मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास यथा प्राप्ता मृत्युप्रशमनी परा । विद्या काव्येन मुनिना शिवान्मृत्युञ्जयाभिधात्

सनत्कुमार उवाच—शृणु व्यास, यथा मृत्युप्रशमनी परा विद्या प्राप्ता। मुनिना काव्येन शिवात् मृत्युञ्जयाभिधात् सा गृहीता।

Verse 2

पुरासौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

पुरासौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥

Verse 3

स्थापयामास तत्रैव लिंगं शंभोः परात्मनः । कूपं चकार सद्रम्यं वेदव्यास तदग्रतः

स्थापयामास तत्रैव लिङ्गं शम्भोः परात्मनः । कूपं चकार सद्रम्यं वेदव्यास तदग्रतः ॥

Verse 4

मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला । तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता

मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला । तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता ॥

Verse 5

सहस्रकृत्वो देवेशं चन्दनैर्यक्षकर्दमैः । समालिलिंप सुप्रीत्या सुगन्धोद्वर्त्तनान्यनु

सुप्रीत्या स देवेशं सहस्रकृत्वः चन्दनैः यक्षकर्दमैश्च समालिलिम्प; ततः परं सुगन्धोद्वर्तनाद्यन्यैः दिव्यैः लेपनैश्चानुशोभयामास।

Verse 6

राजचंपकधत्तूरैः करवीरकुशेशयैः । मालतीकर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

राजचम्पकधत्तूरैः करवीरकुशेशयैः। मालतीकर्णिकारैश्च कदम्बैर्बकुलोत्पलैः॥

Verse 7

मल्लिकाशतपत्रीभिस्सिंधुवारैस्सकिंशुकः । बन्धूकपुष्पैः पुन्नागैर्नागकेशरकेशरैः

तत् मल्लिकाशतपत्रीभिः सिन्दुवारैः सकिंशुकैः । बन्धूकपुष्पैः पुन्नागैः नागकेशरकेसरैश्च शोभितं, शिवपूजार्हं दिव्यं पुष्पार्घ्यं बभूव ।

Verse 8

नवमल्लीचिबिलिकैः कुंदैस्समुचुकुन्दकैः । मन्दारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्वृकैः । ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरम्यैश्चूतपल्लवैः

नवमल्ल्याः चिबिलिकायाः कुन्दैः समुचुकुन्दकैः । मन्दारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्वृकैः । ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरम्यैश्चूतपल्लवैः शिवं समर्चयामासुः ।

Verse 9

तुलसीदेवगंधारीबृहत्पत्रीकुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

तुलसीदेवगन्धार्या बृहत्पत्र्या कुशाङ्कुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः शिवं समपूजयन् ।

Verse 10

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुरकुरुंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

काञ्चनारैः कुरबकैर्दूर्वाङ्कुरकुरुण्टकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि शिवपूजा समृद्धा बभूव ।

Verse 11

पत्रैः सहस्रपत्रैश्च रम्यैर्नानाविधैश्शुभैः । सावधानेन सुप्रीत्या स समानर्च शंकरम्

पत्रैः सहस्रपत्रैश्च रम्यैर्नानाविधैश्शुभैः । सावधानेन सुप्रीत्या स समानर्च शंकरम् ॥

Verse 12

गीतनृत्योपहारैश्च संस्तुतः स्तुतिभिर्बहु । नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम्

गीतनृत्योपहारैश्च बहुभिः स्तुतिभिः संस्तुतः। नामसहस्रपाठैश्चान्यैः स्तोत्रैश्च शंकरं तुष्टाव॥

Verse 13

सहस्रं पञ्चशरदामित्थं शुक्रो महेश्वरम् । नानाप्रकारविधिना महेशं स समर्चयत्

इत्येवं पञ्चशरदां सहस्रं शुक्रो महेश्वरम्। नानाविधिविधानेन महेशं समसमर्चयत्॥

Verse 14

यदा देवं नानुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीव दुस्सहम्

यदा देवं नानुलोके मनागपि वरोन्मुखम्। तदा नियममन्यं स घोरं जग्राह दुस्सहम्॥

Verse 15

प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भिरसकृदिंद्रियैस्सहितस्य च

प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यन्तं चाञ्चल्याख्यं महामलम्। भावनावार्भिरसकृदिन्द्रियैः सहितस्य च॥

