देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो दानवैर्देवसेनायाः पराजयं वर्णयति। शस्त्राघातव्रणिताः सुराः भयाकुलाः पलायन्ते, पुनश्च परमशरणं विश्वेशं शङ्करं प्रति गत्वा रक्षणं याचन्ति। तेषां दैन्यवचनं श्रुत्वा शिवः प्रतिपक्षेषु क्रुद्धोऽपि करुणादृष्ट्या देवान् अभयं ददाति, स्वगणानां तेजोबलं च वर्धयति। तदनुज्ञया हरात्मजः तारकान्तकः स्कन्दो निर्भयः संग्रामं प्रविश्य महतीं दानववाहिनीं नाशयति। समकालं काली रक्तपान-शिरश्छेदादिभीषणकर्मणा युद्धभयं वर्धयति। एवं देवपराजयः→शिवशरणागमनम्→अभयदान-शक्तिवर्धनम्→स्कन्दकालीप्रचण्डप्रत्याक्रमणं च, शिवस्य रक्षणविजयहेतुत्वं प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
सनत्कुमार उवाच। तदा देवगणाः सर्वे दानवैः पराजिताः। दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः॥
Verse 2
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यूचुर्विह्वलया गिरा ॥
Verse 3
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह ॥
Verse 4
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
तान् निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यः अभयं ददौ। स्वतेजसा च स्वगणानां बलं वै वर्द्धयामास।
Verse 5
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
Verse 6
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
Verse 7
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
Verse 8
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
Verse 9
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया ॥
Verse 10
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः ॥
Verse 11
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान् ॥
Verse 12
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा ॥
Verse 13
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दण्डो विकम्पनश्चैव—एते सर्वे क्रमेण स्कन्देन सह सम्यग्युद्धं चक्रुः।
Verse 14
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
महामारी च युयुधे, न कदाचित् पराङ्मुखी अभवत्। स्कन्दशक्तिप्रपीडितास्ते योद्धारः क्षताङ्गा बभूवुः।
Verse 15
महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
तदा मुने, महामारी-स्कन्दयोः विजयः अभवत्। स्वर्गे दुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टिश्च पपात।
Verse 16
स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
स्कन्दस्य महारौद्रं अद्भुतं समरं दृष्ट्वा, दानवानां क्षयकरं, यथाप्रकृतिकल्पकं तदभवत्।
Verse 17
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोऽभूत्स्वयं तदा ॥
Verse 18
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम् ॥
Verse 19
महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
महावीरैः शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम् ॥
Verse 20
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्या भयंकरी । महाघोरान्धकारश्च वधस्थाने बभूव ह ॥
Verse 21
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
देवा नन्दीश्वरादयश्चान्ये सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः । कार्त्तिकेयस्तु एक एव समरमूर्ध्नि दृढं तस्थौ ॥
Verse 22
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
पर्वतानां सर्पनागानां शाखिनां च तथैव हि । राजा वृष्टिं चकारोग्रां दुर्निवार्यां भयङ्करीम् ॥
Verse 23
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण घनेनैव संवृतौ भास्करौ यथा ॥
Verse 24
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केऽपि गणाश्च मुनिसत्तम ॥
Verse 25
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
तदैव शङ्खचूडो महामायी महाबलः । एकेन दिव्यशरेण तस्य धनुश्चिच्छेद वै ॥
Verse 26
बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
बभञ्ज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः ॥
Verse 27
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । तत्प्रहारेण सहसा स क्षणं मूर्च्छामवाप ॥
Verse 28
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम् ॥
Verse 29
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
महेशस्य साम्बिकायाश्च पादपद्मे स्मरन् षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि समादाय रणं घोरमकारयत् ॥
Verse 30
सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
सर्पान् पर्वतान् वृक्षान् प्रस्तरांश्च तथैव सः । कोपेन दिव्यास्त्रेण सर्वान् चिच्छेद शिवात्मजः ॥
Verse 31
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया ॥
Verse 32
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः ॥
Verse 33
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमां नृपः ॥
Verse 34
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः ॥
Verse 35
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम् ॥
Verse 36
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया ॥
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
एतस्मिन्नन्तरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना ॥
Verse 39
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैः शरैः ॥
Verse 40
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
दानवेश्वरो दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमोच; तानि वीरभद्रः प्रतापवान् बाणैश्छित्त्वा तमपि शरैर्जघान।
Verse 41
अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
अथ शंखचूडः प्रतापवानतीव चुकोप; शक्त्या तं वक्षसि जघान, स चकम्पे रणाङ्गणे पपात च।
Verse 42
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
क्षणेन चेतनां प्राप्य गणेश्वरोऽसमुत्तस्थौ; वीरभद्रो गणाग्रणीर्भूयो धनुर्जग्राह।
Verse 43
एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
एतस्मिन्नन्तरे काली जगाम समरं पुनः। भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया॥
Verse 44
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः। सर्वे देवाश्च गन्धर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः॥
Verse 45
वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
वाद्यभाण्डानि बहुशः निनदुः, मधुवाहकाः शतशः शतशश्च समागताः। ततः पुनरुभयतोऽपि सर्वे वीरा युद्धाय समुद्यताः समुत्थिताः॥
Frequently Asked Questions
The devas, defeated by dānavas, take refuge in Śiva; Śiva grants fearlessness and empowers his forces, after which Skanda and Kālī unleash a decisive counter-offensive in the war.
The chapter encodes a Śaiva soteriology of crisis: fear and defeat culminate in śaraṇāgati; Śiva’s abhaya signifies inner stabilization, while the ensuing battle symbolizes the subjugation of chaotic forces by awakened divine power.
Skanda (as Harātmaja/Tārakāntaka) represents Śiva’s commanded martial agency, while Kālī embodies fierce śakti—terror and purification—operating to dismantle hostile forces.