बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
अध्यायः ५६ आरभ्यते—नारदः सनत्कुमारं पृच्छति, कृष्णेन अनिरुद्धेन तस्य भार्यया च द्वारकां गतयोः पश्चात् बाणः किं कृतवानिति। सनत्कुमारः बाणस्य विषादं स्वदोषानुस्मरणं च वर्णयति। तदा शिवगणाध्यक्षो नन्दीश्वरः शोकाकुलं असुरभक्तं बाणं प्रति उपदिशति—अतिशोचं त्यज, सर्वं शिवेच्छारूपं मन्यस्व, शिवस्मरणं वर्धय, नित्यं महोत्सवं च आचर। तदुपदेशात् बाणः धैर्यं लभते, शीघ्रं शिवधाम गत्वा प्रणम्य दैन्येन रोदिति, स्तोत्रैः स्तौति, साष्टाङ्गप्रणामान् तथा विधिवत् अङ्गविक्षेपान् करोति। अन्ते स औपचारिकमुद्राभिः सह प्रमुखं ताण्डवं नृत्यति—देहधर्मेणापि भक्तेः प्रकाशनम्। एवं कथा शोकात् भक्तिप्रवृत्तिं प्रति परिवर्तते, शिवस्य भक्तवत्सलतां स्मरणपूजाशरणागतेः परिवर्तनशक्तिं च प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने
नारद उवाच—कृष्णे द्वारकां गते, निरुद्धेन भार्यया सह बाणः ततः किमकार्षीत्? तत्त्वं वद, महामुने।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा
सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा ॥
Verse 3
ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्
ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धाङ्गमनुतापसमन्वितम् ॥
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्
नन्दीश्वर उवाच । बाण शङ्करसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकम्पी शम्भुर्वै भक्तवत्सलनामधृक् ॥
Verse 5
तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः
तदिच्छया यद् जातं तज्जातमिति निश्चयं मनसि धारय। भक्तशार्दूल, एवं मन्यस्व; शिवं पुनःपुनः स्मर॥
Verse 6
मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः
आद्ये मनः समाधाय नित्यं महोत्सवं कुरु। भक्तानुकम्पनः शंकरः पुनःपुनः प्रसादं ददाति॥
Verse 7
नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः
नन्दिवाक्यं समालम्ब्य ततो बाणः शिरोमात्रः। धैर्यं धृत्वा महामनाः शिवस्थानं जगाम ह॥
Verse 8
गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः
गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातिविह्वलः। गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः॥
Verse 9
संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्
संस्तुवन् विविधैः स्तोत्रैः संनमन् नुतितस्तथा। यथोचितं पादघातं कुर्वन् विक्षेपयन् करान्॥
Verse 10
ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि
ननर्त ताण्डवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम्। स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि॥
Verse 11
सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः
सहस्रशः प्राप्तानीकः सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि च बहुधा समुपागतानि ॥
Verse 12
वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्
शनैः शनैः स विविधाकाराणि वारीणि दर्शयामास; ततः शोणितधाराभिः महीतलं सम्यक् सिञ्चयामास।
Verse 13
रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः
महाभक्तो बाणासुरो रुद्रं शूलिनं चन्द्रशेखरं प्रसादयामास; आत्मगतिं विस्मृत्य नतः।
Verse 14
ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः
ततः भगवान् भक्तवत्सलो महन्नृत्यं कृत्वा; नृत्यगीतप्रियः हरः संहृष्टो बाणं प्रत्युवाच।
Verse 15
रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते
रुद्र उवाच— बाण तात बलेः पुत्र! तव नर्तनेनाहं संतुष्टः। दैत्येन्द्र, वरं गृहाण, यत्ते मनसि वर्तते।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे
सनत्कुमार उवाच— मुने, इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा तदा दैत्येन्द्रः बाणेनाभिभूत इव; वरस्तु व्रणरोपणे प्रभाववान् अभवत्।
Verse 17
बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये
तस्माद् बाहुयुद्धसमुद्भूतं गणपतेरक्षयं सार्वभौम्यं प्रादुरभवत्; उषापुत्रस्य च राज्यं तस्मिन् शोणितकाख्ये पुरे प्रतिष्ठितम्।
Verse 18
निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता
विबुधा अपि विशेषतो विष्णुश्च निर्वैरतां व्रजन्ति; दुष्टा तु दैत्यता पुनर्न न, सा रजस्तमसोर्युक्ता हि।
Verse 19
शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु
शंभुभक्तिर्विशेषेण सदा निर्विकारा मुने; शिवभक्तेषु स्नेहः सर्वेषु जंतुषु दया च।
Verse 20
कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः
शंभोर्वरान् प्राप्य बलिपुत्रो महाऽसुरः प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रुद्रं सुकृताञ्जलिः तुष्टाव।
Verse 21
बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे
बाण उवाच—देवदेव महादेव शरणागतवत्सल; त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे।
Verse 22
कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो
कृपासागर शंकर मयि कृपातीव कृता । प्रसन्नेन प्रभो त्वया गर्वोपहारितः सर्वः मम ॥
Verse 23
त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः
त्वं हि ब्रह्म परमात्मा सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्माण्डतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः ॥
Verse 24
नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो
नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौः शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो ॥
Verse 25
दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव
दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव ॥
Verse 26
रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्
हे नाथ! तव रोमाण्यौषधयः, केशा जलमुचः; त्रिगुणास्तव त्रिनेत्राणि; भवान् सर्वात्मा परमः पुरुषः।
Verse 27
ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च
ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च ॥
Verse 28
त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्
त्वमेव सर्वदा सर्वजीवैर्महेश्वर उपास्यः। त्वां भजन् पुरुषो ध्रुवं परमां मुक्तिं लभते॥
Verse 29
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्
यो मर्त्यस्त्वां प्रियमीश्वरमात्मानं विसृजति। विपर्ययबुद्ध्या विषयाननुधावन् अमृतं त्यक्त्वा विषं वृणुते॥
Verse 30
विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्
विष्णुर्ब्रह्मा च देवाश्च मुनयश्चामलाशयाः। सर्वात्मना त्वां शंकरं प्रियमीश्वरं प्रपन्नाः॥
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्
सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा बलिपुत्रः शरासुरो विरराम। प्रेमप्रफुल्लिताङ्गः स महेश्वरं प्रणनाम॥
Verse 32
इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत
इति स्वभक्तस्य बाणस्य वचनं श्रुत्वा भगवान् भवः— “सर्वं लभिष्यसि” इत्युक्त्वा तत्रैव अन्तरधीयत।
Verse 33
ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्
ततः शम्भोः प्रसादेन बाणो महाकालत्वमागतः; रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्।
Verse 34
इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्
इति खलु शरनाम्नः शङ्करस्यापि पावनं वृत्तं, सकलगुरुजनानां सद्गुरोः शूलपाणेः। श्रोत्ररम्यैर्वचोभिर्ह्यत्र वरिष्ठं कथितं, सकलभुवनमध्ये नित्यं क्रीडमानस्य॥
Verse 56
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां युद्धखण्डे ‘बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनम्’ नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
After Kṛṣṇa returns to Dvārakā with Aniruddha and his wife, Bāṇa becomes distressed; Nandīśvara counsels him to accept Śiva’s will and renew worship, after which Bāṇa approaches Śiva and performs praise and tāṇḍava.
The chapter models a Shaiva psychology of crisis: sorrow is redirected into smaraṇa and ritual discipline, presenting devotion as the method by which inner disorder is stabilized and grace is accessed.
Śiva is highlighted as Śambhu/Śaṅkara the bhaktavatsala (compassionate to devotees), while devotion manifests through stotra, prostration, and tāṇḍava—ritualized speech and body as vehicles of bhakti.