Verse 16

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रययौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने। प्रययौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः॥

Verse 17

काव्यमित्थं तपो घोरं कुर्वन्तं दृढमानसम् । प्रससाद स तं वीक्ष्य भार्गवाय महेश्वरः

काव्यमित्थं तपो घोरं कुर्वन्तं दृढमानसम्। प्रससाद स तं वीक्ष्य भार्गवाय महेश्वरः॥

Verse 18

तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः । उवाच तं विरूपाक्षस्साक्षाद्दाक्षायणीपतिः

तस्माल्लिङ्गाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः। उवाच तं विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः॥

Verse 19

महेश्वर उवाच । तपोनिधे महाभाग भृगुपुत्र महामुने । तपसानेन ते नित्यं प्रसन्नोऽहं विशेषतः

महेश्वर उवाच। तपोनिधे महाभाग भृगुपुत्र महामुने। तपसानेन ते नित्यं प्रसन्नोऽहं विशेषतः॥

Verse 20

मनोभिलषितं सर्वं वरं वरय भार्गव । प्रीत्या दास्येऽखिलान्कामान्नादेयं विद्यते तव

हे भार्गव, मनसि यदभिलषितं तत्सर्वं वरं वरय। त्वयि प्रीतोऽहं सर्वान् कामान् दास्यामि; तव न किञ्चिदपि नादेयम्।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । निशम्येति वचश्शंभोर्महासुखकरं वरम् । स बभूव कविस्तुष्टो निमग्नस्सुखवारिधौ

सनत्कुमार उवाच। निशम्येति वचः शंभोर्महासुखकरं वरम्। स बभूव कविस्तुष्टो निमग्नः सुखवारिधौ॥

Verse 22

उद्यदानंदसंदोह रोमांचाचितविग्रहः । प्रणनाम मुदा शंभुमंभो जनयनो द्विजः

उद्यदानन्दसंदोह-रोमाञ्चाचितविग्रहः। प्रणनाम मुदा शंभुमम्भोजजनयनो द्विजः॥

Verse 23

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफुल्लनयनाचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

तुष्टः स अष्टतनुं शिवं तुष्टाव; प्रफुल्लनयनः स्थिरः सन् मौलौ अञ्जलिं निधाय उच्चैः “जय जय” इति अवदत्।

Verse 24

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमस्समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे दिवमणे गगने हिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

भार्गव उवाच—त्वं स्वप्रभाभिरखिलं तमः समभिभूयास्तं नयसि, निशाचराणामभिमतानि च विनाशयसि। दिवमणे! गगने लोकत्रयहिताय देदीप्यसे; जगदीश्वर! तुभ्यं नमः।

Verse 25

लोकेऽतिवेलमतिवेलमहामहोभिर्निर्भासि कौ च गगनेऽखिललोकनेत्रः । विद्राविताखिलतमास्सुतमो हिमांशो पीयूष पूरपरिपूरितः तन्नमस्ते

हे हिमांशो! अखिललोकनेत्र! गगनेऽतिवेलमहामहोभिर्निर्भासि; अखिलतमो विद्राव्य सुतम! पीयूषपूरपरिपूरितोऽसि। तुभ्यं नमः।

Verse 26

त्वं पावने पथि सदागतिरप्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवन जीवतीह । स्तब्धप्रभंजनविवर्द्धि तसर्वजंतोः संतोषिता हि कुलसर्वगः वै नमस्ते

त्वं पावने पथि सदागतिरप्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवन जीवतीह । स्तब्धप्रभञ्जनविवर्धि तसर्वजन्तोः सन्तोषिता हि कुलसर्वग वै नमस्ते ॥

Verse 27

विश्वेकपावक न तावकपावकैकशक्तेरृते मृतवतामृतदिव्यकार्यम् । प्राणिष्यदो जगदहो जगदंतरात्मंस्त्वं पावकः प्रतिपदं शमदो नमस्ते

हे विश्वैकपावक! तव पावकैकशक्तेः कणमात्रेण विना मृतवतां दिव्यममृतप्रदं कार्यं न सिद्ध्यति। त्वमेव जगतां प्राणदाता, जगदन्तरात्मा; प्रतिपदं शमदः नित्यपावकः। नमस्ते।

