शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
अध्यायः ३६—सनत्कुमारः कथयति यथा शिवदूतः शङ्खचूडं प्रति शिववाक्यं सविस्तरं निश्चयेन न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा बलवान् दानवराजः शङ्खचूडः स्वेच्छया युद्धं स्वीकृत्य मन्त्रिभिः सह रथमारुह्य शङ्करविरुद्धं सेनां समादिशत्। शिवोऽपि देवैः सह स्वसैन्यं शीघ्रं सज्जीकृत्य स्वयम् अपि लीलया युद्धायोपतस्थे। ततः शङ्खनिनादादि वाद्यघोषैः कोलाहलो जातः, वीरनादाः क्षेत्रे प्रसृताः। अनन्तरं धर्मानुसारं देवदानवयुद्धं प्रवृत्तम्—इन्द्रः वृषपर्वणा सह, सूर्यः विप्रचित्तिना, विष्णुः दम्भेन, कालः कालासुरेण, अग्निः गोकर्णेन, कुबेरः कालकेयेन, विश्वकर्मा मायया, मृत्युः भयंकरिणा, यमः संहारेण, वरुणः कालम्बिकया, वायुः चञ्चलेन, बुधः घटपृष्ठेन, शनैश्चरः रक्ताक्षेण इत्यादि युग्मयुद्धानि निरूप्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स दूतस्तत्र गत्वा च शिववाक्यं जगाद ह । सविस्तरं यथार्थं च निश्चयं तस्य तत्त्वतः
सनत्कुमार उवाच । स दूतस्तत्र गत्वा च शिववाक्यं जगाद ह । सविस्तरं यथार्थं च निश्चयं तस्य तत्त्वतः ॥
Verse 2
तच्छुत्वा शंखचूडोऽसौ दानवेन्द्रः प्रतापवान् । अंगीचकार सुप्रीत्या रणमेव स दानवः
तच्छ्रुत्वा शङ्खचूडोऽसौ दानवेन्द्रः प्रतापवान् । अङ्गीचकार सुप्रीत्या रणमेव स दानवः ॥
Verse 3
समारुरोह यानं च सहामात्यैश्च सत्वरः । आदिदेश स्वसैन्यं च युद्धार्थं शंकरेण च
समारुरोह यानं च सहामात्यैश्च सत्वरः । आदिदेश स्वसैन्यं च युद्धार्थं शङ्करेण च ॥
Verse 4
शिवस्स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः । स्वयमप्यखिलेशोपि सन्नद्धोभूच्च लीलया
शिवः स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः। स्वयमप्यखिलेशोऽपि सन्नद्धोऽभूच्च लीलया॥
Verse 5
युद्धारंभो बभूवाशु नेदुर्वाद्यानि भूरिशः । कोलाहलश्च संजातो वीरशब्दस्तथैव च
युद्धारम्भो बभूवाशु नेदुर्वाद्यानि भूरिशः। कोलाहलश्च संजातो वीरशब्दस्तथैव च॥
Verse 6
देवदानवयोर्युद्धं स्परमभून्मुने । धर्मतो युयुधे तत्र देवदानवयोर्गणः
देवदानवयोः युद्धं स्फुरमभून्मुने। धर्मतो युयुधे तत्र देवदानवयोर्गणः॥
Verse 7
स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्धं च वृषपर्वणा । भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह धर्मतः
स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्धं च वृषपर्वणा । भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह धर्मतः ॥
Verse 8
दंभेन सह विष्णुश्च चकार परमं रणम् । कालासुरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः
दंभेन सह विष्णुश्च चकार परमं रणम् । कालासुरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः ॥
Verse 9
कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च । भयंकरेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा
कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च । भयङ्करेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा ॥
Verse 10
कालम्बिकेन वरुणश्चंचलेन समीरणः । बुधश्च घटपृष्ठेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः
कालम्बिकेन वरुणश्चञ्चलेन समीरणः । बुधश्च घटपृष्ठेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः ॥
Verse 11
जयन्तो रत्नसारेण वसवो वर्चसां गणैः । अश्विनौ दीप्तिमद्भ्यां च धूम्रेण नलकूबरः
जयन्तो रत्नसारेण सहागच्छत्; वसवो वर्चसां गणैः समाययुः। अश्विनौ दीप्तिमद्भिः सह प्रापतुः, धूम्रेण सह नलकूबरश्च समागतः॥
Verse 12
धुरंधरेण धर्मश्च गणकाक्षेण मंगलः । शोभाकरेण वैश्वानः पिपिटेन च मन्मथः
धुरन्धरेण सह धर्मः समाययौ; गणकाक्षेण सह मङ्गलः। शोभाकरेण सह वैश्वानः, पिपिटेन सह मन्मथश्च समागतः॥
Verse 13
गोकामुखेन चूर्णेन खड्गनाम्नाऽसुरेण च । धूम्रेण संहलेनापि विश्वेन च प्रतापिना
गोकामुखेन चूर्णेन खड्गनाम्नाऽसुरेण च। धूम्रेण संहलेनापि विश्वेन च प्रतापिना॥
Verse 14
पलाशेन द्वादशाऽर्का युयुधुर्धर्मतः परे । असुरैरमरास्सार्द्धं शिवसाहाय्यशालिनः
पलाशेन द्वादशाऽर्का युयुधुर्धर्मतः परे। असुरैरमराः सार्द्धं शिवसाहाय्यशालिनः॥
Verse 15
एकादश महारुद्राश्चैकादशभयंकरैः । असुरैर्युयुधुर्वीरैर्मैहाबलपराक्रमैः
एकादश महारुद्राश्चैकादशभयंकरैः। असुरैर्युयुधुर्वीरैर्महाबलपराक्रमैः॥
Verse 16
महामणिश्च युयुधे चोग्रचंडादिभिस्सह । राहुणा सह चन्द्रश्च जीवः शुक्रेण धर्मतः
महामणिः सहोग्रचण्डादिभिः समं युयुधे; राहुणा सह चन्द्रः, जीवश्च शुक्रेण—धर्मतः पक्षनियमानुसारम्।
Verse 17
नन्दीश्वरादयस्सर्वे दानवप्रवरैस्सह । युयुधुश्च महायुद्धे नोक्ता विस्तरतः पृथक्
नन्दीश्वरादयः सर्वे शिवगणनायकाः दानवप्रवरैः सह महायुद्धे युयुधुः; तेषां युद्धवृत्तान्तो न पृथक् विस्तरेणोक्तः।
Verse 18
वटमूले तदा शंभुस्तस्थौ काल्याः सुतेन च । सर्वे च युयुधुस्सैन्यसमूहास्सततं मुने
वटमूले तदा शम्भुः काल्याः सुतेन सह तस्थौ; सर्वे च सैन्यसमूहाः सततं युयुधुः, मुने।
Verse 19
रत्नसिंहासने रम्ये कोटिदानवसंयुतः । उवास शंखचूडश्च रत्नभूषणभूषितः
रत्नभूषणविभूषितः शंखचूडो रम्ये रत्नसिंहासने न्यषीदत् । कोटिदानवसंघैः परिवृतोऽसौ तत्रोवास ॥
Verse 20
महायुद्धो बभूवाथ देवासुरविमर्दनः । नानायुधानि दिव्यानि चलंतिस्म महामृधे
अथ महायुद्धं समभवत् देवासुरविमर्दनम् । महामृधे नानादिव्यायुधानि चलन्ति स्म ॥
Verse 21
गदर्ष्टिपट्टिशाश्चक्रभुशुंडिप्रासमुद्गराः । निस्त्रिंशभल्लपरिघाः शक्त्युन्मुखपरश्वधाः
गदाः ऋष्टयः पट्टिशाश्च चक्राणि भूशुण्डिप्रासमुद्गराः। निस्त्रिंशभल्लपरिघाः शक्त्युन्मुखपरश्वधाः॥
Verse 22
शरतोमरखड्गाश्च शतघ्न्यश्च सहस्रशः । भिंदिपालादयश्चान्ये वीरहस्तेषु शोभिताः
शरतोमरखड्गाश्च शतघ्न्यश्च सहस्रशः। भिन्दिपालादयश्चान्ये वीरहस्तेषु शोभिताः॥
Verse 23
शिरांसि चिच्छिदुश्चैभिर्वीरास्तत्र महो त्सवाः । वीराणामुभयोश्चैव सैन्ययोर्गर्जतो रणे
तस्मिन् रणाङ्गणे वीराः महोत्सवसमुत्सुकाः । आयुधैः शिरसां छेदं चक्रुः, उभयोः सैन्ययोर्वीराणां गर्जनं महदभवत् ॥
Verse 24
गजास्तुरंगा बहवः स्यन्दनाश्च पदातयः । सारोहवाहा विविधास्तत्रासन् सुविखंडिताः
तत्र गजास्तुरङ्गाश्च बहवः स्यन्दनाः पदातयः । सारोहवाहसंयुक्ता विविधाः सर्वे सुविखण्डिताः ॥
Verse 25
निकृत्तबाहूरुकरकटिकर्णयुगांघ्रयः । संछिन्नध्वजबाणासितनुत्र वरभूषणाः
निकृत्तबाहूरुकरकटिकर्णयुगाङ्घ्रयः । संछिन्नध्वजबाणासितनुत्रा वरभूषणाः ॥
Verse 26
