बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणुष्वान्यच्चरित्रं च शिवस्य परमात्मनः । भक्तवात्सल्यसंगर्भि परमानन्ददायकम्

सनत्कुमार उवाच—शृणुष्वान्यच्चरितं शिवस्य परमात्मनः। भक्तवात्सल्यगर्भं तत् परमानन्ददायकम्॥

Verse 2

पुरा बाणासुरो नाम दैवदोषाच्च गर्वितः । कृत्वा तांडवनृत्यं च तोषयामास शंकरम्

पुरा बाणासुरो नामासुरो दैवदोषात् गर्वितोऽभवत्। स ताण्डवनृत्यं कृत्वा शंकरं तोषयामास॥

Verse 3

ज्ञात्वा संतुष्टमनसं पार्वतीवल्लभं शिवम् । उवाच चासुरो बाणो नतस्कन्धः कृतांजलिः

ज्ञात्वा शिवं पार्वतीवल्लभं संतुष्टमानसं। बाणोऽसुरो नतस्कन्धः कृताञ्जलिरुवाच॥

Verse 4

बाण उवाच । देवदेव महादेव सर्वदेवशिरोमणे । त्वत्प्रसादाद्बली चाहं शृणु मे परमं वचः

बाण उवाच। देवदेव महादेव सर्वदेवशिरोमणे। त्वत्प्रसादाद्बली चाहं शृणु मे परमं वचः॥

Verse 5

दोस्सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवेत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्

दोस्सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवेत्। त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्॥

Verse 6

हे देव किमनेनापि सहस्रेण करोम्यहम् । बाहूनां गिरितुल्यानां विना युद्धं वृषध्वज

हे देव किमनेनापि सहस्रेण करोम्यहम्। बाहूनां गिरितुल्यानां विना युद्धं वृषध्वज॥

Verse 7

कडूंत्या निभृतैदोंर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । पुराण्याचूर्णयन्नद्रीन्भीतास्तेपि प्रदुद्रुवुः

युयुत्सुः स निभृतैः परन्तु बलवद्भिर्दोर्भिर्दिग्गजान् महाबलान् जग्राह। पुराणपर्वतानपि चूर्णयन् स अग्रे जगाम; ततो भीतास्तेऽपि शत्रवः प्रदुद्रुवुः॥

Verse 8

मया यमः कृतो योद्धा वह्निश्च कृतको महान् । वरुणश्चापि गोपालो गवां पालयिता तथा

मया यमः योद्धा कृतः, वह्निश्च महत्त्वेन नियुक्तः कृतो महान्। वरुणोऽपि गोपालः कृतः—गवां पालयिता रक्षकश्च तथा॥

Verse 9

गजाध्यक्षः कुबेरस्तु सैरन्ध्री चापि निरृतिः । जितश्चाखंडलो लोके करदायी सदा कृतः

गजाध्यक्षः कुबेरोऽपि निरृतिः सैरन्ध्र्या सह जितः; अखण्डलोऽपि लोके पराजितः सदा करदायी कृतः।

Verse 10

युद्धस्यागमनं ब्रूहि यत्रैते बाहवो मम । शत्रुहस्तप्रयुक्तश्च शस्त्रास्त्रैर्जर्जरीकृताः

युद्धस्यागमनं मे ब्रूहि—कथं जातं रणं यत्र मम बाहवोऽमी शत्रुहस्तप्रयुक्तैः शस्त्रास्त्रैर्जर्जरीकृताः।

Verse 11

पतंतु शत्रुहस्ताद्वा पातयन्तु सहस्रधा । एतन्मनोरथं मे हि पूर्णं कुरु महेश्वर

पतंतु शत्रुहस्ताद्वा पातयन्तु सहस्रधा; एतन्मनोरथं मे हि पूर्णं कुरु, महेश्वर।

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रस्त्वट्टहासं महाद्भुतम् । कृत्वाऽब्रवीन्महामन्युर्भक्तबाधाऽपहारकः

सनत्कुमार उवाच—तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रस्त्वट्टहासं महाद्भुतं कृत्वाऽब्रवीन्महामन्युर्भक्तबाधापहारकः।