Verse 28

पानीयरूप परमेश जगत्पवित्र चित्रविचित्रसुचरित्रकरोऽसि नूनम् । विश्वं पवित्रममलं किल विश्वनाथ पानीयगाहनत एतदतो नतोऽस्मि

हे परमेश! पानीयरूपेण जगत्पवित्र! त्वं नूनं चित्रविचित्रसुचरित्राणि साधयसि। हे विश्वनाथ! अस्य पानीयगाहनात् विश्वं किल पवित्रममलं भवति; अत एतस्मै कारणाय त्वां नतोऽस्मि।

Verse 29

आकाशरूपबहिरंतरुतावकाशदानाद्विकस्वरमिहेश्वर विश्वमेतत् । त्वत्तस्सदा सदय संश्वसिति स्वभावात्संकोचमेति भक्तोऽस्मि नतस्ततस्त्वाम्

हे ईश्वर! त्वमाकाशरूपः बहिरन्तश्च; सर्वावकाशदानात् इदं विश्वं विकसति विराजते च। त्वत्त एव, हे सदय, स्वभावात् सततं संश्वसिति; त्वय्येव पुनः संकोचमेति। अतः भक्तोऽहं, तस्मात् त्वां पुनः पुनर्नतोऽस्मि।

Verse 30

विश्वंभरात्मक बिभर्षि विभोत्र विश्वं को विश्वनाथ भवतोऽन्यतमस्तमोरिः । स त्वं विनाशय तमो तम चाहिभूषस्तव्यात्परः परपरं प्रणतस्ततस्त्वाम्

हे विभो! विश्वंभरात्मन्! त्वमेवात्र विश्वं बिभर्षि। हे विश्वनाथ! भवतोऽन्यः कः स्यात् घोरतमतमोरिः? अतः, हे अहिभूष! तमो बहिः अन्तश्च विनाशय। परात्पर! परपरं स्तव्य! त्वां प्रणतोऽस्मि।

Verse 31

आत्मस्वरूप तव रूपपरंपराभिराभिस्ततं हर चराचररूपमेतत् । सर्वांतरात्मनिलयप्रतिरूपरूप नित्यं नतोऽस्मि परमात्मजनोऽष्टमूर्ते

आत्मस्वरूप! तव रूपपरम्पराभिः सर्वं चराचरमिदं जगदावृतं हरे। सर्वान्तरात्मनिलय! प्रतिरूपरूप! नित्यं नतोऽस्मि परमात्मज! अष्टमूर्ते॥

Verse 32

इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरबंधबंधो युक्तौ करोषि खलु विश्वजनीनमूर्त्ते । एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोऽस्मि

इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरबन्धबन्धो युक्तिं करोषि खलु विश्वजनीनमूर्ते। एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोऽस्मि॥

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । अष्टमूर्त्यष्टकेनेत्थं परिष्टुत्येति भार्गवः । भर्गं भूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

सनत्कुमार उवाच—एवमष्टमूर्त्यष्टकेन भार्गवः भर्गं सम्यक् परिष्टुत्य। भूमिमिलन्मौलिः स पुनःपुनः प्रणनाम॥

Verse 34

इति स्तुतो महादेवो भार्गवेणातितेजसा । उत्थाय भूमेर्बाहुभ्यां धृत्वा तं प्रणतं द्विजम्

इति भार्गवेणातितेजसा स्तुतो महादेवः समुत्थाय भूमेः, बाहुभ्यां तं प्रणतं द्विजं धृत्वा समुत्थापयामास।

Verse 35

उवाच श्लक्ष्णया वाचा मेघनादगभीरया । सुप्रीत्या दशनज्योत्स्ना प्रद्योतितदिंगतरः

स मेघनादगभीरया श्लक्ष्णया वाचा उवाच; सुप्रीत्या च दशनज्योत्स्नया प्रद्योतिताः सर्वा दिगन्तराः।

Verse 36

महादेव उवाच । विप्रवर्य कवे तात मम भक्तोऽसि पावनः । अनेनात्युग्रतपसा स्वजन्याचरितेन च

