शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—त्रिपुरदैत्याधिपतिषु मोहं गतेषु शिवपूजाविरतेषु च कथं लोकधर्मव्यवस्था (स्त्रीधर्मादिसहिताः) दुराचाररूपेण पतिता इति। सनत्कुमारः कथयति—हरिः ‘सिद्ध इव’ देवान् सह कैलासं गत्वा उमापतये वृत्तान्तं निवेदयति। तत्र ब्रह्मा गाढसमाधिस्थः प्रदर्श्यते; विष्णुः सर्वज्ञं ब्रह्माणं मनसा समुपगम्य शङ्करं स्तौति—महेश्वरः परमात्मा रुद्रो नारायणो ब्रह्म चेति शिवस्यैकत्वं स्तुतिरूपेण प्रकाशयन्। ततः स दण्डवत्प्रणिपातं कृत्वा जलस्थः दक्षिणामूर्तिसम्बद्धं रुद्रमन्त्रं जपति, शम्भुं परमेेश्वरं ध्यायति; देवाश्च महेश्वरे मनांसि निवेशयन्ति। एवं स्तुतिमन्त्रनिष्ठा एव दिव्यप्रत्युत्तरस्य त्रिपुरयुद्धचक्रे च समाधानस्य साधनमिति अध्यायः सूचयति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तस्मिन् दैत्याधिपे पौरे सभ्रातरि विमोहिते । सनत्कुमार किं वासीत्तदाचक्ष्वाखिलं विभो
व्यास उवाच । तस्मिन् दैत्याधिपे पौरे सभ्रातरि विमोहिते । सनत्कुमार किं वासीत्तदाचक्ष्वाखिलं विभो ॥
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । त्रिपुरे च तथाभूते दैत्ये त्यक्तशिवार्चने । स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते
सनत्कुमार उवाच । त्रिपुरे च तथाभूते दैत्ये त्यक्तशिवार्चने । स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते ॥
Verse 3
कृतार्थ इव लक्ष्मीशो देवैस्सार्द्धमुमापतिम् । निवेदितुं तच्चरित्रं कैलासमगमद्धरिः
कृतार्थ इव लक्ष्मीशो हरिर्देवैः सह कैलासं जगाम, उमापतेः शिवस्य समीपे तद्वृत्तान्तं समग्रं निवेदयितुम्।
Verse 4
तस्योपकंठं स्थित्वाऽसौ देवैस्सह रमापतिः । ततो भूरि स च ब्रह्मा परमेण समाधिना
तस्योपकण्ठे स्थित्वाऽसौ रमापतिः विष्णुर्देवैः सह तस्थौ। ततः स ब्रह्मा परमेण समाधिना बहुधा गाढं परमार्थं चिन्तयामास।
Verse 5
मनसा प्राप्य सर्वज्ञं ब्रह्मणा स हरिस्तदा । तुष्टाव वाग्भिरिष्ट्वाभिश्शंकरं पुरुषोत्तमः
तदा स हरिः पुरुषोत्तमः ब्रह्मणा सह मनसा सर्वज्ञं शंकरं प्राप्य, इष्टाभिः स्तुतिवाग्भिः तं तुष्टाव।
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शिवस्तुतिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘शिवस्तुतिवर्णनम्’ नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 7
एवं कृत्वा महादेवं दंडवत्प्रणिपत्य ह । जजाप रुद्रमंत्रं च दक्षिणामूर्तिसंभवम्
एवं कृत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य सः । जजाप रुद्रमन्त्रं च दक्षिणामूर्तिसंभवम् ॥
Verse 8
जले स्थित्वा सार्द्धकोटिप्रमितं तन्मनाः प्रभुः । संस्मरन् मनसा शंभुं स्वप्रभुं परमेश्वरम्
जले स्थित्वा सार्धकोटिप्रमितं तन्मनाः प्रभुः । संस्मरन् मनसा शम्भुं स्वप्रभुं परमेश्वरम् ॥
Verse 9
तावद्देवास्तदा सर्वे तन्मनस्का महेश्वरम्
तदा सर्वे देवास्तावन्महेश्वरं तन्मनस्काः, तमेवैकं परं ध्यायन्तोऽवतस्थिरे।
Verse 10