Verse 13

रुद्र उवाच । धिग्धिक्त्वां सर्वतो गर्विन्सर्वदैत्यकुलाधम । बलिपुत्रस्य भक्तस्य नोचितं वच ईदृशम्

रुद्र उवाच—धिग्धिक्त्वां सर्वतो गर्विन् सर्वदैत्यकुलाधम; बलिपुत्रस्य भक्तस्य नोचितं वच ईदृशम्।

Verse 14

दर्पस्यास्य प्रशमनं लप्स्यसे चाशु दारुणम् । महायुद्धमकस्माद्वै बलिना मत्समेन हि

दर्पस्यास्य प्रशमनं लप्स्यसे चाशु दारुणम् । महायुद्धमकस्माद्वै बलिना मत्समेन हि ॥

Verse 15

तत्र ते गिरिसंकाशा बाहवोऽनलकाष्ठवत् । छिन्ना भूमौ पतिष्यंति शस्त्रास्त्रैः कदलीकृताः

तत्र तस्य गिरिसंकाशा बाहवोऽनलकाष्ठवत् दृढाः । शस्त्रास्त्रैश्छिन्नाः कदलीकृताः भूमौ पतन्ति स्म ॥

Verse 16

यदेष मानुषशिरो मयूरसहितो ध्वजः । विद्यते तव दुष्टात्मंस्तस्य स्यात्पतनं यदा

यावदेष मानुषशिरो मयूरपिच्छसमन्वितो ध्वजः तव तिष्ठति । दुष्टात्मन् तावत्तव पतनं न स्यात्; यदा स ध्वजः पतति तदा नूनं तवापि पतनम् ॥

Verse 17

स्थापितस्यायुधागारे विना वातकृतं भयम् । तदा युद्धं महाघोरं संप्राप्तमिति चेतसि

स्थापितस्यायुधागारेऽपि विना वातकृतं भयम् उत्पन्नम् । चेतसि चाभवत्—इदानीं महाघोरं युद्धं संप्राप्तम् इति ॥

Verse 18

निधाय घोरं संग्रामं गच्छेथाः सर्वसैन्यवान् । सांप्रतं गच्छ तद्वेश्म यतस्तद्विद्यते शिवः

सर्वसैन्यवान् घोरं संग्रामं निधाय, सांप्रतम् तत् वेश्म गच्छ । यतः तत्रैव शिवो विद्यते ॥

Verse 19

तथा तान्स्वमहोत्पातांस्तत्र द्रष्टासि दुर्मते । इत्युक्त्वा विररामाथ गर्वहृद्भक्तवत्सलः

तथा तान् स्वमहोत्पातान् तत्र द्रष्टासि दुर्मते । इत्युक्त्वा विररामाथ गर्वहृद्भक्तवत्सलः ॥

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा रुद्रमभ्यर्च्य दिव्यैरजंलिकुड्मलैः । प्रणम्य च महादेवं बाणश्च स्वगृहं गतः

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा रुद्रमभ्यर्च्य दिव्यैरजंलिकुड्मलैः । प्रणम्य च महादेवं बाणश्च स्वगृहं गतः ॥

Verse 21

कुंभाण्डाय यथावृत्तं पृष्टः प्रोवाच हर्षितः । पर्यैक्षिष्टासुरो बाणस्तं योगं ह्युत्सुकस्सदा

कुम्भाण्डेन यथावृत्तं पृष्टः स हर्षसंयुतः । सर्वं यथावत् प्रोवाच; बाणोऽसुरस्तु तं योगं नित्यं सम्यक् पर्यैक्षीत्, तदधिगमे सदा उत्सुकः ॥

Verse 22

अथ दैवात्कदाचित्स स्वयं भग्नं ध्वजं च तम् । दृष्ट्वा तत्रासुरो बाणो हृष्टो युद्धाय निर्ययौ

अथ दैवयोगात् कदाचित् स एव ध्वजः स्वयमेव भग्नो दृष्टः । तत्र तं दृष्ट्वा बाणोऽसुरो हृष्टः सन् युद्धाय निर्ययौ ॥

Verse 23

स स्वसैन्यं समाहूय संयुक्तः साष्टभिर्गणैः । इष्टिं सांग्रामिकां कृत्वा दृष्ट्वा सांग्रामिकं मधु

