कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path

Verse 1

व्यास उवाच । भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक । जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः

व्यास उवाच। भो ब्रह्मन् भगवन् पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक। जलन्धरं महादैत्यमवधीच्छङ्करः प्रभुः॥

Verse 2

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ शशिमौलिनः शिवस्य चरितं पावनम्। विस्तारपूर्वकं श्रुत्वा कः तृप्येत तस्य निर्मलं यशः॥

Verse 3

सूत उवाच । इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः । उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः

सूत उवाच। एवं व्यासेन संपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः। वाक्यविशारदः सोऽव्यग्रं सार्थकं वचनं जगौ॥

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्

सनत्कुमार उवाच। एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने। ईशदर्शनकामौ तौ कैलासं जग्मतुर्भृशम्॥

Verse 5

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः । परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः

अथ गुरोः इन्द्रस्य चागमनं ज्ञात्वा प्रभुः शंकरः। तयोर्ज्ञानं परीक्षितुं स्वदर्शनरतात्मनोः॥

Verse 6

महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् । महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्

महातेजस्विनं शान्तं जटासंबद्धमस्तकम्। महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्॥

Verse 7

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा । आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वन्तौ गमनं मुदा। आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्॥

Verse 9

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः। पुरुषं तं स्वमार्गान्तस्थितमज्ञाय शंकरम्॥

Verse 10

पुरन्दर उवाच । कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः । स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः

पुरन्दर उवाच— भोः कस्त्वं कुत आयातः? किं नाम वद तत्त्वतः। स्वस्थान एव स्थितः शम्भुः, उत प्रभुः क्वचिदन्यत्र गतः?

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः । शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः

सनत्कुमार उवाच— शक्रेणैवं स पृष्टस्तु तापसः किंचिदपि नोवाच। शक्रः पुनरपृच्छद्वै, दिगम्बरः स तदा अपि न वाचम् अकरोत्।

Verse 12

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने शक्रजीवनं नाम त्रयोदशोऽ ध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने शक्रजीवनं नाम त्रयोदशोऽ ध्यायः

Verse 14

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

Verse 15

इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

सनत्कुमार उवाच। इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा तम्। हन्तुं दिगम्बरं वज्रमुद्यतं स चकार ह॥

Verse 17

पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः । चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

पुरन्दरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवः सदाशिवः । शङ्करस्तस्य वज्रपातं स्तम्भयामास, तद्बलं निराकरोत् ॥

Verse 18

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

ततो रुद्रः क्रोधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव ॥

Verse 19

बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

ततः शचीपतिः स्तम्भितबाहुबलपराक्रमः । मन्त्ररुद्धपराक्रमः क्रोधाग्निना समदह्यत, भोगीव स्वयमेव दहन् ॥

Verse 20

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा । पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा । तं पुरुषं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम् ॥

Verse 21

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे

ततः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा गुरुरुदारधीः । दण्डवद्भूमौ प्रणम्य प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

Verse 22

गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने

गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने ॥

Verse 23

दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने

दीननाथाय विभवे नमोऽन्धकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने ॥

Verse 24

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शम्भवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः ॥

Verse 25

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने ॥

Verse 26

कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च । नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः

कालान्तकाय कालाय कालभोगिधराय च नमः। नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः॥

Verse 27

नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च । ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने

नमो ब्रह्मशिरोघ्नाय ब्रह्मचन्द्रस्तुताय च। ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने॥

Verse 28

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा । त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुन्धरा। त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि॥

Verse 29

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः । मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः। मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः॥

Verse 30

त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः । सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः

त्वमेव सर्वलोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः। सर्वान्वयः सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः॥

Verse 31

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् । सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्

त्वं वै रजसा लोकान् सृजसि विधिपदं समाश्रितः। सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं जगद् व्याप्नोषि॥

Verse 32

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् । लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक्। लीलया सर्वं भुवनं निखिलं पञ्चभौतिकम्॥

Verse 33

त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन । अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः

त्वद्ध्यानबलतः सूर्यस्तपते विश्वभावन। शशी लोकेऽमृतं स्रवति, समीरश्च प्रवाति॥

Verse 34

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर । त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्

त्वद्ध्यानबलतः शंकर मेघा अम्बुवृष्टिं कुर्वन्ति; त्वद्ध्यानबलतः शक्रस्त्रिलोकीं पुत्रवत् पालयति।

Verse 35

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः । स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्

त्वद्ध्यानबलतः मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः स्वाधिकारं कुर्वन्ति, भवतो भयात् चकिताः कम्पमानाः।

Verse 36

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः । नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते

हे रुद्र, त्वत्पादकमलस्यैव सेवनेन भुवि मानवाः सुरान् नाद्रियन्ते; लोकैश्वर्यं च समृद्धिं च भुञ्जते।

Verse 37

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् । गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनेन ते परां गतिमगमन्—‘योगधन’ इति नाम्ना प्रसिद्धाम्, सर्वदुर्लभामगम्याम्।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् । पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्

सनत्कुमार उवाच—लोकशंकरं शंकरं स्तुत्वा ‘बृहस्पते’ इति स्मृत्वा; पुरंदरः स ईशस्य पादयोः स्वं पातयामास।

Verse 39

पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्

देवेशमिन्द्रं नतशिरोधरं पातयित्वा; बृहस्पतिः प्रश्रयावनतः शिवं प्रति इदं वचः उवाच।

Verse 40

बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः । समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु

बृहस्पतिरुवाच—हे दीननाथ महादेव, अहं तव पादयोः प्रणतः; स्वं भक्तं समुद्धर रक्ष च, नयनजं क्रोधं च शमय शान्तं कुरु।

Verse 41

तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् । अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः

तुष्टो भव महादेव पाहीन्द्र शरणागतम् । अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः ॥

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा उवाच ॥

Verse 43

महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः । कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः

महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः । कथं हि कञ्चुकीं सर्पः संधत्ते नोज्झितां पुनः ॥

Verse 44

सनत्कुमार उवाचु । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्ट रूपश्च भयव्याकुलमानसः ॥

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन् भक्ताः अनुकम्प्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर ॥

Verse 46

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्

देवेश, स्वतेजोऽत्युग्रं क्षेप्तुमन्यत्रार्हसि। सर्वभक्तोद्धर्ता त्वं, पुरन्दरं समुद्धर॥

Verse 47

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा

सनत्कुमार उवाच। इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलसंज्ञकः। प्रसन्नात्मा प्रत्युवाच सुरेज्यः प्रणतार्त्तिहा॥

Verse 48

शिव उवाच । प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज

शिव उवाच। प्रीतोऽस्मि स्तुत्यानया तात, ददामि वरमुत्तमम्। इन्द्रस्य जीवदानेन ‘जीव’ इति त्वं प्रथां व्रज॥

Verse 49

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

योऽयं भालनेत्रात् समुद्भूतोऽनलः सुरेशहा। एनं दूरं त्यक्ष्यामि यथेन्द्रं नैव पीडयेत्॥

Verse 50

सनत्कुमार उवाच् । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणाम्भसि ॥

Verse 51

ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

ततः चान्तर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः। गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्॥

Verse 52

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै। कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा॥