शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
अध्यायः २७—सनत्कुमारो व्यासं प्रति कथां प्रवर्तयति; एतत् श्रवणमात्रेण दृढा शिवभक्तिः सिध्यति पापक्षयश्च भवति। देवद्रोही दैत्यवीरः शङ्खचूडः परिचीयते, युद्धभूमौ शिवस्य त्रिशूलेन तस्य वधोऽपि सूचितः। पुराणकारणक्रमेण कश्यपः मरीचिपुत्रो धर्मिकः प्रजापतिः, दक्षस्य त्रयोदशकन्याभिः सह सृष्टिविस्तारस्य मूलं कथ्यते। तासु दनुः प्रमुखा, तस्या वंशे विप्रचित्तिः, तस्य च पुत्रो दम्भो धर्मात्मा जितेन्द्रियो विष्णुभक्तश्च इति निरूप्य, शङ्खचूडप्रसङ्गस्य नैतिकभूमिः स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्
सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत् ॥
Verse 2
शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः
शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः ॥
Verse 3
तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव
तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव ॥
Verse 4
मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः
मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठः सृष्टिकर्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः ॥
Verse 5
दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः
दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश। तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृता॥
Verse 6
यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् । विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके
यत्र देवादिनिखिलं चराचरमिदं जगदभवत्, तत्तत्त्वं विस्तरेण वक्तुं त्रिलोकेषु कः समर्थोऽस्ति?
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् । तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्
प्रस्तुतं शृणु वृत्तान्तं शम्भुलीलान्वितं यत्; तदेव कथयाम्यद्य, शृणु भक्तिप्रवर्धनम्।
Verse 8
तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना । महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता
तासु कश्यपपत्नीषु दनुरेका वराङ्गना; महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्धिनी।
Verse 9
आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः । तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने
आसन् तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः; तेषां नामानि नोच्यन्ते विस्तारभयतो मुने।
Verse 10
तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः
तेषु एको विप्रचित्तिर्नाम महाबलपराक्रमः। तस्य पुत्रो धार्मिको दम्भो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियश्च।
Verse 11
नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च
नासीत्तस्य तनयो वीरः, ततोऽसौ चिन्तापरोऽभवत्। शुक्रमाचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमन्त्रं चावाप सः।
Verse 12
तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् । कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्
स पुष्करे लक्षवर्षं परमं तपश्चकार। दृढं बद्धासनं कृत्वा चिरं कृष्णमन्त्रं जजाप सः।
Verse 13
तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् । विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्
तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निःसृत्य प्रज्वलत्तेजः। तत्सर्वत्र विससार, तत्तेजो हि सुदुःसहम्।
Verse 14
तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा । सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः
तेन तापेन संतप्ताः सुराः सर्वे मुनयो मनवस्तथा । शचीपतिं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
Verse 15
प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् । तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः
विधातारं सर्वसंपदां दातारं प्रणम्य विकलाः । तं तुष्टुवुः, पश्चात् स्ववृत्तान्तं विशेषतः प्रोचुः ॥
Verse 16
तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह । तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे
तदाकर्ण्य विधातापि तैः सह वैकुण्ठं ययौ, यथावृत्तं निखिलं विष्णवे सम्यग्विज्ञापयितुम्।
Verse 17
तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम्। प्रणम्य सर्वे तुष्टुवुः करौ बद्ध्वा विनम्रकाः॥
Verse 18
देवा ऊचुः । देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह । संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद
देवा ऊचुः—देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह। संतप्ताः कलाः जातास्तेजसा केन तद्वद॥
Verse 19
तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् । रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्
तप्तात्मनां त्वमविता दीनबन्धोऽनुजीविनाम्। रक्ष रक्ष रमानाथ शरण्यः शरणागतान्॥
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः ॥
Verse 21
विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते
विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते ॥
Verse 22
दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः
दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः ॥
Verse 23
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः ॥
Verse 24
अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः
अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः ॥
Verse 25
तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् । गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः
तत्र गत्वा हरिः परिसान्त्वयन् सूनृतया गिरा तम् भक्तं स्वमनुं जपन्तम् उवाच—“वरं ब्रूहि” इति।
Verse 26
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् । प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः
विष्णोर्वचनं श्रुत्वा तं च पुरः स्थितं दृष्ट्वा स महाभक्त्या प्रणनाम; पुनः पुनः तुष्ट्वा स्तुतिं चकार।
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 28
स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् । त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्
स्वभक्तं तनयं देहि महाबलपराक्रमम्। त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्॥
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः । निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने
सनत्कुमार उवाच—एवं दानवेन्द्रेणोक्तो हरिस्तं वरं प्रददौ। उग्रतपः निवर्त्य ततः स मुनें तस्मात् स्थानादन्तर्हितोऽभवत्॥
Verse 30
गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः । जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः
गते हरौ दानवेन्द्रस्तस्यै दिशे नमः कृत्वा। जगाम स्वगृहं सिद्धः तदा पूर्णमनोरथः॥
Verse 31
कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् । रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्
कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत्। रराज तेजसात्यन्तं रोचयन्ती गृहान्तरम्॥
Verse 32
सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः । तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने
हे मुने, सुदामानाम गोपो यः कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः। राधाशापात् स तस्या गर्भे विवेश॥
Verse 33
असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः । जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्
असूते समये साध्वी सुप्रभं तनयं प्रसूता। ततः पिता बहून् मुनीन् आहूय जातककर्मादि शुभान् संस्कारान् सम्यक् अकारयत्॥
Verse 34
उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम । नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने
उत्सवः सुमहान् आसीत् तस्मिन् जाते द्विजोत्तम। तस्य पिता शुभे दिने नाम चक्रे—“शङ्खचूड” इति॥
Verse 35
पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्
पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी। शैशवादेव विद्याशाखाः सम्यगधीतवान्, सुदीप्तिमान् अभवत्॥
Verse 36
स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह । प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः
स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह। सर्वेषां कुलजानां च विशेषतः प्रियोऽभवत्॥
Frequently Asked Questions
It announces and contextualizes the slaying of the demon-hero Śaṅkhacūḍa by Śiva on the battlefield, while building the background through dānava genealogy.
The chapter explicitly treats hearing Śiva’s deeds as transformative—śravaṇa alone is said to strengthen firm Śiva-bhakti and function as a purifier (pāpanāśana).
Śiva is emphasized as the decisive divine agent whose triśūla ends adharma; the narrative also stresses Purāṇic causality through prajāpati lineage (Kaśyapa, Danu, Vipracitti, Dambha).