वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर । किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर । किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम् ॥

Verse 2

सनत्कुमार उपाच । विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् । पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्

सनत्कुमार उवाच । विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् । पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम् ॥

Verse 3

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः । स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः

स मायाविनां वरः स्वप्ने वृन्दां दर्शयामास; स्वयं च तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः।

Verse 4

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता । हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता। हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह॥

Verse 5

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह । भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्

स्वप्नमध्ये तु सा विष्णोर्मायया प्रददर्श ह। भर्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगम्बरम्॥

Verse 6

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् । दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम्। दक्षिणाशां गतं मुण्डं तमसा च वृतं तदा॥

Verse 7

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह । इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह। इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशान्ते सा ददर्श ह॥

Verse 8

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती । ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः

ततः सा बाला प्रबुद्धा स्वस्वप्नं विचिन्तयन्ती मुहुः। उदितमादित्यं ददर्श सच्छिद्रं निःप्रभं यथा॥

Verse 9

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला । कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदन्ती भयविह्वला। गोपुराट्टालभूमिषु क्वचिदपि सा शर्म न लेभे॥

Verse 10

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् । तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्

ततः सखीद्वययुता सा बाला नगरोद्यानमागमत्। तत्रापि गता सा न प्राप कुत्रचित् सुखम्॥

Verse 11

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा । वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा

ततो जलन्धरपत्नी सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा। वनाद्वनान्तरं याता तदा स्वात्मानं न वेद सा॥

Verse 12

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ । राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ

भ्रमन्ती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ। राक्षसौ सिंहवदनौ दशनभासुरौ तदा॥

Verse 13

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा । ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्

तौ दृष्ट्वा सा स्त्री विह्वलातीवाभूत् पलायनपराऽभवत् तदा। अथ शांतं तापसं सशिष्यं मौनमास्थितं ददर्श॥

Verse 14

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् । मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत

ततः सा भयात् तत्कण्ठमासाद्य निजबाहुलताभ्यां समालिङ्ग्य। ‘मुने मां रक्ष, शरणमागतास्मि’ इत्यभाषत॥

Verse 15

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा । हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसैः अनुगतां तदा। हुंकारेणैव तौ घोरौ द्रुतं विमुखौ चकार॥

Verse 16

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ । विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि

तद्धुंकारभयत्रस्तौ तौ दृष्ट्वा विमुखौ गतौ। दैत्येन्द्रपत्नी सा विस्मितातीवाभूत् मुने हृदि॥

Verse 17

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः । प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्

ततः सा भयान्मुक्ता कृताञ्जलिः मुनिनाथं प्रणम्य। भूमौ दण्डवद् प्रणिपत्य वृन्दा वचनमब्रवीत्॥

Verse 18

वृन्दोवाच । मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक । रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्

वृन्दोवाच— मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक । त्वया अहं घोरादस्मात् खलोद्भवात् भयाद् रक्षिता ॥

Verse 19

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय

समर्थः सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे। किञ्चिद्विज्ञप्तुमिच्छामि, कृपया तन्निशामय॥

Verse 20

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो । स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत

जलन्धरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो। स तत्रास्ते कथं युद्धे, तन्मे कथय सुव्रत॥

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः । कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत

सनत्कुमार उवाच। मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः। कर्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्ध्वमवैक्षत॥

Verse 22

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ । ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ। ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ॥

Verse 23

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ । तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर

नीत्वा क्षणार्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ । तस्यैव शिरः कबंधं च हस्तयोः समधारयताम्, मुनीश्वर ॥

Verse 24

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा । पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता

शिरः कबंधं हस्तौ च तौ दृष्ट्वा अब्धितनयस्य सा । भर्तृव्यसनदुःखिता मूर्छिता भूमौ पपात ॥

Verse 25

वृन्दोवाच । यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो । स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्

वृन्दोवाच—यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो । स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम् ॥

Verse 27

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता । परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम

नाङ्गीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता । परं ब्रह्म शिवश्चेति वदन्त्या दैत्यसत्तम ॥

Verse 28

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः । गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि

ततस्त्वं मया ज्ञातः सेवाप्रभावतः; किंतु कुसङ्गवशगेन गर्वितेन त्वया न किञ्चिदपि सम्यक् कृतम्।

Verse 29

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया । विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता

इत्येवं बहुधा प्रभाष्य स्वधर्मस्था सा प्रिया; हृदयेन विदूयता विचित्रं बहु विललाप।

Verse 30

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती । उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः

ततः सा धैर्यमालम्ब्य दुःखोच्छ्वासान् विमुञ्चती; मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृताञ्जलिरुवाच।

Verse 31

वृन्दोवाच । कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर । मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्

वृन्दोवाच—कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर; मयि कृपां कृत्वा साधो जीवयैनं मम प्रभुम्।

Verse 32

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम । अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर

यत्त्वं मम मते पुनः सञ्जीवनाय समर्थोऽसि, अतः हे मुनीश्वर, मे प्राणनाथं प्रियतमं सञ्जीवय।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः । पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणा । पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती ॥

Verse 34

मुनिरुवाच । नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि । रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन

मुनिरुवाच । नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि । रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन ॥

Verse 35

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् । रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् । रक्ष्याः शरणगाश्चेति जानन् धर्मं सनातनम् ॥

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने । अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने । अंतर्दधे ततो विष्णुः सर्वमायाविनां वरः ॥

Verse 37

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः । वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः

तत्क्षणं तेन दिव्यप्रभावेन सागरनन्दनः पुनर्जीवितः समुत्थितः। वृन्दामालिङ्ग्य तद्वक्त्रं चुचुम्ब स प्रीतमानसः॥

Verse 38

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा । जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा। निखिलं शोकं जहौ स्वप्नवद् हृदि मन्यत॥

Verse 39

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया । रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्

अथ सा प्रसन्नहृदया संजातहृच्छया। तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता रेमे बहुवासरान्॥

Verse 40

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि । निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्

कदाचित् सुरतस्यान्ते तमेव विष्णुं दृष्ट्वा। वृन्दा क्रोधसमायुक्ता निर्भर्त्स्य वचनमब्रवीत्॥

Verse 41

वृन्दोवाच । धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः । ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः

वृन्दोवाच—धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः। ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ् मायी प्रत्यक्षतापसः॥

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् । शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना स्वतेजः प्रकाशयन्ती । व्यास, सा पातिव्रत्यरता साध्वी केशवं शशाप ॥

Verse 43

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक । गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक। गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्॥

Verse 44

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम । तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ मम दर्शितौ । तावेव राक्षसौ भूत्वा तव भार्यां हरिष्यतः ॥

Verse 45

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् । भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् । भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः ॥

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् । विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् । विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा ॥

Verse 47

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने । आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने । आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः ॥

Verse 48

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् । पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् । पश्यतां सर्वदेवानाम् अलोकमगमद्द्रुतम् ॥

Verse 49

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह । आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु

शिवतनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह । ततः खस्थितामरपङ्क्तिषु ‘जय जय’ इति महानारावोऽभवत् ॥

Verse 50

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा । पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा । पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने ॥

Verse 51

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः । तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्

ततो हरिस्तामनुसंस्मरन्मुहुः वृन्दाचिताभस्मरजोवगुण्ठितः । तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसङ्घकैः प्रबोध्यमानोऽपि ययौ न शान्तिम् ॥