अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो रणविपर्ययं वर्णयति। दैत्याः शूलपरशुपट्टिशादिभिरायुधैर्देवान् घ्नन्ति; देवाः क्षतविक्षताः सन्त्रस्ताः पलायन्ते। तदवलोक्य हृषीकेशो विष्णुर्गरुडारूढः शीघ्रमागत्य दैत्यैः सह प्रतियुद्धं करोति। शङ्खखड्गगदाशार्ङ्गधनुर्धरः स क्रोधदीप्तः शार्ङ्गनिनादेन त्रिलोकीं कम्पयति; शरैर्दितिजानां बहून् शिरश्छेदयति, सुदर्शनं च भक्तरक्षणचिह्नं हस्ते ज्वलति। गरुडपक्षवातैर्दैत्यसेना मेघा इव वायुवेगेन विक्षिप्यते। स्वबलस्य पीडां दृष्ट्वा देवानां भयङ्करो महादैत्यो जलन्धरः क्रोधेन प्रज्वलति; ततः कश्चिद्वीरः हरिणा सह युध्यितुं शीघ्रं प्रवर्तते, येन दैत्यनेतृभिः दैवीप्रतिबलेन च मुख्यसङ्घर्षस्य भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
सनत्कुमार उवाच। अथ दैत्या महावीर्याः शूलैः परशुपट्टिशैः। निजघ्नुः सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्॥
Verse 2
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवाः सवासवाः सर्वे भयव्याकुलमानसाः रणाद् विदुद्रुवुः।
Verse 3
पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्
पलायनपरान् दृष्ट्वा हृषीकेशः सुरान् अथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्॥
Verse 5
शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
शङ्खखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरः सर्वयुद्धविशारदः॥
Verse 6
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने॥
Verse 7
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैः क्रोधसमाकुलमानसः। भगवान् विष्णुः कोटिशो दितिजानां शिरांसि चकर्त।
Verse 8
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः। वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः॥
Verse 9
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान् वात्याप्रपीडितान्। चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः॥
Verse 10
मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
मर्द्दयन्तं तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः। योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह॥
Verse 11
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम्। दैत्यानामधिपाः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः॥
Verse 12
भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
भयंकरैण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा। जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्॥
Verse 13
ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
ततः समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत् ॥
Verse 14
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः ॥
Verse 15
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन् ॥
Verse 16
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले ॥
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥
Verse 18
विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
क्रीडावदिव प्रहसन् विष्णुः खड्गेन गदां चिच्छेद। ततः दैत्यहा शार्ङ्गं विस्फूर्य तीक्ष्णैः शरैस्तं विव्याध॥
Verse 19
विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
ततः क्रोधाविष्टो विष्णुः सुरारिर्जलन्धरं दैत्यं भयदेनातितीक्ष्णेन शरेणाशु जघान॥
Verse 20
आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
आगच्छन्तं तस्य बाणं दृष्ट्वा स महाबलो दैत्यः स्वबाणेन तं छित्त्वा विष्णुं च हृदये शीघ्रं जघान।
Verse 21
केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
केशवोऽपि असुरेण विक्षिप्तं तं महाबाहुं शरं दृष्ट्वा, तिलप्रमाणैः खण्डैः च्छित्त्वा वीरो ननाद।
Verse 22
पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
पुनः क्रोधवेपितः स महाबलः धनुषि बाणं समाधत्त; अथ स्वबाणेन तं शिलीमुखं चिच्छेद।
Verse 23
वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
ततः वासुदेवोऽपि विबुधद्विषो नाशाय क्रोधेन धनुषि पुनर्बाणमाधत्त, सिंह इव च विननाद।
Verse 24
जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
अथ जलंधरो दैत्येन्द्रो बली कोपच्छिन्नाधरः, शरेण वैष्णवं शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद।
Verse 25
पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
पुनर्बाणैः सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम्; उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः।
Verse 26
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्षकः जलन्धरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्।
Verse 27
