शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—शिवदूतगमनानन्तरं दैत्यराजः शङ्खचूडः किं चकारेति। सनत्कुमारः कथयति—स अन्तःपुरं प्रविश्य तुलसीं शिवसन्देशं निवेदयति, युद्धाय गन्तुं निश्चयं कृत्वा तस्याः दृढं शासनं याचते। शङ्करस्य आज्ञायाः गुरुत्वेऽपि दम्पती कामक्रीडासु कलासु च रममाणौ तदधिकारस्य अनादरं प्रकाशयतः। ब्रह्ममुहूर्ते उत्थाय प्रातःकर्माणि नित्यकृत्यानि च कृत्वा बहुदानानि ददाति, धर्माचारस्य बाह्यरूपं दर्शयन्। ततः पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा कोश-प्रशासनादि तस्मै समर्पयति, तुलसीमपि तस्य संरक्षणे न्यस्यति। तुलसी विलपन्तीं सान्त्वयन् प्रस्थाननिवारणं कुर्वतीं विविधैः आश्वासनैः प्रत्युदाहरति। अन्ते सेनापतिं वीरं आहूय सत्कृत्य आज्ञाः दत्त्वा सन्नद्धः युद्धव्यवस्थां कर्तुं प्रवर्तते; एवं गृहात् रणभूमिं प्रति संक्रमणं निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
व्यास उवाच—विधितात महाबुद्धे मुने, जीव चिरं समाः; त्वया कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः।
Verse 2
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडो दानवः प्रतापी; किं चकार स तत्त्वं वद सुविस्तरम्।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यंतरमेव ताम्
सनत्कुमार उवाच—अथ दूते गते तत्र शङ्खचूडः प्रतापवान्; तुलसीं वार्तां वक्तुं ताम् अन्तःपुरमेव गत्वा उवाच।
Verse 4
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
शङ्खचूड उवाच—देवि, शम्भुदूतमुखाद् युद्धायाहं समुद्यतः। तेनाहं योद्धुं गच्छामि; मे ध्रुवं शासनं विधिं च कुरु॥
Verse 5
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शंकरम्
इत्युक्त्वा स तथाज्ञानी नानाबोधनतोऽप्रियाम् । हर्षेण क्रीडां चकार शंकरं तु निरादरम् ॥
Verse 6
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशुतैरपि
तौ दम्पती समं क्रीडेतां निमग्नौ सुखसागरे । निशायां नानाकामकलाभिश्च चाटुशब्दैरपि ॥
Verse 7
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनंतकम्
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकर्माणि कृत्वादौ ददौ दानमनन्तकम् ॥
Verse 8
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दान वेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसंपदम्
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दानवेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसम्पदम् ॥ त्यक्त्वा लोकबन्धनानि परमार्थपथे स्थितः ।
Verse 9
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधतीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
स राजा पुनः रुदतीं प्रियामाश्वासयामास। तस्या गमनं निषेधन् नानाविधां वार्तां प्रकथ्य मनः शमयामास॥
Verse 10
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धस्संग्रामं कर्तुऽमुद्यतः
निजसेनापतिं वीरं समाहूय स समादृतः। आदिदेश सनद्धः संग्रामं कर्तुमुद्यतः॥
Verse 11
शंखचूड उवाच । अद्य सेनापते वीरास्सर्वे समरशालिनः । संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छंतु रणाय च
शंखचूड उवाच। अद्य सेनापते वीराः सर्वे समरशालिनः। संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छन्तु रणाय च॥
Verse 12
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदा युधाः । कंकानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यांतु निर्भयाः
दैत्याश्च दानवाः शूराः षडशीतिसहस्रकाः। कङ्कानां बलिनां सेना शीघ्रं निर्यान्तु निर्भयाः॥
Verse 13
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छंतु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
पञ्चाशदसुराणां हि कुलानि वै निर्गच्छन्तु; कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा सह योधयितुम्।
Verse 14
संनद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छंतु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
धौम्राणां संनद्धानि कुलानि च शतं द्रुतं निर्गच्छन्तु; रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्।
Verse 15
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
कालकेयाः मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । रुद्रनाम्ना ममाज्ञया युद्धाय सज्जा निर्यान्तु ते ॥
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैबहुभिर्वृतः
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्य महाबलो दानवेन्द्रोऽसुराधिपः । महासैन्यः सहस्रैर्बहुभिर्वृतो निर्जगाम ॥
Verse 17
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे ॥
Verse 18
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो मांडल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो माण्डल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः ॥
Verse 20
रत्नेन्द्रं सारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
रत्नेन्द्रसारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम् ॥
Verse 21
कपिलस्य ततः स्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
ततः कपिलस्य पुण्यस्थानं भारते पुण्यक्षेत्रे वर्तते—पश्चिमोदधेः पूर्वे, मलयपर्वतस्य पश्चिमे च; पुण्यतीर्थरूपेण पूज्यं तत्।
Verse 22
श्रीशैलोत्तरभागे च गंधमादनदक्षिणे । पंचयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
श्रीशैलस्योत्तरभागे गन्धमादनस्य दक्षिणे च, भूमिखण्डः पञ्चयोजनविस्तीर्णः; दैर्घ्ये तु शतगुणः स एव।
Verse 23
शुद्धस्फटिकसंकाशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
भारते पुष्पभद्रा नाम रम्या नदी, सुपुण्यदा, शुद्धस्फटिकसंकाशा; सा सरस्वती जलपूर्णा नित्यं प्रवहति।
Verse 24
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसं युता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
लवणोदधेः प्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसंयुता, सरस्वतीसंश्रिता; सा हिमालयात् निर्गता।
Verse 25
गोमंतं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शंखचूडः शिव सेनां ददर्श ह
गोमन्तपर्वतं वामतः कृत्वा स पश्चिमोदधौ प्रविष्टः; तत्र गत्वा शङ्खचूडः शिवस्य सेनां ददर्श ह।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडयात्रावर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘शंखचूडयात्रावर्णनम्’ नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Śiva’s messenger delivering a war summons: Śaṅkhacūḍa informs Tulasī, organizes household and state affairs, and initiates military mobilization.
It functions as a narrative marker of anādara—inner disregard for Śiva’s authority—showing that outward dharma (rites, charity) can coexist with spiritual misalignment rooted in pride or attachment.
Śiva’s authority appears indirectly through the Śiva-dūta; Tulasī embodies counsel and affective resistance; Śaṅkhacūḍa embodies kingly agency (dāna, succession, command); the senāpati represents delegated martial power.