शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते । तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः

सनत्कुमार उवाच। स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते। तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः॥

Verse 2

स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः । सर्वे सुरास्संमिलितास्समाजग्मुस्तदंतिकम्

स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः। सर्वे सुराः संमिलिताः समाजग्मुस्तदन्तिकम्॥

Verse 3

प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात् । स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्

प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात्। स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्॥

Verse 4

सोपि दम्भात्मजो दृष्ट्वा गतं कुल गुरुं च तम् । प्रणनाम महाभक्त्या साष्टांगं परमादरात्

सोऽपि दम्भात्मजो दृष्ट्वा गतं कुलगुरुं च तम्। प्रणनाम महाभक्त्या साष्टाङ्गं परमादरात्॥

Verse 5

अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम् । वृत्तांतं कथयामास देवदानवयोस्तदा

अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम्। वृत्तान्तं कथयामास देवदानवयोस्तदा॥

Verse 6

तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् । उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः

तदा मुदितात्मनामसुराणां महानुत्सवोऽभवत्। ते सर्वे सुप्रीत्या तस्मै उपायनानि समर्पयामासुः।

Verse 7

ततस्स सम्मतं कृत्वा सुरैस्सर्वैस्समुत्सवम् । दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः

ततः सर्वैः सुरैः सम्यक् सम्मतिं कृत्वा महोत्सवपूर्वकम् । गुरुः तं दैत्यदानवाद्यसुराणामधिपतिं विधाय न्ययोजयत् ॥

Verse 9

अथ दम्भात्मजो वीरश्शंखचूडः प्रतापवान् । राज्याभिषेकमासाद्य स रेजे सुरराट् तदा

अथ दम्भात्मजो वीरः शङ्खचूडः प्रतापवान् । राज्याभिषेकमासाद्य तदा सुरराडिव रेजे ॥

Verse 10

स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् । रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ

स दैत्यदानवरक्षसां महतीं सेनां कर्षन् । रथमास्थाय तरसा शक्रपुरीं जेतुं ययौ ॥

Verse 11

गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् । विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव

गच्छन् स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् । विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव ॥

Verse 12

आगच्छंतं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् । निखिलैरमरैस्सार्द्धं तेन योद्धुं समुद्यतः

शङ्खचूडस्यागमनं श्रुत्वा स्वराजोऽखण्डलः । निखिलैः सुरसङ्घैश्च सह तेन योध्दुं समुद्यतः ॥

Verse 13

तदाऽसुरैस्सुराणां च संग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् । वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः

तदा सुरासुराणां च संग्रामस्तुमुलोऽभवत् । वीरानन्दकरः सोऽभूत् क्लीबभयकरोऽद्भुतः ॥

Verse 14

महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे । वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी

महान् कोलाहलो जातो रणमध्ये वीरगर्जितैः । वाद्यध्वनिश्च तत्रासीद् वीरत्ववर्धिनी ध्वनिः ॥

Verse 15

देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः । पराजयं च संप्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात्

देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः । पराजयं समापन्ना असुरा भीतिदुद्रुवुः ॥

Verse 16

पलायमानास्तान्दृष्ट्वा शंखचूडस्स्वयं प्रभुः । युयुधे निर्जरैस्साकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च

पलायमानान् तान् दृष्ट्वा शङ्खचूडः स्वयं प्रभुः । निर्जरैः सह युयुधे सिंहनादं प्रगर्ज्य च ॥

Verse 17

तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् । प्रदुद्रुवुस्सुरास्सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे

तरसा सहसा च स कदनं त्रिदिवौकसां चकार। सर्वे सुराः प्रदुद्रुवुः, तत्सुततेजो न सेहिरे॥

Verse 18

यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कंदरासु च । तदधीना न स्वतंत्रा निष्प्रभाः सागरा यथा

यत्र तत्र स्थिता दीनाः गिरीणां कन्दरासु च। तदधीनाः न स्वतन्त्राः निष्प्रभाः सागरा इव॥

Verse 19

सोपि दंभात्मजश्शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् । सुराधिकारान्संजह्रे सर्वांल्लोकान्विजित्य च

सोपि दम्भात्मजः शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान्। सुराधिकारान् संजह्रे सर्वान् लोकान् विजित्य च॥

Verse 20

त्रैलोक्यं स्ववशंचक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः । स्वयमिन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्

त्रैलोक्यं स्ववशं चक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः। स्वयम् इन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्॥

Verse 21

कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च । कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः

कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च। कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः॥