स स्वसैन्यं समाहूय साष्टभिर्गणैः सह संयुक्तः । सांग्रामिकामिष्टिं कृत्वा, सांग्रामिकं मधु दृष्ट्वा हृष्टोऽभवत् ॥

Verse 24

ककुभां मंगलं सर्वं संप्रेक्ष्य प्रस्थितोऽभवत् । महोत्साहो महावीरो बलिपुत्रो महारथः

ककुभां मङ्गलं सर्वं संप्रेक्ष्य प्रस्थितोऽभवत् । महोत्साहो महावीरो बलिपुत्रो महारथः ॥

Verse 25

इति हृत्कमले कृत्वा कः कस्मादागमिष्यति । योद्धा रणप्रियो यस्तु नानाशस्त्रास्त्रपारगः

इति हृत्कमले निधाय, कः कुतो वा आगत्य तं प्रतियोद्धुं शक्नुयात्? रणप्रियः योद्धा नानाशस्त्रास्त्रपारगश्च स तेन दुर्जयः भवति।

Verse 26

यस्तु बाहुसहस्रं मे छिनत्त्वनलकाष्ठवत् । तथा शस्त्रैर्महातीक्ष्णैश्च्छिनद्मि शतशस्त्विह

यः कश्चिदिह मे बाहुसहस्रं वनकाष्ठवत् छिनत्ति, तमहं तथैव महातीक्ष्णैः शस्त्रैः शतशः पुनः पुनश्छिनद्मि।

Verse 27

एतस्मिन्नंतरे कालः संप्राप्तश्शंकरेण हि । यत्र सा बाणदुहिता सुजाता कृतमंगला

एतस्मिन्नन्तरे शङ्करेणैव नियतः कालः संप्राप्तः; यत्र बाणदुहिता सा सुजाता कृतमङ्गला सिद्धा तिष्ठति स्म।

Verse 28

माधवं माधवे मासि पूजयित्वा महानिशि । सुप्ता चांतः पुरे गुप्ते स्त्रीभावमुपलंभिता

माधवे मासि माधवं पूजयित्वा महानिशि, सा गुप्तेऽन्तःपुरे सुप्ता; प्रबुद्धा स्त्रीभावमुपलभिता।

Verse 29

गौर्या संप्रेषितेनापि व्याकृष्टा दिव्यमायया । कृष्णात्मजात्मजेनाथ रुदंती सा ह्यनाथवत्

गौर्या संप्रेषितेनापि व्याकृष्टा दिव्यमायया । कृष्णात्मजात्मजेनाथ रुदन्ती सा ह्यनाथवत् ॥

Verse 30

स चापि तां बलाद्भुक्त्वा पार्वत्याः सखिभिः पुनः । नीतस्तु दिव्ययोगेन द्वारकां निमिषांतरात्

स चापि तां बलात् भुक्त्वा, पार्वत्याः सखिभिः पुनः गृहीतः; ताभिर्दिव्ययोगबलात् निमिषान्तर एव द्वारकां नीतः।

Verse 31

मृदिता सा तदोत्थाय रुदंती विविधा गिरः । सखीभ्यः कथयित्वा तु देहत्यागे कृतक्षणा

सा मृदिता तदोत्थाय रुदन्ती विविधा गिरः; सखीभ्यः कथयित्वा तु देहत्यागे कृतक्षणा।

Verse 32

सख्या कृतात्मनो दोषं सा व्यास स्मारिता पुनः । सर्वं तत्पूर्ववृत्तांतं ततो दृष्ट्वा च सा भवत्

ततः सख्या कृतात्मनो दोषं सा, व्यास, स्मारिता पुनः; ततः पूर्ववृत्तान्तं सर्वं दृष्ट्वा सा सम्यगवबोधिता।

Verse 33

अब्रवीच्चित्रलेखां च ततो मधुरया गिरा । ऊषा बाणस्य तनया कुंभांडतनयां मुने

ततो मधुरया गिरा ऊषा बाणस्य तनया, मुने, चित्रलेखां अब्रवीत्; सा तु कुम्भाण्डतनया।

Verse 34

ऊषोवाच । सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा । केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया

ऊषोवाच। सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा। केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया॥

