राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एकदा वारिधिसुतो वृन्दापति रुदारधीः । सभार्य्यस्संस्थितो वीरोऽसुरैस्सर्वैः समन्वितः

सनत्कुमार उवाच । एकदा वारिधिसुतो वृन्दापति रुदारधीः । सभार्यः संस्थितो वीरोऽसुरैः सर्वैः समन्वितः ॥

Verse 2

तत्राजगाम सुप्रीतस्सुवर्चास्त्वथ भार्गवः । तेजः पुंजो मूर्त इव भासयन्सकला दिशः

तत्राजगाम सुप्रीतः सुवर्चास्त्वथ भार्गवः । तेजःपुञ्जो मूर्त इव भासयन् सकला दिशः ॥

Verse 3

तं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमसुरास्तेऽखिला द्रुतम् । प्रणेमुः प्रीतमनसस्सिंधुपुत्रोऽपि सादरम्

तं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमसुरास्तेऽखिला द्रुतम्। प्रणेमुः प्रीतमनसः सिन्धुपुत्रोऽपि सादरम्॥

Verse 4

दत्त्वाशीर्वचनं तेभ्यो भार्गवस्तेजसां निधिः । निषसादासने रम्ये संतस्थुस्तेऽपि पूर्ववत्

दत्त्वाशीर्वचनं तेभ्यो भार्गवस्तेजसां निधिः। निषसादासने रम्ये संतस्थुस्तेऽपि पूर्ववत्॥

Verse 5

अथ सिंध्वात्मजो वीरो दृष्ट्वा प्रीत्या निजां सभाम् । जलंधरः प्रसन्नोऽभूदनष्टवरशासनः

अथ सिंध्वात्मजो वीरो जलंधरः स्वां सभां प्रीत्या दृष्ट्वा प्रसन्नोऽभवत्, अनष्टवरशासनः स्थिरः।

Verse 6

तत्स्थितं छिन्नशिरसं दृष्ट्वा राहुं स दैत्यराट् । पप्रच्छ भार्गवं शीघ्रमिदं सागरनन्दनः

तत्र स्थितं छिन्नशिरसं राहुं दृष्ट्वा स दैत्यराट् सागरनन्दनः शीघ्रं भार्गवं पप्रच्छ—किमिदं इति।

Verse 7

जलंधर उवाच । केनेदं विहितं राहोश्शिरच्छेदनकं प्रभो । तद्ब्रूहि निखिलं वृत्तं यथावत्तत्त्वतो गुरो

जलंधर उवाच—प्रभो, केनैतद् राहोः शिरच्छेदनं विहितम्? गुरो, यथावत् तत्त्वतः निखिलं वृत्तं मे ब्रूहि।

Verse 8

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं प्रत्युवाच यथार्थवत्

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं प्रत्युवाच यथार्थवत् ॥

Verse 9

शुक्र उवाच । जलंधर महावीर सर्वासुरसहायक । शृणु वृत्तांतमखिलं यथावत्कथयामि ते

शुक्र उवाच । जलंधर महावीर सर्वासुरसहायक । शृणु वृत्तांतमखिलं यथावत्कथयामि ते ॥

Verse 10

पुराभवद्बलिर्वीरो विरोचनसुतो बली । हिरण्यकशिपोश्चैव प्रपौत्रो धर्मवित्तमः

पुरा बली नाम वीरो विरोचनसुतो महाबलः । हिरण्यकशिपोः प्रपौत्रो धर्मवितां वरः स्मृतः ॥

Verse 11

पराजितास्सुरास्तेन रमेशं शरणं ययुः । सवासवास्स्ववृत्तांतमाचख्युः स्वार्थसाधकाः

तेन पराजिता दैत्याः रमेशं शरणं ययुः । वसुभिरादितैश्चैव वृत्तान्तं सर्वमब्रुवन् स्वार्थसिद्धिकराः ॥