समुद्धतकिरीटैश्च शिरोभिस्सह कुंडलैः । संरंभनष्टैरास्तीर्णा बभौ भूः करभोरुभिः
समुद्धतकिरीटैः कुण्डलोपेतैश्च छिन्नशिरोभिः, रणरोषविध्वस्तैः करभोरुभिश्च भूमिः सर्वतोऽस्तीर्णा बभौ।
Verse 27
महाभुजैस्साभरणैस्संछिन्नैस्सायुधैस्तथा । अंगैरन्यैश्च सहसा पटलैर्वा ससारघैः
ततः सहसा साभरणाः सायुधाश्च छिन्ना महाभुजपटलाः, अन्यैश्चाङ्गैः सह, ससारघैः पटलैरिव घनघनाः पपातुः।
Verse 28
मृधे भटाः प्रधावंतः कबंधान् स्वशिरोक्षिभिः । पश्यंतस्तत्र चोत्पेतुरुद्यतायुधसद्भुजैः
मृधे भटाः प्रधावन्तः स्वशिरोक्षिभिः कबंधान् तत्र पश्यन्तः; उद्यतायुधसद्भुजैस्ते कबंधा अपि तस्मिन्नेव क्षेत्रे पुनरुत्पेतुः।
Verse 29
वल्गंतोऽतितरां वीरा युयुधुश्च परस्परम् । शस्त्रास्त्रैर्विविधैस्तत्र महाबलपराक्रमाः
तत्र महाबलपराक्रमाः वीरा अतितरां वल्गन्तः परस्परं युयुधुः, विविधैः शस्त्रास्त्रैः परिघट्टयन्तः।
Verse 30
केचित्स्वर्णमुखैर्बाणैर्विनिहत्य भटान्मृधे । व्यनदन् वीरसन्नादं सतोया इव तोयदाः
केचित् स्वर्णमुखैर्बाणैर्मृधे भटान् विनिहत्य, वीरसन्नादं व्यनदन्—सतोया इव तोयदा घनगर्जितम्।
Verse 31
सर्वतश्शरकूटेन वीरस्सरथसारथिम् । वीरं संछादयामास प्रावृट्सूर्यमिवांबुदः
सर्वतश्शरकूटेन वीरः सरथसारथिम् । वीरं संछादयामास प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदः ॥
Verse 32
अन्योन्यमभिसंसृत्य युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः । आह्वयंतो विशंतोऽग्रे क्षिपंतो मर्मभिर्मिथः
अन्योन्यमभिसंसृत्य युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथः ॥
Verse 33
सर्वतो वीरसंघाश्च नानाबाहुध्वजायुधाः । व्यदृश्यंत महासंख्ये कुर्वंतः सिंहसंरवम्
सर्वतो वीरसंघाश्च नानाबाहुध्वजायुधाः । व्यदृश्यन्त महासंख्ये कुर्वन्तः सिंहसंरवम् ॥
Verse 34
महारवान्स्वशंखांश्च विदध्मुर्वै पृथक् पृथक् । वल्गनं चक्रिरे तत्र महावीराः प्रहर्षिताः
महारवान्स्वशङ्खांश्च विदध्मुर्वै पृथक् पृथक् । वल्गनं चक्रिरे तत्र महावीराः प्रहर्षिताः ॥
Verse 35
एवं चिरतरं कालं देवदानवयोर्महत् । बभूव युद्धं विकटं करालं वीरहर्षदम्
एवं चिरकालपर्यन्तं देवादानवयोर्मध्ये महद् युद्धं बभूव—विकटं करालं च, वीराणां हर्षवर्धनम्।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे परस्परयुद्धवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे ‘परस्परयुद्धवर्णनम्’ नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
Śiva’s envoy delivers a decisive message to Śaṃkhacūḍa, who accepts war; Śiva and the devas mobilize, and the deva–dānava battle formally begins with paired duels.
The repeated “dharmataḥ” frames warfare as subordinated to cosmic law; the roster of matchups functions as a cosmological taxonomy where divine powers confront disruptive forces, under Śiva’s overarching sovereignty.
Śiva as akhileśa acting in līlā (effortless readiness), and multiple devas as functional manifestations—Kāla (time), Mṛtyu (death), Yama (restraint/judgment), Agni (fire), Kubera (wealth), Vāyu (wind), Varuṇa (waters), etc.—each opposed by a named dānava.