राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
अध्यायेऽस्मिन् सूतनिवेदिते संवादक्रमे व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—राहुः रहस्यमयेन ‘पुरुषेण’ विमुक्तः कुतः गत इति। सनत्कुमारः कथयति यत्र विमोचनं जातं तत् लोके ‘वर्वर’ इति प्रसिद्धं भवति। राहुः पुनः गर्वं धृत्वा जलन्धरनगरं प्रति गत्वा ईशस्य कृत्यक्रमं निवेदयति। तच्छ्रुत्वा सिन्धुपुत्रो दैत्यश्रेष्ठो जलन्धरः क्रोधेनाविष्टः संयमं त्यक्त्वा असुरसेनायाः सर्वतो यत्नं आज्ञापयति, कालनेम्यादीन्, शुम्भनिशुम्भौ, कालककालकेयान्, मौर्यान्, धूम्रादीन् च प्रमुखान् गणान् नाम्ना निर्दिश्य युद्धाय समाह्वयति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता । महाप्रभोश्शंकरस्य यत्र लीला च पावनी
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता । महाप्रभोः शंकरस्य यत्र लीला च पावनी ॥
Verse 2
इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममो परि । राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने
इदानीं सुप्रीत्या ममोपरी कृपां कृत्वा ब्रूहि, हे महामुने—महापुरुषेण मुक्तो राहुः कुत्र गतः?
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः
सूत उवाच—इति तस्यामितमेधसो व्यासस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः प्रत्युवाच।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोपि तद्वर्वरस्थले । अतस्स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः
सनत्कुमार उवाच—येन राहुर्विमुक्तः स एव तस्मिन् वरवरस्थलेऽवस्थितः। अतः स ‘वरवरभूत’ इति ख्यातिं गतः, सा च भूमौ प्रथां जगाम।
Verse 5
ततः स मन्यमानस्स्वं पुनर्जनिमथानतः । गतगर्वो जगामाथ जलंधरपुरं शनैः
ततः स स्वपुनर्जन्म मन्यमानः प्रणम्य च। गतगर्वः शनैर्जगाम जलन्धरपुरं पुनः॥
Verse 6
जलंधराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् । कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै
स जलन्धरमभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम्। कथयामास विस्तरेण दैत्येश्वराय वै॥
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । जलंधरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः । बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः
सनत्कुमार उवाच—तच्छ्रुत्वा जलन्धरः कोपाकुलितविग्रहः। बभूव बलवान् सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः॥
Verse 8
ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः । उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह
ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः। सर्वसैन्यानामुद्योगं दैत्यानामादिदेश ह॥
Verse 9
जलंधर उवाच । निर्गच्छंत्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु । तथा शुंभनिशुम्भाद्या वीरास्स्वबलसंयुताः
जलन्धर उवाच—कालनेमिमुखा अखिला दैत्याः निर्गच्छन्तु; तथा शुम्भनिशुम्भाद्या वीराः स्वबलसंयुताः अपि प्रयान्तु।
Verse 10
कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कंबुवंश्याश्च दौर्हृदाः । कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च
कोटयः वीरकुलोत्पन्ना योधाः; कंबुवंश्याः, दौर्हृदाः, कालकाः, कालकेयाश्च; मौर्याः धौम्राश्चैव।
Verse 11
इत्याज्ञाप्यासुरपतिस्सिंधुपुत्रो प्रतापवान् । निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः
इत्याज्ञाप्य प्रतापवान् असुरपतिः सिन्धुपुत्रः दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः शीघ्रं निर्जगाम।
Verse 12
ततस्तस्याग्रतश्शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् । मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा
ततः तस्याग्रतः शुक्रम् राहुं च छिन्नशिरसौ अभवताम्। तदा प्रहारवेगेन प्रस्खलितौ मुकुटौ भूमौ पपाततुः॥
Verse 13
व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः । जाता अशकुना भूरि महानिद्रावि सूचकाः
नभः पूर्णं व्यराजत प्रावृषीव घनैः समम्। भूर्यशकुनयो जाताः महानिद्रातमःसूचकाः॥
Verse 14
तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः । अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम्
तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः। अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम्॥
Verse 15
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः । देवास्सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः। देवास्सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः॥
Verse 16
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । नमस्तेस्तु महेशान पाहि नश्शरणागतान्
देवा ऊचुः। देवदेव महादेव करुणाकर शंकर। नमस्तेऽस्तु महेशान पाहि नः शरणागतान्॥
Verse 17
विह्वला वयमत्युग्रं जलंधरकृतात्प्रभो । उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः
विह्वला वयम् अत्युग्रं जलन्धरकृतात् प्रभो। उपद्रवात् सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः॥
Verse 18
न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो । तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्
न जानासि कथं स्वामिन् देवापत्तिमिमां प्रभो। तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्॥
Verse 19
अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः । नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमस्सोऽद्य रक्षितुम्
अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः। नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमः सोऽद्य रक्षितुम्॥
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरवधोपाख्याने सामान्यगणासुरयुद्धवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलन्धरवधोपाख्याने “सामान्यगणासुरयुद्धवर्णनम्” नाम विंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 21
अलक्षिता वयं चात्रागताश्शंभो त्वदंतिकम् । स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिंधुसुतो बली
अलक्षिताः वयं चात्रागताः शम्भो तव अन्तिकम्। स आयाति त्वया कर्तुं रणं सिन्धुसुतो बली॥