Verse 12

तदाज्ञया सुरैः सार्द्धं चक्रुस्संधिमथो सुराः । स्वकार्यसिद्धये तातच्छलकर्मविचक्षणाः

तदाज्ञया सुरैः सार्धं देवाः सन्धिमकुर्वत । तात स्वकार्यसिद्ध्यर्थं छलकर्मविचक्षणाः ॥

Verse 13

अथामृतार्थे सिंधोश्च मंथनं चक्रुरादरात् । विष्णोस्सहायिनस्ते हि सुरास्सर्वेऽसुरैस्सह

अथामृतार्थं सिंधोर्मन्थनं ते समादरात् चक्रुः। विष्णुसहायिनः सर्वे सुरा असुरैः सहैव तत्॥

Verse 14

ततो रत्नोपहरणमकार्षुर्दैत्यशत्रवः । जगृहुर्यत्नतो देवाः पपुरप्यमृतं छलात्

ततो रत्नोपहरणं दैत्यशत्रवः प्रचक्रिरे। देवाः यत्नेन जगृहुः छलादप्यमृतं पपुः॥

Verse 15

ततः पराभवं चक्रुरसुराणां सहायतः । विष्णोस्सुरास्सचक्रास्तेऽमृतापानाद्बलान्विताः

ततः सहायतः सर्वैः पराभवं चकार ते। विष्णोः सान्निध्ये सचक्राः सुरा अमृतपानबलान्विताः॥

Verse 16

शिरश्छेदं चकारासौ पिबतश्चामृतं हरिः । राहोर्देवसभां हि पक्षपाती हरेस्सदा

पिबतश्चामृतं राहोः शिरश्छेदं चकार सः हरिः। देवसभायां हि हरिः सदा पक्षपाती सुरेष्विति॥

Verse 17

सनत्कुम्रार उवाच । एवं कविस्तस्य शिरश्छेदं राहोश्शशंस च । अमृतार्थे समुद्रस्य मंथनं देवकारितम्

सनत्कुमार उवाच—एवं कविस्तस्य राहोः शिरश्छेदं शशंस च। अमृतार्थं समुद्रस्य मन्थनं देवैः कारितम्॥

Verse 18

रत्नोपहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम् । देवैरमृतपानं च कृतं सर्वं च विस्तरात्

रत्नोपहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम्। देवैरमृतपानं च कृतं सर्वं च विस्तरात्॥

Verse 19

तदाकर्ण्य महावीरोम्बुधिबालः प्रतापवान् । चुक्रोध क्रोधरक्ताक्षस्स्वपितुर्मंथनं तदा

तदाकर्ण्य महावीरोऽम्बुधिबालः प्रतापवान्। चुक्रोध क्रोधरक्ताक्षः स्वपितुर्मन्थनं तदा॥

Verse 20

अथ दूतं समाहूय घस्मराभिधमुत्तमम् । सर्वं शशंस चरितं यदाह गुरुरात्मवान्

अथ दूतं समाहूय घस्मराभिधमुत्तमम्। सर्वं शशंस चरितं यदाह गुरुरात्मवान्॥

Verse 21

अथ तं प्रेषयामास स्वदूतं शक्रसन्निधौ । संमान्य बहुशः प्रीत्याऽभयं दत्त्वा विशारदम्

अथ तं प्रेषयामास स्वदूतं शक्रसन्निधौ। संमान्य बहुशः प्रीत्याऽभयं दत्त्वा विशारदम्॥

Verse 22

दूतस्त्रिविष्टपं तस्य जगामारमलं सुधीः । घस्मरोंऽबुधिबालस्य सर्वदेवसमन्वितम्

ततः स शुद्धधीः दूतः तस्य निर्मलं त्रिविष्टपं जगाम। सर्वदेवसमन्वितः स अबुधिबालं घस्मरं प्रति॥

Verse 23

तत्र गत्वा स दूतस्तु सुधर्मां प्राप्य सत्वरम् । गर्वादखर्वमौलिर्हि देवेन्द्रं वाक्यमब्रवीत्

