अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
अध्यायः ५५ बाणकृष्णयोः संग्रामप्रसङ्गं प्रवर्धयति। कृष्णेन प्रत्यस्त्रेण पूर्वभयशमनानन्तरं सूतः व्यासप्रश्नं सनत्कुमारोत्तरं च निवेदयन् प्रमाणपरम्परां दर्शयति। व्यासः पृच्छति—सेनानिग्रहे कृते बाणः किं चकार? सनत्कुमारः एतत् कृष्णशङ्करयोः अद्भुतलीलारूपमिति कथयति। रुद्रे पुत्रगणैः सह क्षणं विश्रान्ते बाणो बलिपुत्रो दैत्यराजः क्रुद्धः स्वसेनाक्षयदर्शनात् पुनर्युद्धाय प्रवर्तते, नानाविधानि आयुधानि गृह्णन् पराक्रमं वर्धयति। प्रत्युत कृष्णः वीरविश्वासेन नदन् बाणं तुच्छीकृत्य शार्ङ्गधनुः शब्दयति; तस्य नादेन द्यावापृथिव्योर्मध्यं पूरितमिव वर्ण्यते। एवं नादशक्तेः, संग्रामवृद्धेः, दैत्यबलस्य देवसमर्थितपराक्रमस्य च तुलनया परवृत्तान्ताय भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने ॥
Verse 2
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद ॥
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः ॥
Verse 5
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो दैत्यराट् कृष्णेन सह युद्धं कर्तुं विनिर्गतः ॥
Verse 6
कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः
कुंभाण्डसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः; बलिपुत्रो महाबलः युद्धमतुलं चकार ह।
Verse 7
दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः
निजबलं नष्टं दृष्ट्वा स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः; ततः बलिपुत्रो महाबलः युद्धमतुलं चकार।
Verse 8
श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्
श्रीकृष्णोऽपि महावीरो गिरिशाज्ञाप्तमहाबलः; तत्राजौ उच्चैर्जगर्ज, बाणं तृणोपमं मत्वा।
Verse 9
धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर
मुनीश्वर, स निजमद्भुतं शार्ङ्गाख्यं धनुः टंकारयामास; तेन बाणसैन्यस्यावशिष्टं त्रासितमभवत्।
Verse 10
तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्
तेन धनुष्टंकारजेन महता नादेन द्यावाभूम्योरन्तरं सर्वं क्षणेनैव व्याप्तमासीदनन्तरम्।
Verse 11
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
Verse 12
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
Verse 13
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
Verse 14
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः
शिवपदाम्भोजं स्मृत्वा स महागर्वो बलेः सुतः । युद्धायाभिमुखं कृष्णं प्रति निजसायकान् अचिक्षिपत् ॥
Verse 15
कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः
कृष्णोऽपि तान् समापन्नान् सशरैर्द्रुतमच्छिनत् । शिवपदाम्भोजं स्मृत्वा महाबलोऽमरारिः ॥
Verse 16
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनः सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः ॥
Verse 17
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम् ॥
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत् ॥
Verse 19
मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः
स्वबलं मर्दितं दृष्ट्वा तं च बली मर्दयन्तं पुनः । बलेः पुत्रो दितिजेश्वरः शैवराट् परमक्रुद्धोऽभवत् ॥
Verse 20
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै
शिवपदाम्भोजं स्मृत्वा सहस्रभुजवान् द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै ॥
Verse 21
चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्
तत्र वीरहा युगपदमेवामितान् बाणान् चिक्षेप; कृष्णादिषु सर्वेषु यदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्।
Verse 22
जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली
एकेन पत्त्रिणा गरुडं जघान, एकेन कृष्णम्; अन्येन च मुने स बली परेषामपि बलं जघान।
Verse 23
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपः सुरारिहा तस्मिन् रण आति चुकोप; महेश्वरश्च तत्र महागर्जितं जगर्ज।
Verse 24
जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः
अथ स शार्ङ्गनिस्सृतैः सच्छरैस्तरसा बाणं जघान। अति-उग्रबलोऽपि स युगपत् शंकरस्मरणेन निगृहीतः॥
Verse 25
चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः
अनाकुलो हरिः शीघ्रं तद्धनुश्छत्रादिकं चिच्छेद। स्वशरैश्च हयान् हत्वा पातयामास भूमितले॥
Verse 26
बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले
अथ बाणोऽपि महावीरो रोषेणातिप्रकुप्य सः । गदया कृष्णमाहत्य स पपात धरातले ॥
Verse 27
उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः
उत्थाय ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलानुसारतः ॥