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघवेगा शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह ॥
Verse 28
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा ॥
Verse 29
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्मदः ॥
Verse 30
अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
अथ विष्णुः तत्त्रिशूलं तरसा द्रुतं चिच्छेद, नन्दकाख्येन खड्गेन, शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा।
Verse 31
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्रः सहसा द्रुतम् उत्प्लुत्य, आगत्य विष्णोर्हृदये दृढमुष्टिना जघान।
Verse 32
सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
सोऽपि विष्णुः महावीरः तद्व्यथाम् अविगणय्य, जलन्धरं हृदये दृढमुष्टिना जघान।
Verse 33
ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
ततः तौ महाबलौ बाहुयुद्धेन परस्परं युयुधाते। बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिश्च महीं नादयन्तौ प्रहारान् अकुरुताम्॥
Verse 34
एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
एवं हि सुचिरं तेनासुरेण सह युद्धं कृत्वा स विस्मितोऽभूत्, हे मुनिश्रेष्ठ; हृदि च ग्लानिमवाप ह॥
Verse 35
अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
अथ प्रसन्नो भगवान् मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगम्भीरया गिरा ॥
Verse 36
विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
विष्णुरुवाच । भो भो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः ॥
Verse 37
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः ॥
Verse 38
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि; महान् भवान्। त्रैलोक्ये सचराचरे न दृष्टस्त्वत्समो वीरः॥
Verse 39
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात्। अदेयमपि ते दद्मि यन्मनसि वर्तते॥
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
सनत्कुमार उवाच— इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः। महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलन्धरः प्रत्युवाच॥
Verse 41
जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
जलन्धर उवाच— यदि भावुक तुष्टोऽसि वरं मे तं ददस्व। मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस॥
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
सनत्कुमार उवाच—तस्य महादैत्यस्य वचः श्रुत्वा देवेशो भगवान् हरिः खिन्नधीः सन् “तथास्तु” इति प्रत्युवाच।
Verse 43
उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
ततः स विष्णुः सर्वदेवगणैः सह रमया सह च जलंधरनाम पुरम् आगत्य तत्र उवास।
Verse 44
अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
अथ जलंधरो दैत्यः स्वभगिन्या सह विष्णुना च स्वालयं प्राप्तः हर्षाकुलितमानसः तत्र उवास।
Verse 45
जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
अथ जलन्धरो दानवान् देवानामधिकारेषु स्थापयित्वा सहर्षः सन् पुनरागान्महीतलम् ॥
Verse 46
देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
देवगन्धर्वसिद्धेषु यत्किञ्चिद्रत्नसञ्चितम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनन्दनः ॥
Verse 47
पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
पातालभवने दैत्यं निशुम्भं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स बली शेषादीनानयद्भूतलम् ॥
Verse 48
देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
देवगन्धर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् स्वपुरे नागरान् कृत्वा, स भुवनत्रयं शशास।
Verse 49
एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
एवं जलन्धरः कृत्वा देवान् स्ववशवर्तिनः, धर्मेण प्रजाः पालयामास पुत्रानिवौरसान्।
Verse 50
न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
तस्मिन् राज्ये न कश्चिद् व्याधितो दृश्यते, न दुःखितो न कृशः; न च दीनो वा दरिद्रोऽपि—यतो राजा धर्मेण राज्यं प्रशासति।
Frequently Asked Questions
A battlefield turn in which the devas are wounded and flee, followed by Viṣṇu’s rapid arrival on Garuḍa to counterattack the daityas, culminating in Jalandhara’s wrath upon seeing his forces shaken.
The episode contrasts destabilizing fear and injury with restored order through decisive divine agency; it also implies that even deva-power is contingent and must be re-aligned with higher cosmic order, a recurring Śaiva Purāṇic theme.
Viṣṇu’s martial form with Śārṅga (whose sound fills the three worlds), the Sudarśana Cakra as a radiant protective emblem, and Garuḍa’s wing-winds as a force that disperses hostile armies.