महादेव उवाच— विप्रवर्य कवे तात, मम भक्तोऽसि पावनः। अनेनात्युग्रतपसा स्वजन्याचरितेन च।

Verse 37

लिंगस्थापनपुण्येन लिंगस्याराधनेन च । दत्तचित्तोपहारेण शुचिना निश्चलेन च

लिङ्गस्थापनपुण्येन लिङ्गस्याराधनेन च। दत्तचित्तोपहारेण शुचिना निश्चलेन च।

Verse 38

अविमुक्तमहाक्षेत्रपवित्राचरणेन च । त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किंचन

अविमुक्तमहाक्षेत्रपवित्राचरणेन च। त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि; तवादेयं न किंचन।

Verse 39

अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीगतः । मद्वरेन्द्रियमार्गेण पुत्रजन्मत्वमेष्यसि

अनेनैव देहेन मम गर्भगुहां प्रविश्य, मम श्रेष्ठेन्द्रियमार्गेण त्वं पुत्रत्वेन जन्म प्राप्स्यसि।

Verse 40

यच्छाम्यहं वरं तेऽद्य दुष्प्राप्यं पार्षदैरपि । हरेर्हिरण्यगर्भाच्च प्रायशोहं जुगोप यम्

अद्याहं ते वरं ददामि, यः पार्षदैरपि दुष्प्राप्यः; हरिणा हिरण्यगर्भेण च प्रायशो मया गुप्त एव धारितः।

Verse 42

त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे । योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याश्शुचि तपोनिधे

त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे । योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याश्शुचि तपोनिधे ॥

Verse 43

यंयमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि । विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठं सत्यं प्राणि ष्यति धुवम्

यंयमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि । विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठं सत्यं प्राणि ष्यति धुवम् ॥

Verse 44

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्नि च तारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्नि च तारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव ॥

Verse 46

तवोदये भविष्यंति विवाहादीनि सुव्रत । सर्वाणि धर्मकार्याणि फलवंति नृणामिह

तव शुभोदयेन सुव्रत, विवाहादीनि सर्वाणि धर्मकर्माणि प्रवर्तिष्यन्ते; इह लोके नृणां कृतानि धर्मकार्याणि सर्वाणि फलवन्ति भविष्यन्ति।

Verse 47

सर्वाश्च तिथयो नन्दास्तव संयोगतश्शुभाः । तव भक्ता भविष्यंति बहुशुक्रा बहु प्रजाः

नन्द, तव संयोगतः सर्वास्तिथयः शुभा भवन्ति; तव भक्ताः बहुशुक्रा बहुप्रजाश्च समृद्धा भविष्यन्ति।

Verse 48

त्वयेदं स्थापितं लिंगं शुक्रेशमिति संज्ञितम् । येऽर्चयिष्यंति भनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति

त्वयेदं स्थापितं लिङ्गं ‘शुक्रेश’ इति संज्ञितम्। ये भानुजाः समर्चयन्ति, तेषां सिद्धिर्भविष्यति॥

Verse 49

आवर्षं प्रतिघस्रां ये नक्तव्रतपरायणाः । त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः

आवर्षं प्रतिघस्रं ये नक्तव्रतपरायणाः। त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः॥

Verse 50

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे मृतसंजीविनीविद्याप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘मृतसञ्जीविनीविद्याप्राप्तिवर्णनम्’ नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥

Verse 51

पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति न संशयः । उपेतविद्यास्ते सर्वे जनास्स्युः सुखभागिनः

पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यन्ति न संशयः। उपेतविद्याः ते सर्वे जनाः स्युः सुखभागिनः॥

Verse 52

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्र लिंगे लयं ययौ । भार्गवोऽपि निजं धाम प्राप संतुष्टमानसः

इति वरान् दत्त्वा देवः तस्मिन् लिङ्गे लयं ययौ। भार्गवोऽपि निजं धाम प्राप, संतुष्टमानसः॥

Verse 53

इति ते कथितं व्यास यथा प्राप्ता तपोबलात् । मृत्युंजयाभिधा विद्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

इति ते व्यास कथितं यथा तपोबलात् प्राप्ता मृत्युञ्जयाभिधा विद्या। किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