तत्र गत्वा स दूतः सत्वरं सुधर्मां प्राप। गर्वादखर्वमौलिः स देवेन्द्रं वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 24

घस्मर उवाच । जलंधरोऽब्धि तनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः । सुप्रतापी महावीरस्स्वयं कविसहायवान्

घस्मर उवाच—जलन्धरोऽब्धितनयः सर्वदैत्यगणेश्वरः। सुप्रतापी महावीरः स्वयमेव कविसहायवान्॥

Verse 25

दूतोऽहं तस्य वीरस्य घस्मराख्यो न घस्मरः । प्रेषितस्तेन वीरेण त्वत्सकाशमिहागतः

दूतोऽहं तस्य वीरस्य घस्मराख्यो न घस्मरः। प्रेषितस्तेन वीरेण त्वत्सकाशमिहागतः॥

Verse 26

अव्याहताज्ञस्वर्वत्र जलंधर उदग्रधीः । निर्जिताखिलदैत्यारिस्स यदाह शृणुष्व तत्

अव्याहताज्ञः सर्वत्र जलन्धर उदग्रधीः। निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्॥

Verse 27

जलंधर उवाच । कस्मात्त्वया मम पिता मथितस्सागरोऽद्रिणा । नीतानि सर्वरत्नानि पितुर्मे देवताधम

जलन्धर उवाच—कस्मात् त्वया मम पिता सागरोऽद्रिणा मथितः? पितुर्मे सर्वरत्नानि नीतानि किमर्थं, हे देवताधम?॥

Verse 28

उचितं न कृतं तेऽद्य तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे । ममायाहि विचार्येत्थं शरणं दैवतैस्सह

उचितं न कृतं तेऽद्य; तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे। एवं विचार्य दैवतैः सह मम शरणं आयाहि॥

Verse 29

अन्यथा ते भयं भूरि भविष्यति सुराधम । राज्यविध्वंसनं चैव सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

अन्यथा ते भयं भूरि भविष्यति, हे सुराधम; राज्यविध्वंसनं चैव। सत्यमेतदहं ब्रवीमि॥

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । इति दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः । उवाच तं स्मरन्निन्द्रो भयरोषसमन्वितः

सनत्कुमार उवाच—एवं दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः। तद्वचनं स्मरन्निन्द्रो भयरोषसमन्वितः तमुवाच॥

Verse 31

अद्रयो मद्भयात्त्रस्तास्स्वकुक्षिस्था यतः कृताः । अन्येऽपि मद्द्विषस्तेन रक्षिता दितिजाः पुरा

मद्भयात्त्रस्ताः पर्वताः स्वकुक्षिस्था यथा कृताः। तेन पुरा मद्द्विषोऽपि दितिजा अन्ये रक्षिताः॥

Verse 32

तस्मात्तद्रत्नजातं तु मया सर्वं हृतं किल । न तिष्ठति मम द्रोही सुखं सत्यं ब्रवीम्यहम्

तस्मात् तद्रत्नजातं सर्वं मया हृतं किल। मम द्रोही सुखं न तिष्ठति—सत्यं ब्रवीम्यहम्॥

Verse 33

शंखोप्येव पुरा दैत्यो मां द्विषन्सागरात्मजः । अभवन्मूढचित्तस्तु साधुसंगात्समुज्झित

शङ्खोऽपि पुरा सागरात्मजो दैत्यो मां द्विषन्। स तु साधुसङ्गात् समुज्झितो मूढचित्तोऽपि समुद्धृतः॥

Verse 34

ममानुजेन हरिणा निहतस्य हि पापधीः । हिंसकस्साधुसंधस्य पापिष्ठस्सागरोदरे

ममानुजेन हरिणा स निहतः पापधीः। हिंसकः साधुसङ्घस्य पापिष्ठः सागरोदरेऽधुना गतः॥

Verse 35

तद्गच्छ दूत शीघ्रं त्वं कथयस्वास्य तत्त्वतः । अब्धिपुत्रस्य सर्वं हि सिंधोर्मंथनकारणम्

