देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः

सनत्कुमार उवाच—एतच्छ्रुत्वा देवादीनां वचो हरः। शरण्यो भक्तवत्सलः सुप्रीत्या तदङ्गीचकार॥

Verse 2

एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः

एतस्मिन्नन्तरे देवी शिवा पुत्राभ्यां संयुता, मुने, तत्राजगाम यत्र देवान्वितो हरः।

Verse 3

अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः

अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम्। प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसम्भ्रमाः॥

Verse 4

प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्

प्रोचुः सर्वे मुने सद्वाक्यं सुलक्षणं—“जय जय” इति; अथ तदागमनकारणमजानन्तस्तूष्णीमासन्।

Verse 5

अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्

अथ सर्वैर्देवैः स्तुता देवी अद्भुतकुतूहला; प्रीत्या स्वामिनं नानालीलाविशारदं उवाच।

Verse 6

देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः

देव्युवाच—विभो, क्रीडमानं षण्मुखं रविसंनिभं पश्य; पुत्रवतां श्रेष्ठं पुत्रं, भूषणैर्वरैर्भूषितम्।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 8

न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः

न सस्मारागतान् दैत्यान् निजतेजोनिपीडितान्। स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय मूकोऽभूद् महेश्वरः॥

Verse 9

जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा

जगदम्बाथ तत्रैव संमन्त्र्य प्रभुणा च सा। स्थित्वा किञ्चित् समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा॥

Verse 10

ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः

ततः सनन्दी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या। विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैः समस्तैः अभिवन्द्यमानः॥

Verse 11

द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः

द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः। तेऽथ देवा महाव्यग्राः विमनस्का मुनेऽखिलाः॥

Verse 12

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः। किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्॥

Verse 13

अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्

अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या अतिविह्वलाः समभवन्। ते विकलवाक्यं प्रोचुः, निजं विधिं धिक्कुर्वन्तः स्वनीतिं च निन्दन्तः॥

Verse 14

पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः

केचिदूचुः—“पापा वयमिह”; अपरे—“ह्यभाग्याः स्म” इति। अन्ये सुराः प्रोचुः—“दैत्येन्द्राः खलु भाग्यवन्तः” इति॥

Verse 15

तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्

तस्मिन्नेवान्तरे तेषां नानाशब्दान् श्रुत्वा। महातेजाः कुम्भोदरः दण्डेन सुरान् अताडयत्॥

Verse 16

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह

ते देवा भयाविष्टा दुद्रुवुः “हाहेति” वादिनः । अन्ये मुनयश्चापि अपतन्, विह्वलत्वं बभूव ह ॥

Verse 17

इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि

इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयश्चापि विकलाः पतिता भुवि ॥

Verse 18

सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः

सर्वे मिलित्वा मुनयः सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः ॥

Verse 19

अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्

अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदन्ति स्म तदा सर्वे हरिं लोकभयापदम् ॥

Verse 20

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यतिविस्मिताः ॥

Verse 21

इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे

इत्येवं कश्यपाद्युदितं वचनं श्रुत्वा, हे मुने, मुनीन् देवान् च आश्वासयन् हरिः पश्चाद् वाक्यमुपाददे।

Verse 22

विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्

विष्णुरुवाच—हे देवा मुनयः सर्वे, मद्वचः शृणुतादरात्। किमर्थं दुःखमापन्नाः? दुःखं तु त्यजताखिलम्।

Verse 23

महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्

देवा, महदाराधनं न सुसाध्यं—विचार्यताम्। महदाराधने पूर्वं दुःखं भवतीति श्रुतम्। दृढतां विज्ञाय देवाः, प्रभुः ध्रुवं प्रसन्नो भवति।

Verse 24

शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति

शिवः परमेश्वरः सर्वगणयक्षसमन्वितः सहसा समागतः। सर्वैर्हृदि विचार्यतां—केन उपायेन स वश्यो भवेदिति॥

Verse 25

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य नमः पश्चादुदाहरेत्। ततः ‘शिवाय’ इति ब्रूयात्, अन्ते शुभद्वयमथोच्चरेत्॥

Verse 26

कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः

कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मन्त्र एष सदा बुधैः ॥

Verse 27

अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति

अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शम्भुकृते तदा । कोटिमेकं जपं कृत्वा शिवः कार्यं करिष्यति ॥

Verse 28

इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने

इत्युक्ते तेन हरिणा प्रभविष्णुना तदा । देवाः पुनरपि मुने हरस्याराधनं चक्रुः ॥

Verse 29

संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः

संजजाप हरिश्चापि सविधिः शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः ॥

Verse 30

मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम

मुहुः शिवेति भाषन्तो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम ॥

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्

एतस्मिन्नन्तरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत् ॥

Verse 32

श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्

श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम् ॥

Verse 33

देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च

देवा ऊचुः—हे देवेश जगदीश्वर शंकर! यदि त्वं प्रसन्नोऽसि, अस्मान् सुरान् विकलान् दुःखितान् विज्ञाय, त्रिपुराण्यपि विनाशय।

Verse 34

रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः

हे परमेशान दीनबन्धो कृपाकर! अस्मान् रक्ष; त्वयैव देवाः सदा आपद्भ्यः संकटेभ्यश्च मुहुर्मुहुः परित्राताः।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्

सनत्कुमार उवाच—तेषां हरिवेधसां वचनं श्रुत्वा, महेशोऽन्तर्विहस्य, हे ब्रह्मन्, पुनरेव वाक्यमब्रवीत्।

Verse 36

महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्

महेश उवाच— हे हरे हे विधे देवाः मुनयश्चाखिलाः, मदीयं वचः आदृत्य शृणुत; पुरत्रयं नष्टमिति मत्वा।

Verse 37

रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्

रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम्, पूर्वमङ्गीकृतं सर्वम् अचिरेणोपपादयत्।

Verse 38

हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः

हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम्; अतः सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः।

Verse 39

नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने

पुरत्रयं नष्टमिति मत्वा देवसाहाय्यं करिष्यथः; सर्गपालनेऽधिकृतौ युवां प्रयत्नेन।

Verse 40

अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह

अयं मन्त्रः महापुण्यः शुभो मत्प्रीतिजनकः। भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्वकामदः शैवमार्गप्रवर्तकः॥

Verse 41

धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः

धन्यं यशस्यं आयुष्यं स्वर्गकामार्थिनां नृणाम्; अकामानां तु अपवर्गमार्गः, मुक्तानां च भुक्तिमुक्तिप्रदं—पाशच्छेदकस्य पतिशिवस्य प्रसादात्।

Verse 42

य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्

यः शुचिर्भूत्वा सदा नर इमं मन्त्रं कीर्तयेत्, शृणुयाद्वा श्रावयेद्वापि, स सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा

सनत्कुमार उवाच—इति शिवस्य परमात्मनः वचः श्रुत्वा, सर्वे देवा मुदा युक्ता बभूवुः; हरिर्ब्रह्मा च तथैव।

Verse 44

सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया

तदाज्ञया विश्वकर्मा विश्वार्थे सर्वदेवमयं दिव्यं परमशोभनं रथं रचयामास।