Verse 22
अतस्स्वामिन्रणे त्वं तमविलंबं जलंधरम् । हंतुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नश्शरणागतान्
अतः स्वामिन् रणे त्वं तमविलम्बं जलन्धरम्। हन्तुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नः शरणागतान्॥
Verse 23
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते सुरास्सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः । पादौ निरीक्ष्य संतस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः
सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः। पादौ निरीक्ष्य तस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः॥
Verse 24
सनत्कुमार उवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः । द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्
सनत्कुमार उवाच। इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः। द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्॥
Verse 25
ईश्वर उवाच । हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः । जलंधरकृतापीडाश्शरणं मेऽतिविह्वलाः
ईश्वर उवाच। हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः। जलन्धरकृतापीडाः शरणं मेऽतिविह्वलाः॥
Verse 26
जलंधरः कथं विष्णो संगरे न हत स्त्वया । तद्गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः
हे विष्णो, संगरे जालन्धरः कथं त्वया न हतः? तद्गृहं चापि किमर्थं गतवानसि, स्वकीयवैकुण्ठं परित्यज्य?
Verse 27
मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च । निग्रहाय खलानां च स्वतंत्रेण विहारिणा
साधूनां संरक्षणाय खलानां निग्रहाय च मया त्वं नियोजितो हि; स्वतंत्रेण विहरन् स्वेच्छया विचरसीति।
Verse 28
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः । प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकस्साञ्जलिर्हरिः
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः । प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकः साञ्जलिर्हरिः ॥
Verse 29
विष्णुरुवाच । तवांशसंभवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः । मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम्
विष्णुरुवाच । तवांशसम्भवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः । मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम् ॥
Verse 30
महाबलो महावीरो जेयस्सर्वदिवौकसाम् । अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
महाबलो महावीरो जेयः सर्वदिवौकसाम् । अन्येषां चापि देवेश सत्यं एतद्ब्रवीम्यहम् ॥
Verse 31
मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै । मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुंगवे
मया तेन महाबलेन देवान्वितेन चिरं रणः कृतः। तस्मिन् दानवपुङ्गवे ममोपायो न प्रवृत्तः॥
Verse 32
तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु । इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम्
तत्पराक्रमतस्तुष्टोऽहं खलु ‘वरं ब्रूहि’ इत्यब्रवम्। मद्वचनं श्रुत्वा स वरमुत्तमं वव्रे॥
Verse 33
मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस । मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः
मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे ससुरो वस । मदधीनो महाविष्णुरित्यहं तद्गृहं गतः ॥
Verse 34
सनत्कुमार उवाच । इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा शकरस्स महेश्वरः । विहस्योवाच सुप्रीतस्सदयो भक्तवत्सलः
सनत्कुमार उवाच । इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा शङ्करः स महेश्वरः । विहस्योवाच सुप्रीतः सदयो भक्तवत्सलः ॥
Verse 35
महेश्वर उवाच । हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् । जलंधरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः
महेश्वर उवाच । हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् । जलन्धरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः ॥
Verse 36
स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छंत्वपि ध्रुवम् । निर्भया वीतसंदेहा हतं मत्वाऽसुराधिपम्
स्वस्थानं गच्छ निर्भीतः; देवाः अपि ध्रुवं स्वस्थानं गच्छन्तु। निर्भयाः वीतसन्देहाः सन्तः असुराधिपं हतं मत्वा निवर्तध्वम्॥
Verse 37
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः । सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः
सनत्कुमार उवाच—इति महेशस्य वचनं श्रुत्वा स रमापतिः। सनिर्जरः शीघ्रं स्वस्थानं जगाम, गतसंशयः॥
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः । सन्नद्धैरसुरैस्सार्द्धं शैलप्रांतं ययौ बली
एतस्मिन्नन्तरे, व्यास, स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः। सन्नद्धैरसुरैः सार्धं बली शैलप्रान्तं ययौ॥
Verse 39
कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः । संतस्थौ कालसंकाशः कुर्वन्सिंहरवं महान्
कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः। सन्तस्थौ कालसङ्काशः कुर्वन् सिंहनवं महान्॥
Verse 40
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् । चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलांतकः
अथ दैत्यनादसमुद्भवं कोलाहलं श्रुत्वा महालीलः खलान्तकः अतिमहेशानः परमेश्वरः क्रोधं चकार।
Verse 41
समादिदेश संख्याय स्वगणान्स महाबलान् । नंद्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः
ततः महोतिः कौतुकी हरः महादेवः नन्द्यादिकान् स्वगणान् महाबलान् संख्याय समादिदेश।
Verse 42
नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया । गणाश्च समनह्यंत युद्धाया तित्वरान्विताः
नन्दीभृङ्गीमुखसेनानीमुखाः सर्वे शिवाज्ञया गणाश्च तित्वरान्विताः युद्धाय समनह्यन्त।
Verse 43
अवतेरुर्गणास्सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः । वल्गतो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि
सर्वे गणाः कैलासात् अवतेरुः, क्रोधेन दुर्मदाः। महावीराः ते रणाय वल्गन्तो रणशब्दान् उच्चैः अकुर्वन्।