तद्गच्छ दूत शीघ्रं त्वं कथयस्वास्य तत्त्वतः । अब्धिपुत्रस्य सर्वं हि सिंधोर्मन्थनकारणम् ॥

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्थं विसर्जितो दूतो घस्मराख्यस्सुबुद्धिमान् । तदेन्द्रेणागमत्तूर्ण्णं यत्र वीरो जलंधरः

सनत्कुमार उवाच । इत्थं विसर्जितो दूतो घस्मराख्यस्सुबुद्धिमान् । तदेन्द्रेणागमत्तूर्ण्णं यत्र वीरो जलंधरः ॥

Verse 37

तदिदं वचनं दैत्यराजो हि तेन धीमता । कथितो निखिलं शक्रप्रोक्तं दूतेन वै तदा

तदा तेन धीमता दूतेन दैत्यराजाय निखिलं शक्रप्रोक्तं वचनं कथितम्।

Verse 38

तन्निशम्य ततो दैत्यो रोषात्प्रस्फुरिताधरः । उद्योगमकरोत्तूर्णं सर्वदेवजिगीषया

तन्निशम्य ततो दैत्यो रोषात् प्रस्फुरिताधरः। सर्वदेवजिगीषया तूर्णम् उद्योगमकरोत्॥

Verse 39

तदोद्योगेऽसुरेन्द्रस्य दिग्भ्यः पातालतस्तथा । दितिजाः प्रत्यपद्यंत कोटिशःकोटिशस्तथा

तदा युद्धाय प्रवृत्तेऽसुरेन्द्रे दिग्भ्यः पातालतश्चैव दितिजाः समुपागमन् । कोटिशः कोटिशश्चैव समवेताः समन्ततः ॥

Verse 40

अथ शुंभनिशुंभाद्यै बलाधिपतिकोटिभिः । निर्जगाम महावीरः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान्

अथ शुम्भनिशुम्भाद्यैर्बलाधिपतिकोटिभिः । निर्जगाम महावीरः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान् ॥

Verse 41

प्राप त्रिविष्टपं सद्यः सर्वसैन्यसमावृतः । दध्मौ शंखं जलधिजो नेदुर्वीराश्च सर्वतः

प्राप त्रिविष्टपं सद्यः सर्वसैन्यसमावृतः । दध्मौ शङ्खं जलधिजो नेदुर्वीराश्च सर्वतः ॥

Verse 42

गत्वा त्रिविष्टपं दैत्यो नन्दनाधिष्ठितोऽभवत् । सर्व सैन्यं समावृत्य कुर्वाणः सिंहवद्रवम्

गत्वा त्रिविष्टपं दैत्यो नन्दनाधिष्ठितोऽभवत् । सर्वसैन्यं समावृत्य कुर्वाणः सिंहवद्रवम् ॥

Verse 43

पुरमावृत्य तिष्ठत्तद्दृष्ट्वा सैन्यबलं महत् । निर्ययुस्त्वमरावत्या देवा युद्धाय दंशिताः

पुरं परितो वेष्टयित्वा स्थितं तद् दृष्ट्वा महत् सैन्यबलम् । अमरावत्याः देवा युद्धाय सन्नद्धा दंशिताश्च निर्गताः ॥