देवा ऊचुः । नमस्सर्वात्मने तुभ्यं शंकरायार्तिहारिणे । रुद्राय नीलकंठाय चिद्रूपाय प्रचेतसे
देवा ऊचुः— नमः सर्वात्मने तुभ्यं शंकरायार्तिहारिणे। नमो रुद्राय नीलकण्ठाय चिद्रूपाय प्रचेतसे॥
Verse 11
गतिर्नस्सर्वदा त्वं हि सर्वापद्विनिवारकः । त्वमेव सर्वदात्माभिर्वंद्यो देवारिसूदन
गतिर्नः सर्वदा त्वं हि सर्वापद्विनिवारकः। त्वमेव सर्वदा सर्वैर्वन्द्यो देवारिसूदन॥
Verse 12
त्वमादिस्त्वमनादिश्च स्वानंदश्चाक्षयः प्रभुः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि साक्षात्स्रष्टा जगत्प्रभुः
त्वमेवादिस्त्वमनादिश्च स्वानन्दस्वरूपोऽक्षयः प्रभुः। प्रकृतेः पुरुषस्यापि साक्षात्स्रष्टा जगत्प्रभुस्त्वम्॥
Verse 13
त्वमेव जगतां कर्ता भर्ता हर्ता त्वमेव हि । ब्रह्मा विष्णुर्हरो भूत्वा रजस्सत्त्वतमोगुणैः
त्वमेव जगतां कर्ता भर्ता हर्ता च निश्चयः। रजःसत्त्वतमोगुणैर्ब्रह्माविष्णुहरो भवन्॥
Verse 14
तारकोसि जगत्यस्मिन्सर्वेषामधिपोऽव्ययः । वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः
तारकोऽसि जगत्यस्मिन् सर्वेषामधिपोऽव्ययः। वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः॥
Verse 15
याच्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगवित्तमैः । हृत्पुंडरीकविवरे योगिनां त्वं हि संस्थितः
मुक्त्यर्थं योगवित्तमैः योगिभिरीशानो याच्यः। हृत्पुण्डरीकविवरे योगिनां त्वं हि संस्थितः॥
Verse 16
वदंति वेदास्त्वां संतः परब्रह्मस्वरूपिणम् । भवंतं तत्त्वमित्यद्य तेजोराशिं परात्परम्
वेदास्त्वां सन्तश्च परब्रह्मस्वरूपिणं वदन्ति। भवंतं तत्त्वमित्यद्य तेजोराशिं परात्परम्॥
Verse 17
परमात्मानमित्याहुररस्मिन् जगति यद्विभो । त्वमेव शर्व सर्वात्मन् त्रिलोकाधिपते भव
परमात्मानमिति लोकेऽस्मिन् त्वामेव विभो प्रचक्षते। त्वमेव शर्व सर्वात्मन् त्रिलोकाधिपते, नः शरणं भूत्वा प्रसन्नो भव॥
Verse 18
दृष्टं श्रुतं स्तुतं सर्वं ज्ञायमानं जगद्गुरो । अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोपि महत्तरम्
दृष्टं श्रुतं स्तुतं सर्वं ज्ञायमानं जगद्गुरो। तवांशमात्रं; अणोरप्यल्पतरं प्राहुर्महतोऽपि महत्तरम्॥
Verse 19
सर्वतः पाणिपादांतं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतश्श्रवणघ्राणं त्वां नमामि च सर्वतः
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रवणघ्राणं त्वां नमामि च सर्वतः ॥
Verse 20
सर्वज्ञं सर्वतो व्यापिन् सर्वेश्वरमनावृतम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं त्वां नमामि च सर्वतः
सर्वज्ञं सर्वतो व्यापिं सर्वेश्वरमनावृतम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं त्वां नमामि च सर्वतः ॥
Verse 21
सर्वेश्वरं भवाध्यक्षं सत्यं शिवमनुत्तमम् । कोटि भास्करसंकाशं त्वां नमामि च सर्वतः
सर्वेश्वरं भवाध्यक्षं सत्यं शिवमनुत्तमम् । कोटिभास्करसङ्काशं त्वां नमामि च सर्वतः ॥
Verse 22