Verse 22

देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् । गंधर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम्

देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् । गन्धर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम् ॥

Verse 23

त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः । स बभूव महावीरश्शंखचूडो महाबली

त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः । स बभूव महावीरः शङ्खचूडो महाबली ॥

Verse 24

एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् । सर्वेषां भुवनानां च शंखचूडश्चिरं समाः

एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् । सर्वेषां भुवनानां च शङ्खचूडश्चिरं समाः ॥

Verse 25

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः । आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाशुभग्रहाः । आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा ॥

Verse 26

अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः । ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलास्सरसाः सदा

अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः । ओषध्यो विविधाश्चासन् सफलाः सरसाः सदा ॥

Verse 27

मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः । सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यस्तु सलिलावहाः

मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः। सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यस्तु सलिलावहाः॥

Verse 28

देवान् विनाखिला जीवास्सुखिनो निर्विकारकाः । स्वस्वधर्मा स्थितास्सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे

देवान् विना सर्वे जीवाः सुखिनो निर्विकाराश्च बभूवुः। सर्वे चतुर्वर्णाश्रमधर्मेषु स्वस्वधर्मनिष्ठाः सम्यगवस्थिताः परे॥

Verse 29

तस्मिच्छासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् । भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः

तस्मिन् शासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत्। भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः॥

Verse 30

स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमस्सखा । कृष्णभक्तिरतस्साधुस्सदा गोलोकवासिनः

स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमः सखा। कृष्णभक्तिरतः साधुः सदा गोलोकवासकः॥

Verse 31

पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः । न दानवमतिस्सोभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने

पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः। न दानवमतिः सोऽभूद् दानवत्वेऽपि वै मुने॥

Verse 32

ततस्सुरगणास्सर्वे हृतराज्या पराजिताः । संमंत्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणस्सभाम्

ततः सुरगणाः सर्वे हृतराज्याः पराजिताः। संमन्त्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणः सभाम्॥

Verse 33

तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः । ब्रह्मणे कथयामासुस्सर्वं वृत्तांतमाकुलाः

तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः। ब्रह्मणे कथयामासुः सर्वं वृत्तान्तमाकुलाः॥

Verse 34

ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि । तैश्च सार्द्धं ययौ लोके वैकुण्ठं सुखदं सताम्

तदा ब्रह्मा सर्वान् सुरान् मुनींश्च समाश्वास्य तैः सह सतां सुखदं वैकुण्ठलोकं ययौ।

Verse 35

ददर्श तत्र लक्ष्मीशं ब्रह्मा देवगणैस्सह । किरीटिनं कुंडलिनं वनमालाविभूषितम्

तत्र ब्रह्मा देवगणैः सह लक्ष्मीशं ददर्श—किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम्।

Verse 36

शंखचक्रगदापद्मधरं देवं चतुर्भुजम् । सनंदनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम्

ते ददृशुः प्रभुं देवं चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मधरं पीताम्बरधरं च, सनन्दनादिसिद्धैः सेवितं तेजोमयम्।

Verse 37

दृष्ट्वा विष्णुं सुरास्सर्वे ब्रह्माद्यास्समुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम्

विष्णुं दृष्ट्वा सर्वे सुराः ब्रह्माद्याः मुनिश्रेष्ठाश्च, बद्धाञ्जलयः प्रणम्य भक्त्या विभुं तुष्टुवुः।

Verse 38

देवा ऊचु । देवदेव जगन्नाथ वैकुंठाधिपते प्रभो । रक्षास्माञ्शरणापन्नाञ्छ्रीहरे त्रिजगद्गुरो

देवा ऊचुः—देवदेव जगन्नाथ वैकुण्ठाधिपते प्रभो। शरणापन्नानस्मान् रक्ष श्रीहरे त्रिजगद्गुरो॥

Verse 39

त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो । लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते

त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो। लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते॥

Verse 40

इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

इति स्तुत्वा सर्वे सुराः हरेः पुरतः रुरुदुः। तच्छ्रुत्वा भगवान् विष्णुः ब्रह्माणमिदमब्रवीत्॥

Verse 41

विष्णुरुवाच । किमर्थमागतोसि त्वं वैकुंठं योगिदुर्लभम् । किं कष्टं ते समुद्भूतं तत्त्वं वद ममाग्रतः

विष्णुरुवाच—किमर्थमागतोऽसि त्वं वैकुण्ठं योगिदुर्लभम्? किं कष्टं ते समुद्भूतं? तत्त्वं वद ममाग्रतः।

