त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
अध्यायेऽस्मिन् त्रिपुरदाहवर्णने सनत्कुमारः तारकदैत्यत्रिपुरविनाशस्य पूर्वपीठिकां वर्णयति। शम्भुर्महेश्वरः रथारूढः सशस्त्रः अतुलं शरं सज्जीकृत्य स्थिरं युद्धासनं गृह्णाति, दीर्घकालं एकाग्रतया तपोमयीं निश्चलतां दर्शयन्। लक्ष्यनिर्धारणे अङ्गुष्ठसम्बद्धो गणनायकः स्मर्यते, दिव्ययुद्धस्य विधिपूर्वकसूक्ष्मतां सूचयन्। ततः खगात् वाणी श्रूयते—आक्रमणात् पूर्वं विनायकः पूजनीयः, अन्यथा त्रिपुरनाशो न प्रवर्तते। शिवः विनायकं पूजयित्वा भद्रकालीं समाह्वयति; विनायके प्रसन्ने त्रिपुरदर्शनं प्रवर्तते, तथा च महेश्वरः सर्वपूज्यः परब्रह्मैव कर्ता सन् ‘अन्यप्रसादेन’ सिद्धिर्न भवतीति तत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्
सनत्कुमार उवाच। अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थः सर्वसंयुतः। त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत् सुरद्विषाम्॥ शीर्षस्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम्। सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्॥
Verse 3
निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्
निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च। अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्॥
Verse 4
ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः
ततोऽङ्गुष्ठे स्थितो गणाध्यक्षः स दैत्याधिपं समुपस्थितः। तथापि त्रिशूलिनोऽस्य पुराणानि दिव्यास्त्राणि तं लक्ष्यं न विविशुः॥
Verse 5
ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्
ततोऽन्तरिक्षादशृणोद् धनुर्बाणधरो हरः। मुञ्जकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्॥
Verse 6
भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति
भो भो न यावद्भगवन् अर्चितोऽसौ विनायकः। पुराणि जगदीशेश सांप्रतम् न हनिष्यति॥
Verse 7
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत्। भद्रकालीं समाहूय ततोऽन्धकनिषूदनः॥
Verse 8
तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः
तस्मिन् संपूजिते हर्षात् परितुष्टे पुरस्सरे। विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान् हरः॥
Verse 9
पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह
केचिद् एवं वदन्ति—तारकनाम्नां महात्मनां दैत्यानां पुराणि त्रीणि यथातथं युक्तानि समायोजितानि च।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘त्रिपुरदाहवर्णनम्’ इति नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 11
स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः
सः स्वतन्त्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि च। अलक्ष्यः सकलैः स्वामी परमात्मा निरञ्जनः॥
Verse 12
पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्
पञ्चदेवात्मकः प्रभुः पञ्चदेवैः समर्च्यते। तस्योपास्यो न कोऽप्यन्यः स एवोपास्य-आलयः॥
Verse 13
अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः
अथवा मुने, तस्य लीलया सर्वं संघटते सिद्ध्यति। एष देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुश्चरितवृत्तान्तः॥
Verse 14
तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै
तस्मिन् स्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै ॥
Verse 15
एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्
एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम् ॥
Verse 16
ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्
ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवन्तश्चाष्टमूर्तिनम् ॥
Verse 17
अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः
अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः ॥
Verse 18
तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्
हे महेश्वर, तारकपुत्राणां त्रिपुराणां विषये, विभो, देवकार्यं कुरु; तेषामेकत्वं संयुक्तबलं च इदानीं समुपस्थितम्।
Verse 19
यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु
हे देवेश, यावत् तानि पुराणि विप्रयोगं न यान्ति, तावत् बाणं विमुञ्च; त्रिपुरं क्षणात् भस्मसात् कुरु।
Verse 20
अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्
अथ शर्वः सज्यं धनुः कृत्वा तं शरं सन्धाय, पाशुपतास्त्रं पूजयित्वा त्रिपुरं विनाशाय समचिन्तयत्।
Verse 21
अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत
अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः, केनापि कारणेन तस्मिन्नेव क्षणे तद् सावज्ञं समवैक्षत।
Verse 22
पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः
विरूपाक्षः परमेशानः पुरत्रयं क्षणाद् भस्मसात् कर्तुं समर्थः; स एव सतां गतिः शरणं च, नः पातु परमेेश्वरः।
Verse 23
दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि
देवेशः केवलवीक्षणेन जगत्त्रयं दग्धुं समर्थः; अस्माकं यशोवृद्ध्यर्थं त्वं इह शरं मोक्तुमर्हसि।
