शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् । दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शंकरम्

सनत्कुमार उवाच—तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरं महाविज्ञं दूतं कृत्वा शंकराय प्रेषयामास।

Verse 2

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह । वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

स दूतस्तत्र गत्वा चन्द्रभालं ददर्श ह; वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्।

Verse 3

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजस

योगासनं कृत्वा दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम्; शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा।

Verse 4

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शांतं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शान्तं गौरीकान्तं त्रिलोचनम् ॥

Verse 5

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम् । आशुतोषं प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकारकम्

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम्। आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम्॥

Verse 6

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् । विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम्। विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्॥

Verse 7

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् । ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम्। ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्॥

Verse 8

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः । शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः। शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः॥

Verse 9

वामतो भद्रकाली च स्कंदं तत्पुरतः स्थितम् । लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कंदश्च शंकरः

वामभागे भद्रकाली स्थिताभूत्, अग्रे च स्कन्दः प्रतिष्ठितः। ततः काली स्कन्दश्च शंकरश्च तस्मै लोकानां शिवमङ्गलाशिषं ददुः॥

Verse 10

अथासौ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् । उवाच शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

अथ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित्। शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः उवाच॥

Verse 11

दूत उवाच । शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः । वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

दूत उवाच—शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः। वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर॥

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा च वचनं शंखचूडस्य शंकरः । प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

सनत्कुमार उवाच—इति श्रुत्वा वचनं शंखचूडस्य शंकरः। प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह॥

Verse 13

महादेव उवाच । शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् । कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

महादेव उवाच—शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम्। कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च॥

Verse 14

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् । मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

विधाता जगतां ब्रह्मा धर्मवित् धर्मपिता स्मृतः । तस्य पुत्रो मरीचिः स्यात् मरीचेः कश्यपः सुतः स्मृतः ॥

Verse 15

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुस्साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

दक्षः प्रीत्या तस्मै स्वकीयाः कन्यास्त्रयोदश ददौ। तासु दनुः साध्वी एका, या तस्य सौभाग्यं शुभसमृद्धिं च विवर्धयामास॥

Verse 16

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

दनोः पुत्राश्चत्वारोऽभवन् दानवास्तेजसोल्बणाः। तेषु विप्रचित्तिर्नामैको महाबलपराक्रमः॥

Verse 17

तत्पुत्रो धार्मिको दंभो दानवेन्द्रो महामतिः । तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

तस्य पुत्रो दम्भो नाम धार्मिको दानवेन्द्रो महामतिः। तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः॥

Verse 18

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः । अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः। अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः॥

Verse 19

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः । निजवृतं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः। निजवृत्तं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना॥

Verse 20

द्रोहं न कुरु तैस्सार्द्धं स्वपदं भुंक्ष्व सादरम् । नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

तैः सार्धं द्रोहं मा कार्षीः; स्वपदं सादरं भुङ्क्ष्व। विचार्य च राज्यं नाधिकं सविकारं न च रजसा विक्षुब्धं कुरु।

Verse 21

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव । निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठंतु स्वपदे सुराः

देवानां राज्यं प्रत्यर्पय, दानव; मत्प्रीतिं च रक्ष। निजराज्ये सुखं तिष्ठ; सुराः स्वपदे तिष्ठन्तु।

Verse 22

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः । कुलीनाश्शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

अलं भूतविरोधेन; देवद्रोहेण किं पुनः। सर्वे कश्यपवंशजाः कुलीनाः शुद्धकर्माणश्च।

Verse 23

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च । ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च, ज्ञातिद्रोहजपापस्य षोडशीं कलामपि न अर्हन्ति।

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् । प्रोवाच शंकरस्तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

सनत्कुमार उवाच—इत्यादिबहुवार्तां श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् श्रुत्वा, शंकरस्तस्मै ज्ञानमुत्तमं बोधयन् प्रोवाच।

Verse 25

शिक्षितश्शंखचूडेन स दूतस्तर्कवित्तम । उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

शङ्खचूडेन शिक्षितः स दूतस्तर्कवित्तमः । नम्रः सन् वचनं प्राह भवितव्यविमोहितः ॥

Verse 26

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किंचिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किञ्चिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम् ॥

Verse 27

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किम् ईशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो ॥

Verse 28

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु संदेहभंजनम्

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु सन्देहभञ्जनम् ॥

Verse 29

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर ॥

Verse 30

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः । भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

त्रिपुरैः सह युद्धं कथं भस्मत्वमगमत्? हे गिरिश, त्वं सुरपक्षीति लोके विश्रुतं कृतवान्।

Verse 31

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

तस्य सर्वस्वं गृहीत्वा बलिः कथं प्रस्थापितः? सुतलाद्युद्धरणार्थं गदाधरः तद्द्वारे स्थितः।

Verse 32

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः । शुंभादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैर्हिंसितः? शुम्भादयश्चासुराः कथं देवैर्निपातिताः?

