बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्

सनत्कुमार उवाच। अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम्। दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्॥

Verse 2

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत्। बाणः क्रोधपरीतात्मा युधि शौण्डो हसन्निव॥

Verse 3

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः ॥

Verse 4

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः ॥

Verse 5

दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः

दुराचारं तमेनं बद्ध्वा घोरे कारागृहे ततः; रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः।

Verse 6

न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः

न जाने कोऽयमभयः, को वा घोरपराक्रमः इति विचार्य महाबुद्धिः शरासुरः सन्दिग्धोऽभवत्।

Verse 7

ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना

ततः पापबुद्धिना दैत्येन शनैर्दशसाहस्रकं सैन्यं तस्य वीरस्य वधाय व्यादिष्टम्।

Verse 8

तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः

तदादिष्टास्ते वीराः सर्वतोऽन्तःपुरं द्रुतं छादयामासुः; अत्युग्राः “छिन्धि भिन्धि” इति वादिनः।

Verse 9

शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्

ततः शत्रुसैन्यं दृष्ट्वा स यादवो गर्जमानः, अन्तःपुरद्वारगतं चातुलं परिघं गृह्य युद्धायोत्सुकोऽभवत्।

Verse 10

निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः । तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ

ततः स भवनात् निष्क्रान्तः वज्रहस्त इवान्तकः। तेन तान् किंकरान् हत्वा पुनश्च अन्तःपुरं ययौ।

Verse 11

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्धितः शिवतेजसा ॥

Verse 12

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभाण्डं स गृहीत्वा तु युद्धे शौण्डं समाह्वयत् ॥

Verse 13

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महाहवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम् ॥

Verse 14

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः ॥

Verse 15

तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि

तद्वधाय ततः शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि ॥

Verse 16

रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत

अथ रथोपस्थे स्थितो बाणः तया शक्त्या दृढं हतः। स तु वीरः क्षणमात्रेण साश्वस्तोऽभवत्, तत्रैव चान्तर्हितोऽभवत्॥

Verse 17

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम्। आलोक्य ककुभः सर्वाः तस्थौ गिरिरिवाचलः॥

Verse 18

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधः स दानवः। नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः॥

Verse 19

छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः

छद्मना नागपाशैस्तं बबन्ध स महाबलः। बलिपुत्रो महावीरः शिवभक्तः शरासुरः॥

Verse 20

तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्

तं बद्ध्वा पंजरान्तःस्थं कृत्वा बाणो युद्धादुपारमत्। ततः संकुद्धो बाणः सूतपुत्रं महाबलमुवाच॥

Verse 21

बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्

बाणासुर उवाच— हे सूतपुत्र, अस्य पुरुषस्य शिरो लघु छिन्धि। येन दुष्टेन बलाद् मे पूतं सत्कुलं दूषितम्॥

Verse 22

छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्

अस्य सर्वगात्राणि छित्वा राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः। अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुञ्जताम्॥

Verse 23

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

Verse 24

सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

Verse 25

कुंभांड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम

कुंभाण्ड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम ॥

Verse 26

अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा

देव, अयं हि दृश्यते विष्णोः पराक्रमैस्तुल्यः। चन्द्रचूडस्य शिवस्य तेजसा वर्धितः, तथा तव दुष्टपुत्रस्य दाहशक्त्या च।

Verse 27

अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः

अथ चन्द्रललाटं प्रति स्वसाहसेन समत्स्वयम्। पौरुषमात्रे दृढं स्थित्वा, इमामवस्थां त्वं प्राप्तोऽसि।

Verse 28

अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्

शिवप्रसादादयं वै कृष्णपौत्रो महाबलः। भुजगैर्बलाद्दष्टोऽपि, अस्मान् तृणोपमान् वेत्ति।

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः

सनत्कुमार उवाच—एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः। राजनीतिविदुत्तमोऽनिरुद्धमिदं वाक्यमुवाच।

Verse 30

कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम

कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम ॥

Verse 31

दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः । जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः

हे वीर, दैत्येन्द्रं स्तुहि; कृताञ्जलिर्नमस्कुरु। ‘जितोऽस्मि’ इति दीनवचः पुनःपुनः ब्रूहि॥

Verse 32

एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः

एवं कृते तु मोक्षः स्यात्; अन्यथा बन्धनादि च। तद्वचनं श्रुत्वा सः प्रत्युवाच पुनर्वचः॥

Verse 33

अनिरुद्ध उवाच । दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः

अनिरुद्ध उवाच— दैत्याधमसखे! करपीडोपजीवक! निशाचर दुराचार! शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः॥

Verse 34

दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम

शूरस्य दैन्यं पलायनं च मरणादपि अधिकम्। विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम॥

Verse 35

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृताञ्जलिः ॥

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च

सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च ॥

Verse 37

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः ॥

Verse 38

व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्

व्योमवाणी उवाच— भो भो बाण महावीर, क्रोधं मा कार्षीः। बलिपुत्रोऽसि सुमते; शिवभक्तोऽसि, सम्यक् विचार्यताम्॥

Verse 39

शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्

शिवः सर्वेश्वरः साक्षी कर्मणां परमेश्वरः। तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्॥

Verse 40

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा। रजःसत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः॥

Verse 41

सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः

सर्वस्यान्तर्गतः स्वामी प्रेरकः सर्वतः परः। निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोऽपि निर्गुणः॥

Verse 42

तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते

तस्यैव इच्छया बलवानपि अबलो ज्ञेयः, हे बलिवरात्मज। इति मनसि विज्ञाय, हे महामते, स्वचित्ते स्वस्थो भव।

Verse 43

गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः

गर्वापहारी भगवान्, नानालीलाविशारदः, भक्तवत्सलः—स इदानीं ते गर्वं नाशयिष्यति।

Verse 44

सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्

सनत्कुमार उवाच—इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम, हे महामुने। बाणासुरः तद्वचनात् अनिरुद्धं न जघान।

Verse 45

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः ॥

Verse 46

ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्

ततोऽनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात् ॥

Verse 47

अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि

अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोऽस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चण्डरोषिणि ॥

Verse 48

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम् ॥

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि

सनत्कुमार उवाच । एवमेतत् तत्र काली भिन्नाञ्जनप्रभा तुष्टा बभूव । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां महानिशा समुपागमत् ॥

Verse 50

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम्। शरांस्तान् भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान् भयानकान्॥

Verse 51

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततः सान्तःपुरं नयत् । प्रवेश्य तं ततो दुर्गा तत्रैवान्तरधीयत ॥

Verse 52

इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः

इत्थं देव्याः प्रसादेन शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तो निरुद्धोऽभूत् सुखी व्यथाविवर्जितः ॥

Verse 53

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमो ऽध्याय

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥

Verse 54

पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः

ततः स पूर्ववद्विजहार तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानः सुरक्ताक्षः स बाणसुतया ततः क्रीडासक्तोऽभवत् ॥