Verse 24
इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः
इति सर्वैरमरैर्विष्ण्वादिविधिभिश्च स्तुतः सन्, महेश्वरः तदा पुरत्रयं बाणेन दग्धुमैच्छत्।
Verse 25
अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्
अभिलाष्ये मुहूर्ते तु स विस्मयकरं धनुः विकृष्य, ज्यातलनिर्घोषं कृत्वा, अत्यन्तदुस्सहं नादं व्यजनयत्।
Verse 26
आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह
आत्मनो नाम विश्राव्य महासुरान् समाभाष्य च, स उग्रः मार्तण्डकोटिवपुषं काण्डं मुमोच ह।
Verse 27
ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्
ततः स विमलापहः त्रिपुरस्थास्तान् दैत्यांस्त्रीन् ददाह। स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन् बभूव।
Verse 28
ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः
ततः पुराणि दग्धानि; चतुर्जलधिमेखलां भूमिं युगपद् गतानि त्रीणि, भस्मशो दग्धानि।
Verse 29
दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्
दैत्याः शतशोऽस्य बाणस्थवह्निना दग्धाः; शिवपूजाव्यतिक्रमात् ते हाहाकारं प्रकुर्वन्तः।
Verse 30
तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्
तारकाक्षोऽपि भ्रातृभ्यां सहितो निर्दग्धोऽभवत्; स स्वप्रभुं देवं भक्तवत्सलं शंकरं सस्मार।
Verse 31
भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः
स परमया भक्त्या युक्तो विविधा गिरः प्रलपन्; महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच।
Verse 32
तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि
तारकाक्ष उवाच— हे भव, यदि त्वं अस्मान् बन्धुभिः सह ज्ञात्वा तुष्टोऽसि, तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं अस्मान् प्रदहिष्यसि?
Verse 33
दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति
दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः। त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति॥
Verse 34
इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने
इत्येवं विब्रुवन्तस्ते दानवास्तेन वह्निना। शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन् मुने॥
Verse 35
अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः
अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना। शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः॥
Verse 36
स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा
स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा ॥
Verse 37
भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः
भर्तॄन्कण्ठगतान् हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रान्ताश्च योषितः ॥
Verse 38
अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना
अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन त्रिपुरवह्निना घोरेण नासीत्कणोऽपि हि ॥
Verse 39
अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्
अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जङ्गमोऽपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्मा न चाप्ययः ॥
Verse 40
अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्
अविरुद्धेष्वपि देवेषु शम्भोस्तेजसा रक्षणं भवति। विपत्काले विशेषेण महेशशरणागतः सद्भक्तो नूनं परिरक्ष्यते॥
Verse 41
सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते
येषां हि सन्निपातो नास्ति नाशहेतुकः कदाचन। दैत्यानामथ वा अन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृतं न विद्यते॥
Verse 42
तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्
तस्माद्यत्नः सुसंभाव्यः सत्पुरुषैः कर्तव्य एव हि। गर्हणया क्षीयते लोको न तादृशं कर्म समाचरेत्॥
Verse 43
न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्
त्रिपुरवासिनां तेषां पुनः संयोगो यथा न भूयात्। एतन्मतं हि सर्वेषां; दैवयोगाद्यदि संयोगो भवेत्, स एव तेषां पुनर्बलहेतुः स्यात्॥
Verse 44
ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्
तत्रापि दैत्या बान्धवैः सह रुद्रं पूजयामासुः। शिवपूजाविधेर्बलात् सर्वे गाणपत्यं मार्गं ययुः॥
Frequently Asked Questions
The chapter sets up Tripura-dāha: Śiva’s preparation to destroy the three cities of the Tāraka demons, including the ritual prerequisite of worshipping Vināyaka before the decisive strike.
Tripura functions as an inner-symbol of entrenched obstruction; Śiva’s prolonged stillness and precise aim encode yogic concentration, while the mandated Vināyaka-pūjā signifies removing impediments before transformative action.
Śiva appears as Śambhu/Mahādeva/Hara the bow-bearing warrior; Vināyaka is highlighted as the remover of obstacles whose satisfaction enables success; Bhadrakālī is invoked as a powerful supporting śakti.