाचरश्चंचलशौर्यधैर्यः क्व दानवः कृपणस्सत्त्वहीनः । क्रूरः कृतघ्नश्च सदैव पापी क्व दानवः सूर्यसुताद्बिभेति

मन्त्रिण ऊचुः । क्व स निशाचरः चञ्चलशौर्यधैर्यः, क्व दानवः कृपणः सत्त्वहीनः । क्रूरः कृतघ्नश्च सदैव पापी—क्व दानवः सूर्यसुताद् बिभेति ॥

Verse 64

राजत्वमुक्तोऽखिलदैत्यनाथस्तपस्विना तन्मुनिना विहस्य । मत्वा स्वबुद्ध्या तृणवत्त्रिलोकं महौजसा वीरवरेण नूनम्

राजत्वमुक्तोऽखिलदैत्यनाथः तपस्विना तेन मुनिना विहस्य । स्वबुद्ध्या त्रिणवत्त्रिलोकं मत्वा, महौजसा वीरवरेण नूनम् ॥

Verse 65

क्वाहं च शस्त्राणि च दारुणानि मृत्योश्च संत्रासकरं क्व युद्ध । क्व वीरको वानरवक्त्रतुल्यो निशाचरो जरसा जर्जरांगः

क्वाहं क्व च दारुणानि शस्त्राणि? क्व च मृत्युमपि संत्रासकरोऽयं युद्धसमरः? क्व च वानरवक्त्रतुल्यो जरया जर्जराङ्गो निशाचरः वीरक इति?

Verse 66

क्वायं स्वरूपः क्व च मंदभाग्यो बलं त्वदीयं क्व च वीरुधो वा । शक्तोऽपि चेत्त्वं प्रयतस्व युद्धं कर्तुं तदा ह्येहि कुरुष्व किंचित्

क्वायं तव स्वरूपो महिमान्, क्व च मंदभाग्यत्वम्? क्व तव बलं, क्व च त्वं वीरुध इव? शक्तोऽसि चेत् प्रयतस्व युद्धं कर्तुं; इहैवागच्छ, किंचिदपि कुरु।

Verse 67

वज्राशनेस्तुल्यमिहास्ति शस्त्रं भवादृशां नाशकरं च घोरम् । क्व ते शरीरं मृदुपद्मतुल्यं विचार्य चैवं कुरु रोचते यत्

इह वज्राशनेस्तुल्यं शस्त्रं विद्यते, भवादृशां नाशकरं घोरम्। क्व ते मृदुपद्मतुल्यं शरीरम्? एतद्विचार्य यत् रोचते तत् कुरु।

Verse 68

मंत्रिण ऊचुः । इत्येवमादीनि वचांसि भद्रं तपस्विनोक्तानि च दानवेश । युक्तं न ते तेन सहात्र युद्धं त्वामाह राजन्स्मयमान एव

मन्त्रिण ऊचुः—भद्रं दानवेश! तपस्विना उक्तानि इत्येवमादीनि वचांसि शुभानि। राजन्, स्मयमान एव स त्वामाह—तेन सहात्र युद्धं न युक्तम्।

Verse 69

विवस्तुशून्यैर्बहुभिः प्रलापैरस्माभिरुक्तैर्यदि बुध्यसे त्वम् । तपोभियुक्तेन तपस्विना वै स्मर्तासि पश्चान्मुनिवाक्यमेतत्

अस्माभिरुक्तैर्बहुभिर्विवस्तुशून्यैः प्रलापैः यदि त्वं बुध्यसे। तपोभियुक्तेन तपस्विना पश्चात् त्वं नूनं स्मरिष्यसि मुनिवाक्यमेतत्।

Verse 70

सनत्कुमार उवाच । ततस्स तेषां वचनं निशम्य जज्वाल रोषेण स मंदबुद्धिः । आज्यावसिक्तस्त्विव कृष्णवर्त्मा सत्यं हितं तत्कुटिलं सुतीक्ष्णम्

सनत्कुमार उवाच । तेषां वचनं निशम्य स मंदबुद्धिः रोषेण जज्वाल । आज्यावसिक्त इव कृष्णवर्त्मा वह्निः; सत्यं हितं तदपि तस्य कुटिलं सुतीक्ष्णं बभूव ॥

Verse 71

गृहीतखड्गो वरदानमत्तः प्रचंडवातानुकृतिं च कुर्वन् । गंतुं च तत्र स्मरबाणविद्धस्समुद्यतोऽभूद्विप रीतदेवः

स वरदानमदेन मत्तः खड्गं गृहीत्वा प्रचण्डवातानुकृतिं विदधत् । स्मरबाणविद्धो विपरीतदेवः तत्र गन्तुं समुत्थितः समुद्यतोऽभूत् ॥