शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे । शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

व्यास उवाच—तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे, दैत्यपतिः विद्वान् शुक्रः त्रिपुरारिणा महेश्वरेण भक्षितः।

Verse 2

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात । किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

एतत् समासतः श्रुतं मया; इदानीं विस्तरेण पुनर्ब्रूहि। पिनाकिनो महायोगी जठरस्थः किं चकार?

Verse 3

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः । कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

कथं न ददाह जठरानलः शम्भोः शुक्रं तं? कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवोऽपि तं न ददाह॥

Verse 4

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् । कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

कथं स धीमान् भार्गवः शम्भोर्जठरपञ्जराद् विनिष्क्रान्तः? कथं च तमाराधयामास, कियत्कालं स भार्गवः?

Verse 5

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् । का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

अथ च स तां परां विद्यां लब्धवान्, या मृत्युं शमयति। सा का परा विद्या, तात, यया मृत्युर्हि निवार्यते?

Verse 6

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः । देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

अन्धकः कथं गाणपत्यं लेभे? कथं च शूलाद् द्विनिर्गतः? देवदेवस्य शम्भोर्मुनेर्लीलाविहारिणः॥

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु । शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

एतत्सर्वमशेषेण, महाधीमन्, मयि कृपां कुरु। तात, शिवलीलामृतं शृण्वते मे सम्यक् कथय।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ॥

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् । धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

सनत्कुमार उवाच—शृणु व्यास महाबुद्धे, शिवलीलामृतं परम्। धन्यस्त्वं शैवमुख्योऽसि, ममानन्दकरः स्वतः॥

Verse 10

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः । अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

प्रवर्तमाने समरे शंकरान्धकयोस्तयोः। अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः॥

Verse 11

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् । शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम्। शिवप्रभा वादभवत् प्रमथानां मुने जयः॥

Verse 12

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः । कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

तच्छ्रुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योऽन्धकासुरः। कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्॥

Verse 13

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् । द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

ततो युद्धादपसृत्य अन्धकः परबुद्धिमान्। द्रुतमेव, हे वीर, एकलः शुक्रसन्निधिमभ्यगमत्॥

Verse 14

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः । बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

स्वगुरुं काव्यं प्रणम्य स रथाच्चावरुह्य च। अथ विचार्येदं बभाषे साञ्जलिर्नीतिवित्तमः॥

Verse 15

अंधक उवाच । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे । पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

अन्धक उवाच। भगवन् त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे। पराजिता न भवेम सर्वदा जयशालिनः॥

Verse 16

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् । मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

त्वत्प्रभावात्सदा देवान् समस्तान् सानुगान् वयम्। मन्यामहे तृणवत् हरीन्द्रमुखानपि॥

Verse 17

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् । गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

भवदनुग्रहात् तदा सुरा अस्मत्तो बिभ्यति—यथा गजा हरिभ्यः, तथा पन्नगा तार्क्ष्येभ्यः।

Verse 18

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः । प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्यदानवाः। प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्॥

Verse 19

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः । स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

वयं त्वच्छरणं प्राप्य सदा गाव इव निश्चलाः। आजावपि स्थित्वा चरामो निर्भयाः, हे भार्गव॥

Verse 20

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् । असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

‘रक्ष रक्ष’ इति पुनःपुनर्विप्र, शरणागताः प्रव्रज्य शरणं ययुः। असुरैः शत्रुवीरैश्च पीडिताः, हताश्चापि॥

Verse 21

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

पश्य—प्रथमैर्भीमविक्रान्तैर्मृत्युप्रमाथिभिः। हुंडादीन् मद्गणान् श्रेष्ठान् सूदितान् पतितान् इति॥

Verse 22

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

यः पुरा सहस्रं शरदां कणधूमं पपौ। त्वया लब्धाया वरविद्यायास्तस्याः फलकालोऽयमागतः॥

Verse 23

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव । प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यन्तु भार्गव। प्रमथाः कृपया सर्वानसुरान् जीवयिष्यन्ति॥

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः । तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

सनत्कुमार उवाच। इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः। तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा॥

Verse 25

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति । सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति। इति चिन्तयतः सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम॥

Verse 26

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये । तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

विधेयं शंकरात्प्राप्तं तद्गुणान् प्रति योजये। तद्रणे मर्दितो वीरः प्रमथैः शंकरानुगैः॥