Verse 33

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः । क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

पुरा समुद्रमथने पीयूषं सुरैर्भक्षितम्। तत्र वयं क्लेशभाजः, ते सर्वे फलभोगिनः।

Verse 34

क्रीडाभांडमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः । स ददाति यदा यस्मै तस्यै तस्यैश्वर्यं भवे त्तदा

कालस्य परमात्मन इदं विश्वं क्रीडाभाण्डम्। स यदा यस्मै ददाति, तदा तस्यैव ऐश्वर्यं समृद्धिश्च भवति।

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे शिवदूतसंवादो नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे शिवदूतसंवादो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 36

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् । समसंबंधिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

अनयोर्विरोधे तव गमनं निष्फलं भवेत्। समसम्बन्धिनां तद्वै रोचते; ते तु ईश्वरस्य न युज्यते॥

Verse 37

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते रहिता लज्जा स्पर्द्धास्माभिस्सहाधुना

सुरासुराणां सर्वेषाम् ईश्वर महात्मन्। इयं ते रहिता लज्जा, स्पर्धा अस्माभिः सहाधुना॥

Verse 38

यतोधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्य ताम्

पराजये हानिः कीर्तेः अधिका भवति। तव तु विपरीतमेतत्; तां मनसा सम्यक् संविचारय॥

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः । यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

सनत्कुमार उवाच। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः। यथोचितं च मधुरम् उवाच दानवेश्वरम्॥

Verse 40

महेश उवाच । वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि । तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

महेश उवाच। वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि। तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः॥

Verse 41

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि । मधुकैटभयोर्देत्यवरयोः प्रलयार्णवे

पुरा प्रलयार्णवे मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रति, विधेः प्रार्थनया आदौ हरेरपि युद्धं प्रवृत्तम्।

Verse 42

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा । प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

देवप्रार्थनया पुरा भक्तहितकारिणा तेन प्रह्रादार्थं हिरण्यकशिपोर्वधोऽकारि।

Verse 43

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः । देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

त्रिपुरैः सह संयुद्धं ततः भस्मत्वकरणं च देवप्रार्थनया कृतम्—एतदपि मया पुरा श्रुतम्।

Verse 44

सर्वेश्वर्यास्सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा । आसीच्छुंभादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

पुरा देवप्रार्थनया सर्वेश्वर्या सर्वमाता शुम्भादिभिः सह युद्धमकरोत्, सा च तेषां वधं स्वयमेव अकरोत्।

Verse 45

अद्यापि त्रिदशास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः । स सदेवो हरिर्मां च देवश्शरणमागतः

अद्यापि त्रिदशाः सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः; स हरिः सदेवः सह मया शरणमागतः।

Verse 46

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोप्यहम् । सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

हरिब्रह्मादिदेवप्रार्थनावशतोऽप्यहं, सुराणामीश्वरः सन्, युद्धार्थं दूतत्वेन खलु अगमम्।

Verse 47

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः । ये ये हताश्च दैतेया नहि केपि त्वया समाः

त्वं हि कृष्णस्य महात्मनः पार्षदेषु प्रवरः; ये ये दैतेयाः हताः, तेषु केऽपि त्वया समा न।

Verse 48

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह । देवकार्यार्थमीशोहं विनयेन च प्रेषितः

का लज्जा महती राजन् मम त्वया सह युद्धे? देवकार्याय अहं ईशोऽपि विनयेन प्रेषितः।

Verse 49

गच्छ त्वं शंखचूडे वै कथनीयं च मे वचः । स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

गच्छ त्वं शङ्खचूडं वै मम वाक्यं निवेदय । स युक्तं कुरुतामत्र सुरकार्यं करोम्यहम् ॥

Verse 50

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शंखचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदंतिकम्

इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शङ्खचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदन्तिकम् ॥