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विन यानतकन्धरः

सनत्कुमार उवाच—इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः; बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विनयानतकन्धरः।

Verse 43

वृत्तांतं कथयामास शंखचूडकृतं तदा । देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः

तदा शङ्खचूडकृतं वृत्तान्तं कथयामास; देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः।

Verse 44

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतसर्वभाववित् । प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति

तद्वचनं श्रुत्वा हरिः सर्वतस्सर्वभाववित् । प्रहस्य भगवांस्तं रहस्यं विधिं प्रति विधिवत् उवाच ॥

Verse 45

श्रीभगवानुवाच । शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि पद्मज । मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा

श्रीभगवानुवाच । शंखचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज । पुरा मद्भक्तो गोपः स महातेजस्वी बभूव हि ॥

Verse 46

शृणुतस्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् । संदेहो नैव कर्तव्यश्शं करिष्यति शङ्करः

शृणुत सर्ववृत्तान्तम्—एष पुरातन इति हासः। संदेहो नैव कर्तव्यः; शङ्करः शं नूनं करिष्यति।

Verse 47

सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः । यत्र संराजते शंभुः परब्रह्म परमेश्वरः

सर्वलोकातिशायी परात्परः शिवलोकः, यत्र परब्रह्म परमेश्वरः श्रीशंभुः परमवैभवेनेव संराजते।

Verse 48

प्रकृतेः पुरुषस्यापि योधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् । निर्गुणस्सगुणस्सोपि परं ज्योतिः स्वरूपवान्

प्रकृतेः पुरुषस्यापि नियन्ता त्रिशक्तिधृक् सः; निर्गुणोऽपि सगुणश्च, परं ज्योतिःस्वरूपवान्।

Verse 49

यस्यांगजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयस्सृष्ट्यादिकारकाः । सत्त्वादिगुणसंपन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः

हे ब्रह्मन्, यस्यैवाङ्गजाताः त्रयः सृष्ट्यादिकर्तारः; सत्त्वादिगुणयुक्ता विष्णुब्रह्महराभिधाः।

Verse 50

स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह । यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्य प्रकल्पकः

स एव परमात्मा उमया सह क्रीडति; यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्ययोः प्रकल्पकः।

Verse 51

तत्समीपे च गोलोको गोशाला शंकरस्य वै । तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह

तत्समीपे गोलोकोऽस्ति—शंकरस्यैव गोशाला पवित्रा। तस्यैव इच्छया मम रूपसमो कृष्णोऽपि तत्र वसति।

Verse 52

तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तस्सदा सुखी । तत्संप्राप्तसुखस्सोपि संक्रीडति विहारवित्

तासां गवां रक्षणार्थं तेनाज्ञप्तः सदा सुखी। तत्सुखं संप्राप्य सोऽपि विहारकुशलः संक्रीडति।

Verse 53

तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका । प्रकृतेः परमा मूर्तिः पंचमी सुविहारिणी

तस्य नारी राधेति ख्याता जगदम्बिका। प्रकृतेः परमा मूर्तिः पञ्चमी सुविहारिणी।

Verse 54

बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र संति तदंगजाः । सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः

बहवो गोपाः गोप्यश्च तत्र सन्ति तदङ्गजाः। सुविहारपराः नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः।

Verse 55

स एव लीलया शंभोरिदानीं मोहितोऽनया । संप्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम्

स एव शम्भोर्लीलया इदानीम् अनया मोहितः। मुधा शापात् दानवीं योनिं प्राप्तोऽसौ स्वदुःखदाम्।

Verse 56

रुद्रशूलेन तन्मृत्यु कृष्णेन विहितः पुरा । ततस्स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदस्स भविष्यति

पुरा कृष्णेन तस्य मृत्युर्निर्धारितो रुद्रशूलेन भवितेति। ततः स्वदेहं परित्यज्य स पश्चात् शिवगणेषु पार्षदः भविष्यति॥

Verse 57

इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि । शंकर शरणं यावस्स सद्यश्शंविधास्यति

एतद्विज्ञाय देवेश भयं कर्तुं न युज्यते। यावत् शंकरः शरणं तावत् स सद्यः सम्यक् विधास्यति॥

Verse 58

अहं त्वं चामरास्सर्वे तिष्ठंतीह विसाध्वसाः

अहं त्वं चामराः सर्वे तिष्ठामोऽत्र विसाध्वसाः॥

Verse 59

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह । संस्मरन्मनसा शंभुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्

सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह। संस्मरन् मनसा शम्भुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्॥