विश्वदेवमनाद्यंतं षट्त्रिंशत्कमनीश्वरम् । प्रवर्तकं च सर्वेषां त्वां नमामि च सर्वतः
विश्वदेवमनाद्यन्तं षट्त्रिंशत्तत्त्वसमूहरूपिणम् । अनुत्तरमीश्वरं सर्वप्रवर्तकं त्वां सर्वतः सर्वथा नमामि ॥
Verse 23
प्रवर्तकं च प्रकृतेस्सर्वस्य प्रपितामहम् । सर्वविग्रहमीशं हि त्वां नमामि च सर्वतः
प्रकृतेः प्रवर्तकं सर्वस्य प्रपितामहम् । सर्वविग्रहमೀशं त्वां सर्वतः सर्वथा नमामि ॥
Verse 24
एवं वदंति वरदं सर्वावासं स्वयम्भुवम् । श्रुतयः श्रुतिसारज्ञं श्रुतिसारविदश्च ये
एवं श्रुतयः वदन्ति वरदं सर्वावासं स्वयम्भुवम्। श्रुतिसारज्ञं तं तथा श्रुतिसारविदोऽपि ये।
Verse 25
अदृश्यमस्माभिरनेकभूतं त्वया कृतं यद्भवताथ लोके । त्वामेव देवासुरभूसुराश्च अन्ये च वै स्थावरजंगमाश्च
अस्माभिः अदृश्यं बहुभूतं यत् लोके भवता कृतं प्रकाशितम्। त्वामेव देवासुरभूसुराश्च अन्ये च स्थावरजङ्गमाश्च पश्यन्ति।
Verse 26
पाह्यनन्यगतीञ्शंभो सुरान्नो देववल्लभ । नष्टप्रायांस्त्रिपुरतो विनिहत्यासुरान्क्षणात्
पाहि अनन्यगतीन् शम्भो सुरान् नः देववल्लभ। त्रिपुरतः नष्टप्रायान् असुरान् क्षणात् विनिहत्य उद्धर।
Verse 27
मायया मोहितास्तेऽद्य भवतः परमेश्वर । विष्णुना प्रोक्तयुक्त्या त उज्झिता धर्मतः प्रभो
हे परमेश्वर! अद्य ते माया-मोहिताः सन्ति। विष्णुना प्रोक्तया युक्त्या ते प्रभो धर्मतः पराङ्मुखाः सन्तः सत्पथं त्यक्तवन्तः।
Verse 28
संत्यक्तसर्वधर्मांश्च बोद्धागमसमाश्रिताः । अस्मद्भाग्यवशाज्जाता दैत्यास्ते भक्तवत्सल
सर्वधर्मान् संत्यज्य बौद्धागमं समाश्रिताः। अस्माकं भाग्यवशात् जाता दैत्यास्ते, हे भक्तवत्सल।
Verse 29
सदा त्वं कार्यकर्त्ताहि देवानां शरणप्रद । वयं ते शरणापन्ना यथेच्छसि तथा कुरु
सदा त्वमेव देवानां कार्यकर्त्ता शरणप्रदः। वयं ते शरणं प्राप्ताः; यथेच्छसि तथा कुरु॥
Verse 30
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा महेशानं देवास्तु पुरतः स्थिताः । कृतांजलिपुटा दीना आसन् संनतमूर्तयः
सनत्कुमार उवाच—इति स्तुत्वा महेशानं देवाः पुरतः स्थिताः। कृताञ्जलिपुटा दीनाः सन्नतमूर्तयः स्थिताः॥
Verse 31
स्तुतश्चैवं सुरेन्द्राद्यैर्विष्णोर्जाप्येन चेश्वरः । अगच्छत्तत्र सर्वेशो वृषमारुह्य हर्षितः
एवं सुरेन्द्रादिभिः स्तुतः, विष्णोर्जप्येनापि समर्चितः सर्वेश्वर ईश्वरः हर्षितो वृषमारुह्य तत्रागच्छत्।
Verse 32
विष्णुमालिंग्य नंदिशादवरुह्य प्रसन्नधीः । ददर्श सुदृशा तत्र नन्दीदत्तकरोऽखिलान्
विष्णुमालिङ्ग्य नन्दीशादवरुह्य प्रसन्नधीः। सुदृशा स तत्र नन्दीदत्तकरोऽखिलान् ददर्श॥
Verse 33
अथ देवान् समालोक्य कृपादृष्ट्या हरिं हरः । प्राह गंभीरया वाचा प्रसन्नः पार्वतीपतिः
अथ देवान् समालोक्य कृपादृष्ट्या हरिं हरः। प्राह गम्भीरया वाचा प्रसन्नः पार्वतीपतिः॥
Verse 34
शिव उवाच । ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वर । विष्णोर्मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः
शिव उवाच। ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वर। विष्णोर्मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः॥
Verse 35
तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तम । पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं न संशयः
तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तम। पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं न संशयः॥
Verse 36
परन्तु ते महादैत्या मद्भक्ता दृढमानसाः । अथ वध्या मयैव स्युर्व्याजत्यक्तवृषोत्तमाः
परन्तु ते महादैत्या मद्भक्ता दृढमानसाः। अतः वध्या मयैव स्युर्व्याजत्यक्तवृषोत्तमाः॥
Verse 37
विष्णुर्हन्यात्परो वाथ यत्त्याजितवृषाः कृताः । दैत्या मद्भक्तिरहितास्सर्वे त्रिपुरवासिनः
विष्णुर्हन्यात् परो वाथ—यत्त्याजितवृषाः कृताः। दैत्या मद्भक्तिरहिताः सर्वे त्रिपुरवासिनः॥
Verse 38
इति शंभोस्तु वचनं श्रुत्वा सर्वे दिवौकसः । विमनस्का बभूवुस्ते हरिश्चापि मुनीश्वर
इति शंभोस्तु वचनं श्रुत्वा सर्वे दिवौकसः। विमनस्का बभूवुस्ते हरिश्चापि मुनीश्वर॥
Verse 39
देवान् विष्णुमुदासीनान् दृष्ट्वा च भवकृद्विधिः । कृतांजलिपुरश्शंभुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
देवान् विष्णुमुदासीनान् दृष्ट्वा च भवकृद्विधिः। कृताञ्जलिपुरः शंभुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्॥
Verse 40
ब्रह्मोवाच । न किंचिद्विद्यते पापं यस्मात्त्वं योगवित्तमः । परमेशः परब्रह्म सदा देवर्षिरक्षकः
ब्रह्मोवाच। न किंचिद्विद्यते पापं यस्मात्त्वं योगवित्तमः। परमेशः परब्रह्म सदा देवर्षिरक्षकः॥
Verse 41
तवैव शासनात्ते वै मोहिताः प्रेरको भवान् । त्यक्तस्वधर्मत्वत्पूजाः परवध्यास्तथापि न
तवैव शासनात्ते वै मोहिताः प्रेरको भवान्। त्यक्तस्वधर्मत्वत्पूजाः परवध्यास्तथापि न॥
Verse 42
अतस्त्वया महादेव सुरर्षिप्राणरक्षक । साधूनां रक्षणार्थाय हंतव्या म्लेच्छजातयः
अतस्त्वया महादेव सुरर्षिप्राणरक्षक । साधूनां रक्षणार्थाय हंतव्या म्लेच्छजातयः
Verse 43
राज्ञस्तस्य न तत्पापं विद्यते धर्मतस्तव । तस्माद्रक्षेद्द्विजान् साधून्कंटकाद्वै विशोधयेत्
राज्ञस्तस्य न तत्पापं विद्यते धर्मतस्तव । तस्माद्रक्षेद्द्विजान् साधून्कंटकाद्वै विशोधयेत्
Verse 44
एवमिच्छेदिहान्यत्र राजा चेद्राज्यमात्मनः । प्रभुत्वं सर्वलोकानां तस्माद्रक्षस्व मा चिरम्
एवमिच्छेदिहान्यत्र राजा चेद्राज्यमात्मनः । प्रभुत्वं सर्वलोकानां तस्माद्रक्षस्व मा चिरम्
Verse 45
मुनीन्द्रेशास्तथा यज्ञा वेदाश्शास्त्रादयोखिलाः । प्रजास्ते देवदेवेश ह्ययं विष्णुरपि ध्रुवम्
मुनीन्द्रेशास्तथा यज्ञा वेदाश्शास्त्रादयोखिलाः । प्रजास्ते देवदेवेश ह्ययं विष्णुरपि ध्रुवम्
Verse 46
देवता सार्वभौमस्त्वं सम्राट्सर्वेश्वरः प्रभो । परिवारस्तवैवैष हर्यादि सकलं जगत्
देवता सार्वभौमस्त्वं सम्राट्सर्वेश्वरः प्रभो । परिवारस्तवैवैष हर्यादि सकलं जगत्
Verse 47
युवराजो हरिस्तेज ब्रह्माहं ते पुरोहितः । राजकार्यकरः शक्रस्त्वदाज्ञापरि पालकः