Verse 44

ततस्समभवद्युद्धं देवदानवसेनयोः । मुसलैः परिघैर्बाणैर्गदापरशुशक्तिभिः

ततः समभवद् युद्धं देवदानवसेनयोः । मुसलैः परिघैर्बाणैर्गदापरशुशक्तिभिः ॥

Verse 45

तेऽन्योन्यं समधावेतां जघ्नतुश्च परस्परम् । क्षणेनाभवतां सेने रुधिरौघपरिप्लुते

तेऽन्योन्यं समधावेतां जघ्नतुश्च परस्परम् । क्षणेनाभवतां सेने रुधिरौघपरिप्लुते ॥

Verse 46

पतितैः पात्यमानैश्च गजाश्वरथपत्तिभिः । व्यराजत रणे भूमिस्संध्याभ्रपटलैरिव

पतितैः पात्यमानैश्च गजाश्वरथपत्तिभिः । व्यराजत रणे भूमिः सन्ध्याभ्रपटलैरिव ॥

Verse 47

तत्र युद्धे मृतान्दैत्यान्भार्गवस्तानजीवयत् । विद्ययामृतजीविन्या मंत्रितैस्तोयबिन्दुभिः

तत्र युद्धे मृतान् दैत्यान् भार्गवः अमृतजीविन्या विद्यया मन्त्रितैः तोयबिन्दुभिः तान् अजीवयत्।

Verse 48

देवानपि तथा युद्धे तत्राजीवयदंगिराः । दिव्यौषधैस्समानीय द्रोणाद्रेस्स पुनःपुनः

तस्मिन् एव युद्धे अङ्गिराः अपि देवान् अजीवयत्; द्रोणाद्रेः दिव्यौषधीन् समानीय पुनःपुनः तान् समजीवयत्।

Verse 49

दृष्टवान्स तथा युद्धे पुनरेव समुत्थितान् । जलंधरः क्रोधवशो भार्गवं वाक्यमब्रवीत्

दृष्टवान् स तथा युद्धे पुनरेव समुत्थितान् । जलन्धरः क्रोधवशो भार्गवं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 50

जलंधर उवाच । मया देवा हता युद्धे उत्तिष्ठंति कथं पुनः । ततः संजीविनी विद्या नैवान्यत्रेति वै श्रुता

जलन्धर उवाच । मया देवा हता युद्धे उत्तिष्ठन्ति कथं पुनः । ततः संजीविनी विद्या नैवान्यत्रेति वै श्रुता ॥

Verse 51

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा गुरुश्शुक्रो जलंधरम्

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा गुरुश्शुक्रो जलन्धरम् ॥

Verse 52

शुक्र उवाच । दिव्यौषधीस्समानीय द्रोणाद्रेरंगिरास्सुरान् । जीवयत्येष वै तात सत्यं जानीहि मे वचः

शुक्र उवाच । दिव्यौषधीः समानीय द्रोणाद्रेः अङ्गिराः सुरान् । जीवयत्येष वै तात सत्यं जानीहि मे वचः ॥

Verse 53

जयमिच्छसि चेत्तात शृणु मे वचनं शुभम् । ततः सोऽरं भुजाभ्यां त्वं द्रोणमब्धावुपाहर

जयमिच्छसि चेत्तात शृणु मे वचनं शुभम् । ततः सोऽरं भुजाभ्यां त्वं द्रोणमब्धावुपाहर ॥

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तस्स तु दैत्येन्द्रो गुरुणा भार्गवेण ह । द्रुतं जगाम यत्रासावास्ते चैवाद्रिराट् च सः

सनत्कुमार उवाच—एवं गुरुणा भार्गवेणोपदिष्टो दैत्येन्द्रो द्रुतं जगाम यत्रासौ अद्रिराट् पर्वतराजः स निवसति।

Verse 55

भुजाभ्यां तरसा दैत्यो नीत्वा द्रोणं च तं तदा । प्राक्षिपत्सागरे तूर्णं चित्रं न हरतेजसि

तदा दैत्यः भुजाभ्यां तरसा तं द्रोणं नीत्वा तूर्णं सागरे प्राक्षिपत्; न हरतेजसि चित्रमेवैतत्।

Verse 56

पुनरायान्महावीरस्सिन्धुपुत्रो महाहवम् । जघानास्त्रैश्च विविधैस्सुरान्कृत्वा बलं महत्

पुनरायान् महावीरः सिन्धुपुत्रो महाहवे; महद् बलं कृत्वा विविधैरस्त्रैः सुरान् जघान।

