अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः शक्तेः महिमानं रणभूमौ वर्णयति। देवी काली युद्धक्षेत्रं प्रविश्य सिंहनादं करोति, येन दानवाः मूर्च्छिताः, गणाः देवाश्च हर्षोत्कर्षेण निनदन्ति। उग्रदंष्ट्रा-उग्रदण्डा-कोटवीप्रमुखाः सह देव्या हसन्त्यः नृत्यन्त्यश्च मध्वीकं मधु च पिबन्ति, जगद्व्यापिनीं उन्मत्तशक्तिं सूचयन्ति। शंखचूडः कालीं समभ्येति; सा प्रलयाग्निसदृशं तेजः क्षिपति, स तु विष्णुलाञ्छनयुक्तोपायेन तदुपशमयति। ततः देवी नारायणास्त्रं प्रयुङ्क्ते; तस्य प्रसारेण शंखचूडः दण्डवत्प्रणिपत्य पुनःपुनः नमति, तेनास्त्रं निवर्तते—शरणागतेन महाबलं शम्यते इति नीतिः प्रकाश्यते। अनन्तरं देवी मन्त्रेण ब्रह्मास्त्रं क्षिपति; दानवराजः प्रत्यब्रह्मास्त्रेण प्रत्युत्तरं ददाति, एवं मन्त्रनियमाधीनानां लौकिकातीतानां शक्तीनां विनिमयः तथा विनयधर्मः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
सनत्कुमार उवाच— सा देवी संग्रामं गत्वा सिंहनादं चकार। तस्या नादेन दानवाः मूर्च्छामापुः पतिताश्च॥
Verse 2
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
अट्टाट्टहासं घोरमशिवं च पुनः पुनश्चकार। ततः स माध्वीकं पपौ, रणमूर्ध्नि च ननर्त॥
Verse 3
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटवी च पपौ मधु। अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः॥
Verse 4
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः
तदा गणदेवदले सुरगणेषु च महान् कोलाहलो जातः। सर्वे सुरगणादयः पुनःपुनर्बहुगर्जन्तो हृष्टाः समभवन्॥
Verse 5
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
कालीं दृष्ट्वा शंखचूडः शीघ्रमाजौ समाययौ। दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ॥
Verse 6
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम्। राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवाङ्कितलीलया॥
Verse 7
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
ततः सा देवी नारायणास्त्रं तदुपर्यचिक्षेप। तच्छस्त्रं वृद्धिं जगाम वामं दानवं दृष्ट्वा पुरतः॥
Verse 8
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
तं प्रलयाग्निशिखोपमं दृष्ट्वा शंखचूडो दण्डवद्भूमौ पपात, पुनःपुनः प्रणनाम भक्त्या।
Verse 9
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्
नम्रं दानवं दृष्ट्वा तदस्त्रं निवृत्तिं प्राप; अथ देवी मन्त्रपूर्वकं ब्रह्मास्त्रं चिक्षेप।
Verse 10
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह
तं प्रज्ज्वलन्तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रो भुवि स्थितः प्रणम्य; ब्रह्मास्त्रेण विनिवारं चकार ह।
Verse 11
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा, मन्त्रपूर्वकं देव्यै दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप।
Verse 12
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
समरे मुखमायतं प्रसार्याहारं चक्रे; साट्टहासं जगर्ज, दानवा भयमाययुः।
Verse 13
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा
काल्यै स शतयोजनमायतां शक्तिं चिक्षेप। देवी तु दिव्यास्त्रजालेन तां शतधा छित्त्वा शतखण्डं चकार॥
Verse 14
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा
स चण्डिकोपरी वैष्णवमस्त्रं चिक्षेप। काली तु माहेश्वरेण प्रभावेण तदस्त्रं विनिवार्य निरस्तवती॥
Verse 15
एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि
एवं चिरकालं तयोः परस्परं युद्धं संबभूव। सर्वे प्रेक्षकाः अभवन्—देवाश्च दानवाश्चापि॥
Verse 16
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
अथ रणे कालसमा कुद्धा महादेवी काली। मन्त्रपूतं पाशुपतं शरं रुषा जग्राह॥
Verse 17
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेधार्थं वागशरीरिणी बभूव। ‘मा क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा’ इति॥
Verse 18
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
मृत्युः पाशुपतात् नास्त्यमोघादपि च चण्डिके । शङ्खचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय ॥
Verse 19
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
इत्याकर्ण्य भद्रकाली तदस्त्रं न चिक्षेप। क्षुधया लीलया शतलक्षं दानवानां जघास सा॥
Verse 20
अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
अत्तुं जगाम वेगेन शङ्खचूडं भयङ्करी। दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः॥
Verse 21
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं दीप्तं तीक्ष्णधारमति भीषणम् ॥
Verse 22
सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
सा काली तं समालोक्यायान्तं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः ॥
Verse 23
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः। प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखण्डानि तानि च॥
Verse 24
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह। सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानन्तर्धानं चकार सः॥
Verse 25
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
तदा काली वेगेन मुष्टिना तमदानवं नापि दृष्ट्वा प्राहरत्। तस्य रथं बभञ्ज, सारथिं च निहन्ति स्म।
Verse 26
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्
अथ मायी शंखचूडो द्रुतमागत्य वेगतश्चक्रं चिक्षेप। तत् भद्रकाल्यै प्रलयाग्निशिखोपमं बभूव।
Verse 27
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
सा देवी तदा तच्चक्रं वामहस्तेन लीलया जग्राह। रुषा द्रुतं स्वमुखे नीत्वा, भक्षणमिव चकार।
Verse 28
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोऽपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः ॥
Verse 29
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहुयुद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह ॥
Verse 30
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः ॥
Verse 31
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्थौ प्रणम्य भद्रकालिकाम् ॥
Verse 32
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे
रत्नेन्द्रसारनिर्मितं सुमनोहरं विमानम् आरुरोह स हृष्टात्मा; महारणेऽपि न भ्रान्तोऽभवत्।
Verse 33
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी
दानवानां क्षतजं क्षुधया कालिका पपौ। एतस्मिन्नन्तरे तत्र वागभूद् अशरीरिणी॥
Verse 34
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि
लक्षं च दानवेन्द्राणाम् अवशिष्टं रणेऽधुना। उद्धतं गुञ्जतां सार्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि॥
Verse 35
संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्
संग्रामे दानवेन्द्रं च हन्तुं न कुरु मानसम्। अवध्योऽयं शंखचूडः तव देवि इति निश्चयम्॥
Verse 36
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
तद्वचनं श्रुत्वा देवी व्योममण्डलात् निःसृतम् । दानवानां बहूनां मांसं रुधिरं च विकीर्णं ददर्श सा ॥
Verse 37
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शङ्करान्तिकमाययौ । रणवृत्तान्तं पौर्वापर्येण सक्रमं साऽब्रवीत् ॥
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीये पुस्तके रुद्रसंहितायां युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battlefield episode where Kālī confronts Śaṅkhacūḍa; astras such as Nārāyaṇāstra and Brahmāstra are deployed, prompting Śaṅkhacūḍa’s prostration and tactical countermeasures.
The chapter frames astras as mantra-governed cosmic forces and teaches that humility/surrender can cause even catastrophic powers to withdraw, implying an ethical-metaphysical law higher than mere strength.
Kālī is foregrounded as the fierce Devī, alongside attendant fierce goddesses (Ugradaṃṣṭrā, Ugradaṇḍā, Koṭavī), with motifs of roar, laughter, dance, and intoxicant-drinking signaling overwhelming śakti.