Verse 28
एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली
एवं द्वयोश्चिरं कालं बभूव सुमहान् रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली ॥
Verse 29
कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः
अथ कृष्णो वीर्यवान् बाणेन सह चिरं समरं कृत्वा क्रुद्धोऽभवत्; शिवाज्ञया प्राप्तबलो मुनीश्वरः स चुकोप।
Verse 30
ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा
ततः भगवच्छंभोः शासनात् सुदर्शनधरो कृष्णो बाणस्य बहून् भुजान् शीघ्रं चिच्छेद, परवीरहा बभूव।
Verse 31
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः। गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः॥
Verse 32
गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः
गतस्मृतिर्यदा बाणः शिरश्छेत्तुं समुद्यतः। कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रः समुत्थितः॥
Verse 33
रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा
रुद्र उवाच—भगवन् देवकीपुत्र, यदाज्ञप्तं मया पुरा। तत्कृतं च त्वया विप्र, मदाज्ञाकारिणा सदा॥
Verse 34
मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा
मा बाणस्य शिरश्छिंधि; सुदर्शनं संहरस्व। मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा॥
Verse 35
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव। चक्रं जयं च गोविन्द, निवर्तस्व रणात्ततः॥
Verse 36
दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा
हे लक्ष्मीश! दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि, विना ममाज्ञां रथाङ्गं न मुक्तम्। पुरा नामुचोऽपि न क्षिप्तम्॥
Verse 37
त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः
त्वं तु जनार्दन! साक्षाद्योगीश्वरः परमात्मा। अतः स्वमनसा विचार्य सर्वभूतहिते रतः कर्म कुरु॥
Verse 38
वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव
वरमस्य मया दत्तं—न मृत्युर्भयमस्ति वै। तन्मे वचः सदा सत्यं भवतु; परितुष्टोऽस्म्यहं तव॥
Verse 39
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिः हरे ॥
Verse 40
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ता आगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि ॥
Verse 41
मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः
मदाज्ञया हरिः प्राप्तः तव भुजच्छेत्ता खलु; अतः रणान्निवर्तस्व, स्वगृहं गच्छ सवधूवरः, हे वर।
Verse 42
इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ
इत्युक्त्वा महेश्वरः तयोर्मैत्रीं कारयित्वा; तमनुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ
सनत्कुमार उवाच—इति शंभोर्वचः श्रुत्वा सुदर्शनं संहृत्य; अक्षताङ्गो विजयी सन् स कृष्णोऽन्तःपुरं ययौ।
Verse 44
अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः
अनिरुद्धं पुनर्भार्यया सहितं समाश्वास्य, बाणेन बहुधा प्रदत्तं रत्नसंघातं ते जगृहुः।
Verse 45
तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया
ततस्तां सखीं परयोगिनीं चित्रलेखां गृहीत्वा, शिवाज्ञया कृतकार्यः कृष्णः प्रसन्नोऽभवत्।
Verse 46
हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः
हृदया गिरिशं प्रणम्य, बलेः स्तुतवत् सादरमामन्त्र्य च; परिवारसमेतो हरिः स्वपुरीं जगाम।
Verse 47
पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः
पथि विरुद्धं वरुणं नानाप्रकारेण जित्वा; समुत्सवसमन्वितः स द्वारकां पुरीं प्राप्तः।
Verse 48
विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह
गरुडं विसर्जयित्वा, सखीन् वीक्ष्योपहस्य च; ततः द्वारकां दृष्ट्वा कामचारी तत्र चचार ह।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘बाणभुजकृन्तनगर्वापहारवर्णनम्’ नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Bāṇa (son of Bali) re-entering and escalating the battle against Śrī Kṛṣṇa after a prior weapon-countermeasure episode; it highlights his anger, weaponry, and Kṛṣṇa’s overpowering response (notably the thunderous Śārṅga bow-sound).
It signals that the conflict is not random violence but a purposeful divine dramaturgy: events reveal hierarchy among powers, the limits of boon-based might, and the reassertion of dharma under Śiva’s overarching auspice.
Astra-power (Jṛṃbhaṇāstra), heroic tejas (splendor/force) of Kṛṣṇa, and nāda-śakti (the bow’s resonance filling the cosmic space), alongside Bāṇa’s daitya-bala and multi-weapon engagement.