Verse 35

कस्मिन्कुले स वा जातो मम येन हृतं मनः । इत्युषावचनं श्रुत्वा सखी प्रोवाच तां तदा

कस्मिन्कुले स जातः, येन मम मनो हृतम्? इत्युषाया वचः श्रुत्वा सखी तां तदा प्रत्युवाच।

Verse 36

चित्रलेखोवाच । त्वया स्वप्ने च यो दृष्टः पुरुषो देवि तं कथम् । अहं संमानयिष्यामि न विज्ञातस्तु यो मम

चित्रलेखोवाच—देवि, त्वया स्वप्ने यो दृष्टः स पुरुषः कथं मया संमाननीयः? स तु मम न विज्ञातः।

Verse 37

दैत्यकन्या तदुक्ते तु रागांधा मरणोत्सुका । रक्षिता च तया सख्या प्रथमे दिवसे ततः

तदुक्ते दैत्यकन्या रागान्धा मरणोत्सुका। तया सख्या रक्षिता सा प्रथमे दिवसे ततः॥

Verse 38

पुनः प्रोवाच सोषा वै चित्रलेखा महामतिः । कुंभांडस्य सुता बाणतनयां मुनिसत्तम

पुनः प्रोवाचोषां वै चित्रलेखा महामतिः। कुंभाण्डस्य सुता बाणतनयां, मुनिसत्तम॥

Verse 39

चित्रलेखोवाच । व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाष्यते । समानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश

चित्रलेखोवाच— त्रिलोक्यां यदि भाष्यते तव व्यसनमपकर्षामि; यस्ते मनोहर्ता नरः, तमानेष्ये—तं मेऽऽदिश।

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा वस्त्रपुटके देवान्दैत्यांश्च दानवान् । गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथालिखत्

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा स वस्त्रपुटके देवान् दैत्यांश्च दानवान् । गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथैवालेखयत् ॥

Verse 41

तथा नरांस्तेषु वृष्णीञ्शूरमानकदुंदुभिम् । व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं नरसत्तमम्

तथा तेषु नरेषु वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । रामकृष्णौ च व्यलिखत् प्रद्युम्नं नरसत्तमम् ॥

Verse 42

अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता । आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता

अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता । आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता ॥

Verse 43

ऊषा प्रोवाच चौरोऽसौ मया प्राप्तस्तु यो निशि । पुरुषः सखि येनाशु चेतोरत्नं हृतं मम

ऊषा उवाच । चोरोऽसौ सखि मया प्राप्तो यो निशि । येनाशु हृतं मम चेतोरत्नं पुरुषः ॥

Verse 44

यस्य संस्पर्शनादेव मोहिताहं तथाभवम् । तमहं ज्ञातुमिच्छामि वद सर्वं च भामिनि

यस्य संस्पर्शनादेव मोहितोऽहं तथाभवम्। तमहं ज्ञातुमिच्छामि; वद सर्वं च भामिनि।

Verse 45

कस्यायमन्वये जातो नाम किं चास्य विद्यते । इत्युक्ता साब्रवीन्नाम योगिनी तस्य चान्वयम्

कस्य वंशेऽयमुत्पन्नः, नाम चास्य किमुच्यते? इति पृष्टा योगिनी तस्य नाम वंशं च व्याजहार।

Verse 46

सर्वमाकर्ण्य सा तस्य कुलादि मुनिसत्तम । उत्सुका बाणतनया बभाषे सा तु कामिनी

तस्य कुलादि सर्वं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठ, बाणतनया सा कामिनी उत्सुका बभाषे।

Verse 47

ऊषोवाच । उपायं रचय प्रीत्या तत्प्राप्त्यै सखि तत्क्षणात् । येनोपायेन तं कांतं लभेयं प्राणवल्लभम्

ऊषोवाच—सखि, तत्क्षणात् प्रीत्या उपायं रचय; येनोपायेन तं कान्तं प्राणवल्लभं लभेयं।

Verse 48

यं विनाहं क्षणं नैकं सखि जीवितुमुत्सहे । तमानयेह सद्यत्नात्सुखिनीं कुरु मां सखि

यं विना क्षणमप्येकं जीवितुं नोत्सहे, सखि; तमानयेह सद्यत्नात्, मां सुखिनीं कुरु सखि।