Verse 27

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा । विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

शरणागतानां रक्षणधर्मे प्रवरः स सर्वतो हृदया सम्यग्विचार्य, शुक्रेण धिया विवेकपूर्वकं तद्वाक्यं तदा स्वीकृतवान्।

Verse 28

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् । भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

तदा किंचित्स्मितं कृत्वा स भार्गवो दानवाधिपं प्रत्यब्रवीत्। शिवपादाब्जं सम्यक् सम्पूज्य, स्वस्थेन चेतसा स उवाच॥

Verse 29

शुक्र उवाच । यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि । एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

शुक्र उवाच—यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि। एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया॥

Verse 30

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् । विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम्। विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बन्धूनां सुखदा सदा॥

Verse 31

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया । उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

प्रमथैर्मथितान् दैत्यान् अहं रणमध्येऽनया विद्यया पुनरुत्थापयिष्यामि, यथा जलभुग् म्लानानि शस्यानि पुनरुत्थापयति।

Verse 32

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् । मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

निर्व्रणान् नीरुजः स्वस्थान् सुप्त्वेव पुनरुत्थितान्; अस्मिन् मुहूर्ते त्वं द्रक्ष्यसि तान् दैत्यान् निजान् पुनरुत्थितान्।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात् ॥

Verse 34

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः ॥

Verse 35

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि ॥

Verse 36

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् । विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

उज्जीवितान् तान् दृष्ट्वा तथा हुंडादीन् महासुरान् च विलोक्य, सर्वेऽसुराः जलपूर्णा इवाम्बुदा गर्जन्तो विनेदुः।

Verse 37

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् । प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

पुनश्च रणोद्यताः सन्तो विकटान् रवान् गर्जन्तः, प्रमथैः सह निर्भीताः महाबलपराक्रमाः प्रावर्तन्त।

Verse 38

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् । विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

शुक्रेणोज्जीवितान् दृष्ट्वा दैत्यदानवान् प्रमथाः। नन्द्याद्या युद्धदुर्मदाः सर्वे विसिष्मिरे ततः॥

Verse 39

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् । विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

विज्ञाप्य देवेशे शङ्करे कर्मैतदखिलं ततः। विचार्य बुद्धिमन्तस्ते ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्॥

Verse 40

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिन् तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम् ॥

Verse 41

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नन्दी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत् ॥

Verse 42

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः सञ्जीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश ॥

Verse 43

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

तुहुंडहुंडकुम्भजम्भविपाककपाकादयः महासुरेन्द्राः । अद्य यमालयात् पुनर्निवृत्ताः प्रमथान् विद्रावयन्तो विचरन्ति ॥

Verse 44

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

यदि ह्यसौ दैत्यवरान् निरस्तान् अत्र पुनः पुनः संजीवयेत् । जयः कुतो नो भविता महेश, गणेश्वराणां कुत एव शान्तिः ॥

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

सनत्कुमार उवाच । एवं प्रमथेश्वरेण नन्दिना संबोधितः स प्रमथेश्वरेशः । तदा प्रहसन् देवः सर्वगणेशराजं नन्दिनं प्रत्युवाच ॥

Verse 46

शिव उवाच । नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

शिव उवाच । नन्दिन् प्रयाहि त्वरितोऽतिमात्रं दितिनन्दनानां मध्यात् द्विजेन्द्रवर्यम् । समुद्धृत्याशु नय मे समीपं श्येनो यथा लावकमण्डजातम् ॥

Verse 47

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकयुद्धे शुक्रनिगीर्णनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे अन्धकयुद्धे ‘शुक्रनिगीर्णनवर्णनम्’ नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 48

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः सर्वतः रक्ष्यमाणं तम्। बलवान् नन्दी शरभो यथेभं दैत्यान् विक्षोभ्य काव्यं बलात् जहार।

Verse 49

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

स्रस्ताम्बरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम्। तं विमोचयिष्यन्त इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहनादान् त्यजन्तः।

Verse 50

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

दंभोलि-शूलासि-परश्वधान-उद्दण्डचक्रोपल-कम्पनानाम् । नन्दीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम् ॥

Verse 51

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः ॥

Verse 52

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम् ॥

Verse 53

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि ॥