द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो वर्णयति—शिवस्य प्रमुखगणनायकान् नन्दीश्वरं, भृङ्गिणम् (इभमुखं) तथा षण्मुखं दृष्ट्वा दानवाः क्रुद्धा द्वन्द्वयुद्धाय प्रवृत्ताः। निशुम्भः षण्मुखं लक्ष्यीकृत्य पञ्चभिरिषुभिर्मयूरवाहनं हृदये विद्ध्वा मूर्च्छितं पातयति। ततः कार्त्तिकेयः प्रत्युत्तरं दत्त्वा निशुम्भस्य रथं अश्वांश्च विदार्य तीक्ष्णशरेण तं व्यथयति; निशुम्भोऽपि प्रत्याघातं कृत्वा, कार्त्तिकेयस्य शक्तिग्रहणकाले स्वशक्त्या तं शीघ्रं पातयति। अन्यत्र नन्दीश्वरः कालनेमिना सह समरं करोति; स कालनेमिं ताडयन् अश्वान् ध्वजं रथं सारथिं च छित्त्वा तस्य रथाङ्गानि नाशयति, कालनेमिश्च क्रुद्धः तीक्ष्णैः शरैर्नन्दिनो धनुः छिनत्ति। एतत् सर्वं युद्धकौशलवृद्धिं, आयुधोपकरणभङ्गस्य प्रतीकत्वं, व्रणेष्वपि वीरधैर्यं च प्रकाशयन् परवर्तिनि दैवव्यवस्थापुनःस्थापनाय भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः
सनत्कुमार उवाच—ते गणाधिपतीन् दृष्ट्वा नन्दीं भृङ्गीं षण्मुखं च । अमर्षसमुत्थिताः दानवाः द्वन्द्वयुद्धायाभ्यधावन् ॥
Verse 2
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा । निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः
नन्दिनं कालनेमिश्च शुम्भोऽपि च समभ्यगात् । लम्बोदरस्तथैवागात्; निशुम्भः षण्मुखं देवमाशङ्कितोऽभ्यधावत ॥
Verse 3
निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह
निशुम्भः कार्तिकेयस्य मयूरं पञ्चभिः शरैः । हृदि वेगेन विव्याध; मूर्छितः स पपात ह ॥
Verse 4
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च । विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पञ्चभिरेव च । विव्याध स्यन्दने तस्य हयान् अन्तारमेव च ॥
Verse 5
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुम्भं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः ॥
Verse 6
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे
असुरोऽपि निशुम्भाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जन्तं स्वेषुणा रणे ॥
Verse 7
ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः । तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
ततः शक्तिं कार्तिकेयो यावद् जग्राह रोषतः । तावन्निशुम्भो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत् ॥
Verse 8
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुम्भयोः । महानाहवो व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः ॥
Verse 9
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमच्छिनत् ॥
Verse 10
कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः
कालनेमिः संकुद्धः स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैः शिलीमुखैर्नन्दिनो धनुः चिच्छेद।
Verse 11
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्
अथ वीरः नन्दीश्वरः कालनेमिं महासुरं तमपास्य शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्।
Verse 12
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिरद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्।
Verse 13
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
अथ शुम्भो गणेशश्च रथमूषकवाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम् ॥
Verse 14
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
गणेशस्तु तदा शुम्भं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले ॥
Verse 15
ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः
ततोऽतिक्रुद्धः शुम्भोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः ॥
Verse 16
मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
मूषकः शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि ॥
Verse 17
ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
ततो लम्बोदरः शुम्भं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः ॥
Verse 18
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम् ॥
Verse 19
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम् ॥
Verse 20
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । कोटिभूतयुतस्तद्वद् वेगेनाभ्यधावत तत् ॥
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरोपाख्याने विशे षयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलन्धरोपाख्याने विशेषयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 22
ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत
ततः किलकिलाशब्दैः सिंहनादैः सघर्घरैः । विनादितैर्डमरुकैः पृथिवी समकम्पत ॥
Verse 23
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे
ततो भूताः प्रधावन्तो भक्षयन्ति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयन्ति स्म ननृतुश्च रणाङ्गणे ॥
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
एतस्मिन्नन्तरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे ॥
Verse 26
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः । छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
अथ नन्दी कार्तिकेयश्च त्वरितौ समुपागतौ। रणे दैत्यान् निरन्तरशरवृष्ट्या जघ्नतुः। छिन्नभिन्नहतैर्दैत्यैः केचित् पतिताः केचिद् भक्षिताश्च; तदा सा सेना व्याकुला जाता, विषण्णवदना चाभवत्।
Verse 27