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्ता सा तथा बाणात्मजया मंत्रिकन्यका । विस्मिताभून्मुनिश्रेष्ठ सुविचारपराऽभवत्

सनत्कुमार उवाच । एवं बाणात्मजया संबोधिते सा मंत्रिकन्यका । विस्मिता बभूव, हे मुनिश्रेष्ठ, सुविचारपरायणाऽभवत् ॥

Verse 50

ततस्सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा । बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गंतुमुद्यता

ततः सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा । बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गन्तुमुद्यता ॥

Verse 51

ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि । आप्रभातान्मुहूर्ते तु संप्राप्ता द्वारकां पुरीम्

ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि । आप्रभातान्मुहूर्ते तु संप्राप्ता द्वारकां पुरीम् ॥

Verse 52

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां पंचमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

Verse 53

क्रीडन्नारीजनैस्सार्द्धं प्रपिबन्माधवी मधु । सर्वांगसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः

स्त्रीजनैः सह क्रीडन् माधवीमधु प्रपिबन्; सर्वाङ्गसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः।

Verse 54

ततः खट्वां समारूढमंधकारपटेन सा । आच्छादयित्वा योगेन तामसेन च माधवम्

ततः सा खट्वां समारूढा तामसेन योगबलेन माधवं तमःपटेनाच्छादयामास, तस्य बोधं तिरोऽकरोत्।

Verse 55

ततस्सा मूर्ध्नि तां खट्वां गृहीत्वा निमिषांतरात् । संप्राप्ता शोणितपुरं यत्र सा बाणनंदिनी

ततः सा मूर्ध्नि तां खट्वां निधाय निमिषान्तरात् शोणितपुरं संप्राप्ता, यत्र बाणनन्दिनी वसति स्म।

Verse 56

कामार्ता विविधान्भावाञ्चकारोन्मत्तमानसा । आनीतमथ तं दृष्ट्वा तदा भीता च साभवत्

कामार्ता सा उन्मत्तमानसा विविधान् भावान् चकार; आनीतं तं दृष्ट्वा तदा सा भीता बभूव।

Verse 57

अंतःपुरे सुगुप्ते च नवे तस्मिन्समागमे । यावत्क्रीडितुमारब्धं तावज्ज्ञातं च तत्क्षणात्

अन्तःपुरे सुगुप्ते नवे तस्मिन् समागमे यावत् क्रीडितुम् आरब्धं तावत्तत् क्षणादेव ज्ञातम्।

Verse 58

अंतःपुरद्वारगतैर्वेत्रजर्जरपाणिभिः । इंगितैरनुमानैश्च कन्यादौःशील्यमाचरन्

अन्तःपुरद्वारगतैः वेत्रजर्जरपाणिभिः सेवकैः; इंगितैरनुमानैश्च कन्यायाः दौःशील्यं परीक्ष्य आचरन्।

Verse 59

स चापि दृष्टस्तैस्तत्र नरो दिव्यवपुर्धरः । तरुणो दर्शनीयस्तु साहसी समरप्रियः

तत्र तैश्चापि दृष्टो नरो दिव्यवपुर्धरः। तरुणो दर्शनीयश्च साहसी समरप्रियः॥

Verse 60

तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे । पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तःपुररक्षकाः

तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे। पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तःपुररक्षकाः॥

Verse 61

द्वारपाला ऊचुः । देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चांतःपुरे बलात् । स कस्तु तव कन्यां वै स्वयंग्राहादधर्षयत्

द्वारपाला ऊचुः। देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चान्तःपुरे बलात्। स कस्तु तव कन्यां वै स्वयंग्राहादधर्षयत्॥

Verse 62

दानवेन्द्र महाबाहो पश्यपश्यैनमत्र च । यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत

दानवेन्द्र महाबाहो पश्य पश्यैनमत्र च। यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत॥

Verse 63

सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । विस्मितोभून्मुनिश्रेष्ठ कन्यायाः श्रुतदूषणः

सनत्कुमार उवाच। तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः। विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ, कन्यायाः श्रुतदूषणः॥