Verse 57

अथ देवान्हतान्दृष्ट्वा द्रोणाद्रिमगमद्गुरुः । तावत्तत्र गिरीद्रं तं न ददर्श सुरार्चितः

अथ देवान् हतान् दृष्ट्वा द्रोणाद्रिमगमद्गुरुः । तावत्तत्र गिरीद्रं तं न ददर्श सुरार्चितः ॥

Verse 58

ज्ञात्वा दैत्यहृतं द्रोणं धिषणो भयविह्वलः । आगत्य देवान्प्रोवाच जीवो व्याकुलमानसः

ज्ञात्वा दैत्यहृतं द्रोणं धिषणो भयविह्वलः । आगत्य देवान् प्रोवाच जीवो व्याकुलमानसः ॥

Verse 59

गुरुरुवाच । पलायध्वं सुरास्सर्वे द्रोणो नास्ति गिरिर्महान् । ध्रुवं ध्वस्तश्च दैत्येन पाथोधितनयेन हि

गुरुरुवाच—सर्वे सुराः पलायध्वम्। द्रोणो महान् गिरिर्नास्ति; सागरतनयेन दैत्येन ध्रुवं ध्वस्तः॥

Verse 60

जलंधरो महादैत्यो नायं जेतुं क्षमो यतः । रुद्रांशसंभवो ह्येष सर्वामरविमर्दनः

जलंधरो महादैत्यो नायं जेतुं क्षमो यतः। रुद्रांशसम्भवो ह्येष सर्वामरविमर्दनः॥

Verse 61

मया ज्ञातः प्रभावोऽस्य यथोत्पन्नः स्वयं सुराः । शिवापमानकृच्छक्रचेष्टितं स्मरताखिलम्

मया ज्ञातः प्रभावोऽस्य यथोत्पन्नः स्वयं सुराः। शिवापमानकृच्छक्रचेष्टितं स्मरताखिलम्॥

Verse 62

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं देवास्सुराचार्यप्रकीर्तितम् । जयाशां त्यक्तवंतस्ते भयविह्वलितास्तथा

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं देवाः सुराचार्यप्रकीर्तितम् । जयाशां त्यक्तवन्तस्ते भयविह्वलितास्तथा ॥

Verse 63

दैत्यराजेन तेनातिहन्यमानास्समंततः । धैर्यं त्यक्त्वा पलायंत दिशो दश सवासवाः

दैत्यराजेन तेनातिहन्यमानाः समन्ततः । धैर्यं त्यक्त्वा पलायन्त दिशो दश सवासवाः ॥

Verse 64

देवान्विद्रावितान्दृष्ट्वा दैत्यस्सागरनंदनः । शंखभेरी जयरवैः प्रविवेशामरावतीम्

देवान् विद्रावितान् दृष्ट्वा दैत्यः सागरनन्दनः । शङ्खभेरीजयारावैः प्रविवेशामरावतीम् ॥

Verse 65

प्रविष्टे नगरीं दैत्ये देवाः शक्रपुरोगमाः । सुवर्णाद्रिगुहां प्राप्ता न्यवसन्दैत्यतापिताः

दैत्ये नगरीं प्रविष्टे देवाः शक्रपुरोगमाः । दैत्यतापिताः सुवर्णाद्रिगुहां प्राप्ता तत्र शरणं न्यवसन् ॥

Verse 66

तदैव सर्वेष्वसुरोऽधिकारेष्विन्द्रादिकानां विनिवेश्य सम्यक् । शुंभादिकान्दैत्यवरान् पृथक्पृथक्स्वयं सुवर्णादिगुहां व्यगान्मुने

तदैव सोऽसुरः सम्यगिन्द्रादिकान् स्वस्वाधिकारेषु विनिवेश्य । शुंभादिकान् दैत्यवरान् पृथक्पृथक् न्ययोजयत्, स्वयं च सुवर्णादिगुहां व्यगात्, मुने ॥