Verse 44
ततस्समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै । प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम्
ततः समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै । प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम् ॥
Verse 45
भेरीमृदंगशंखौघैर्निस्वानैर्वीरहर्षणैः । गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकंपत
भेरीमृदङ्गशङ्खौघैर्निस्वानैर्वीरहर्षणैः । गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकम्पत ॥
Verse 46
शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः । व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम्
शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः । व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम् ॥
Verse 47
निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत । वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता
निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत । वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता ॥
Verse 48
प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा । वसासृङ्मांसपंकाढ्या भूरगम्याभवत्तदा
तदा प्रमथैर्हतदैत्यौघैः तथा दैत्यैर्हतगणैः। वसासृङ्मांसपङ्काढ्या भूः अगम्या अभवत् तदा॥
Verse 49
प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवस्समजीवयत् । युद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसंजीवनी बलात्
युद्धे प्रमथैर्हतं दैत्यौघं भार्गवः पुनः पुनर्मृतसंजीवनीमन्त्रबलात् समजीवयत्।
Verse 50
दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणास्सर्वे भयार्दिताः । शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम्
तान् व्याकुलान् भयार्तांश्च दृष्ट्वा सर्वे गणाः सर्वं शुक्रविचेष्टितं देवदेवाय शशंसुः।
Verse 51
तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् । भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रः क्रोधमुल्बणं चकार; भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव, दिशः प्रज्वलन्निव।
Verse 52
अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीवभीषणा । तालजंघोदरी वक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा
अथ रुद्रमुखात् कृत्या बभूवातीव भीषणा; तालजङ्घोदरी, भीमवक्त्रा, स्तनापीडितभूरुहा।
Verse 53
सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम । विचचार महाभीमा भक्षयंती महासुरान्
सा युद्धभूमिं तरसा ससाद, मुनिसत्तम। विचचार महाभीमा भक्षयन्ती महासुरान्॥
Verse 54
अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम् । यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः
अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम्। यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैः स हि भार्गवः॥
Verse 55
स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने । भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामांतर्हिता नभः
स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने। भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामान्तर्हिता नभः॥
Verse 56
विद्रुतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा । प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः
विद्रुतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा । पूर्वं युद्धमदान्धा ये प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुः शौर्यशुष्किताः ॥
Verse 57
अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता । वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः
अथ दैत्यानां सेना गणभयार्दिता । अभज्यत प्रकीर्णा च वायुवेगहताऽिव तृणसंहतिः ॥
Verse 58
भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः । निशुंभशुंभौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुक्रुधुः
शिवगणभयेन भग्नां दैत्यसेनां दृष्ट्वा अतिमर्षिताः । सेनान्यौ निशुम्भशुम्भौ कालनेमिश्च सहसा चुक्रुधुः ॥
Verse 59
त्रयस्ते वरयामासुर्गणसेनां महाबलाः । मुंचंतश्शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः
ते त्रयो महाबलाः गणसेनां निरवारयन् । शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रावृषीव बलाहकाः ॥
Verse 60
ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः । रुरुधुः खं दिशस्सर्वा गणसेनामकंपयन्
ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः। रुरुधुः खं दिशः सर्वा गणसेनामकंपयन्॥
Verse 61
गणाश्शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः । वसंतकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किंचन
गणाः शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः। वसन्तकिंशुकाभासा न प्राजानन् हि किंचन॥
Verse 62
ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलंबोदरकार्त्तिकेयाः । त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते
ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलम्बोदरकार्त्तिकेयाः। त्वरान्विता दैत्यवरान् प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते॥
Frequently Asked Questions
Rāhu, after being released by a “Puruṣa,” returns to Jalandhara and reports Śiva’s actions; Jalandhara responds by ordering a full daitya mobilization and naming allied leaders and clans.
The chapter reads as a moral-psychological sequence: liberation or release does not automatically end hostility; pride can reassert itself, and anger can convert information (report) into escalation (mobilization), illustrating how inner states drive cosmic conflict.
Śiva is referenced as Īśa/Śaṃkara whose “viceṣṭita” (divine acts) precipitate reactions; the “Puruṣa” functions as a decisive agent in Rāhu’s release, and the asura collectives appear as organized manifestations of oppositional power.