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान्। वीरभद्रो गणाश्चान्ये समरेऽधिकं जगर्जुः॥
Verse 28
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः ॥
Verse 29
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली ॥
Verse 30
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा ॥
Verse 31
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जयलक्ष्मीसमन्विताः । जगर्जुर्जयघोषेण नन्दिकार्तिकदन्त्यास्यवीरभद्रादयो मुने ॥
Verse 32
हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
हस्त्यश्वरथसंह्रादः शङ्खभेरीरवस्तथा । अभवत् सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा ॥
Verse 33
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत
जलन्धरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योरन्तरं सर्वमाच्छन्नमभवत् ॥
Verse 34
शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
शैलादिं पञ्चभिर्विद्ध्वा गणेशं पञ्चभिः शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या जलदस्वनो ननाद सः ॥
Verse 35
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलन्धरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च ॥
Verse 36
स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
स दैत्यः पूर्णनयनो शक्त्या निर्भिन्नदेहकः । त्वरितं भूमौ पपात, महाबलः सन् पुनरुत्थितः ॥
Verse 37
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः
ततः क्रोधपरीतात्मा जलंधरो दैत्यपुंगवः । कार्तिकेयं गदया ताडयामास हृदये दृढम् ॥
Verse 38
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः । विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन् शंकरात्मजः, विधिदत्तवरात् व्यास, स तूर्णं भूतलेऽपतत्।
Verse 39
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः
तथैव नन्दी ह्यपतद् भूतले गदया हतः; महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद् व्याकुलमानसः।
Verse 40
ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्
ततो गणेश्वरः क्रुद्धः स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्; संप्राप्य अतिबलो दैत्यं गदां परशुना च्छिनत्।
Verse 41
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम्; सप्तभिश्च हयान् केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे।
Verse 42
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रः दारुणां शक्तिमुद्यम्य गणेशं पातयामास; ततः परं रथमन्यं समारुहत्।
Verse 43
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः ॥
Verse 44
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः ॥
Verse 45
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा
वीरभद्रोऽपि संकुद्धः सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा ॥
Verse 46
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ ॥
Verse 47
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
ततः वीरभद्रः तस्य हयान् बाणैः पातयामास। वेगात् रथिनो धनुः पताकां च चिच्छेद, रणमध्ये तस्य गर्वं विदारयन्॥
Verse 48
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः
अथ स दैत्यराजः परिघायुधः पुप्लुवे; महाबलः स द्रुतं वीरभद्रोपकण्ठं समाप।
Verse 49
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
अथाब्धितनयो वीरः सबलः अतिमहता परिघेण वीरभद्रं मूर्ध्नि जघान; स च वीरो जगर्ज।
Verse 50
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
अतिमहता परिघेण भिन्नमूर्धा गणाधिपो वीरभद्रः उर्व्यां पपात; बहु रुधिरं मुमोच।
Verse 51
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
पतितं वीरभद्रं दृष्ट्वा रुद्रगणाः भयात् रणं हित्वा अपागच्छन्; महेश्वरं क्रोशमानाः शरणं ययुः।
Verse 52
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्
अथ गणानां कोलाहलं श्रुत्वा चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरान् अपृच्छद् गणसत्तमान् ॥
Verse 53
शंकर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्
शंकर उवाच— किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराः शान्तिः कार्या मया ध्रुवम् ॥
Verse 54
यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
यावत्स देवेशो गणान् पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति ॥
Verse 55
तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
तान् दृष्ट्वा विकलान् रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात् ॥
Verse 56
तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवान् तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन् ॥
Frequently Asked Questions
A sequence of dvaṃdva-yuddhas (single-combats) where Niśumbha engages Ṣaṇmukha/Kārttikeya and Kālanemi engages Nandīśvara, featuring weapon exchanges and the disabling of chariots and mounts.
Purāṇic battle symbolism often targets the ‘supports’ of power—mount, horses, banner, and bow—signifying the dismantling of an opponent’s operative capacity and the collapse of adharmic momentum.
Śiva’s executive agencies: Nandīśvara (gaṇa authority) and Ṣaṇmukha/Kārttikeya (martial śakti), presented as instruments through which Rudra’s order is defended.