हे हरितेजः, त्वं युवराजो भविष्यसि। अहं ब्रह्मा ते पुरोहितो भविष्यामि। शक्रः राजकार्यकरः सन् तवाज्ञां परिपालयन् कार्याणि निर्वर्तयिष्यति।
Verse 48
देवा अन्येपि सर्वेश तव शासनयन्त्रिताः । स्वस्वकार्यकरा नित्यं सत्यं सत्यं न संशयः
हे सर्वेश, देवा अन्येऽपि तव शासनयन्त्रिताः। ते नित्यं स्वस्वकार्यकराः; सत्यं सत्यं, न संशयः।
Verse 49
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरस्सुरपो विधिम्
सनत्कुमार उवाच— तस्य ब्रह्मणो वच एतच्छ्रुत्वा परमेश्वरः शंकरः प्रसन्नात्मा सन् सुरपं विधिं प्रत्युवाच।
Verse 50
शिव उवाच । हे ब्रह्मन् यद्यहं देवराजस्सम्राट् प्रकीर्त्तितः । तत्प्रकारो न मे कश्चिद्गृह्णीयां यमिह प्रभुः
शिव उवाच—हे ब्रह्मन्, यदि अहं देवराजस्यापि सम्राट् इति प्रकीर्तितोऽस्मि, तथापि अत्र तादृशं प्रभुत्वं न गृह्णामि; अस्मिन् विषये प्रभुरिव राज्यं न स्वीकरोमि।
Verse 51
रथो नास्ति महादिव्यस्तादृक् सारथिना सह । धनुर्बाणादिकं चापि संग्रामे जयकारकम्
महादिव्यो रथो नास्ति तादृक् सारथिना सह; धनुर्बाणादिकं चापि नास्ति यत् संग्रामे निश्चयं जयकारकम्।
Verse 52
यमास्थाय धनुर्बाणान् गृहीत्वा योज्य व मनः । निहनिष्याम्यहं दैत्यान् प्रबलानपि संगरे
यमास्थाय धनुर्बाणान् गृहीत्वा योज्य व मनः । निहनिष्याम्यहं दैत्यान् प्रबलानपि संगरे
Verse 53
सनत्कुमार उवाच । अद्य सब्रह्मका देवास्सेन्द्रोपेन्द्राः प्रहर्षिताः । श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं नत्वा प्रोचुर्महेश्वरम्
सनत्कुमार उवाच । अद्य सब्रह्मका देवास्सेन्द्रोपेन्द्राः प्रहर्षिताः । श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं नत्वा प्रोचुर्महेश्वरम्
Verse 54
देवा ऊचुः वयं भवाम देवेश तत्प्रकारा महेश्वर । रथादिका तव स्वा मिन्संनद्धास्संगराय हि
देवा ऊचुः—देवेश महेश्वर, वयं तवाज्ञाप्रकारेणैव सिद्धाः। रथादयः सर्वेऽपि आयुधोपकरणैः सह संग्रामाय सुसंनद्धाः, स्वामिन्॥
Verse 55
इत्युक्त्वा संहतास्सर्वे शिवेच्छामधिगम्य ह । पृथगूचुः प्रसन्नास्ते कृताञ्जलिपुटास्सुराः
इत्युक्त्वा संहताः सर्वे सुराः शिवेच्छामधिगम्य च। पृथक् पृथग् ऊचुः प्रसन्नाः कृताञ्जलिपुटाः॥
Frequently Asked Questions
The devas, led by Viṣṇu, approach Kailāsa to address Śiva amid the Tripura crisis, offering Śiva-stuti and engaging in Rudra-mantra practice as the immediate narrative action.
The hymn collapses divine titles into Śiva—calling him Paramātman, Brahman, and also Rudra/Nārāyaṇa—thereby asserting Śiva’s ultimate status while presenting devotion as the medium of inter-divine recognition.
Śiva is highlighted as Maheśvara/Parameśvara/Śaṅkara/Umāpati and linked to Dakṣiṇāmūrti via the Rudra-mantra context; Viṣṇu appears as Hari/Ramāpati/Nārāyaṇa as the principal devotee-speaker.