विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
अध्यायः २६ युद्धोत्तरवृत्तान्तं निरूपयति। व्यासः सनत्कुमारात् वैष्णवप्रसङ्गस्य स्पष्टं वृत्तान्तं पृच्छति—वृन्दां मोहित्वा विष्णुः किं चकार, कुत्र च गतः इति। देवेषु तूष्णीभूतेषु शम्भुः शरणागतवत्सलः सान्त्वयन् वदति—देवानां हिताय जालन्धरं हतवान्, कच्चिद् भवतां कल्याणं प्राप्तम्; मम कर्माणि लीलामात्राणि, स्वस्वरूपे विकारो नास्ति। ततः देवाः रुद्रं स्तुवन्तः निवेदयन्ति—विष्णोः प्रयत्नेन वृन्दा मोहिता सती अग्निं प्रविष्टा परां गतिं प्राप्तवती; किन्तु तस्या रूपमाधुर्येण विष्णुरपि मोहितः, शिवमायया तद्-चिताभस्म धारयन् भ्रमति। एष प्रसङ्गः देवकृत्यं च मोहवशता च भेदयन्, शिवस्य मायाधिपत्यं तथा धर्मव्यवस्थायां छलस्य नैतिकफलम् उपदिशति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम । यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा
व्यास उवाच—ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु, धन्यस्त्वं शैवसत्तम; यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा।
Verse 2
इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने । स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः
इदानीं मुने सुप्रीत्या वैष्णवं चरितं ब्रूहि। वृन्दां मोहयित्वा सः किमकार्षीत् कुतो गतः॥
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम । वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्
सनत्कुमार उवाच। शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम। वैष्णवं चरितं वक्ष्ये शम्भुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्॥
Verse 4
मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः । सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः
मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः। सुप्रसन्नोऽवदच्छम्भुः शरणागतवत्सलः॥
Verse 5
शंभुरुवाच । ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः । जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
शम्भुरुवाच। ब्रह्मन् देववराः सर्वे भवदर्थे मया हताः। जलन्धरो मदंशोऽपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥
Verse 6
सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु । भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा
सुखमापुर्न वा ताताः सत्यं ब्रूतामराः खलु। भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा॥
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्
सनत्कुमार उवाच। अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः। प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्॥
Verse 8
देवा ऊचुः । महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् । किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै
देवा ऊचुः। महादेव त्वया देवा रक्षिता शत्रुजाद्भयात्। किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै॥
Verse 9
वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः । भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता
वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः। भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता॥
Verse 10
वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः
वृन्दालावण्यसंभ्रान्तो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्मसंधारी तव मायाविमोहितः ॥
Verse 11
स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
स सिद्धमुनिसंघैश्चास्माभिरादरतो बोधितोऽपि, हरिस्तथापि न बुध्यते; स तव मायया विमोहितः।
Verse 12
कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय । त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्
कृपां कुरु महेशान, विष्णुं बोधय बोधय। त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्॥
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् । प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्
सनत्कुमार उवाच। इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम्। प्रत्युवाच महालीलः स्वच्छन्दस्तान्कृताञ्जलीन्॥
Verse 14
महेश उवाच । हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् । मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया
महेश उवाच। हे ब्रह्मन्हे सुराः सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात्। मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया॥
Verse 15
तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् । तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः
तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम्। तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः॥
Verse 16
उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा । मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका
सा महादेवी उमाख्या त्रिदेवजननी परा। मूलप्रकृतिरित्युक्ता सुरमाता गिरिजात्मिका॥
Verse 17
गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये । शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्
देवा गच्छत शरणं विष्णुमोहापनुत्तये। शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्॥
Verse 18
स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् । सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति
तस्याश्च स्तुतिं कुरुत मच्छक्तेस्तोषकारिणीम्। सुप्रसन्ना यदि सा स्यात् सर्वकार्यं करिष्यति॥
Verse 19
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः । अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह
सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा तान् सुरान् शम्भुः पञ्चास्यो भगवान् हरः। अन्तर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैः स्वगणैः सह॥
Verse 20
देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा । मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्
देवाश्च शम्भोः शासनात् ब्रह्माद्याः सवासवाः। मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्॥
Verse 21
देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
देवा ऊचुः—यस्याः प्रसूताः सत्त्व-रजस्-तमोगुणाः सर्ग-स्थिति-ध्वंसविधानहेतवः। यस्याः इच्छया जगदिदं भवाभवौ विस्तारयति; तां मूलप्रकृतिं वयं नताः स्म॥
Verse 22
पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा । यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
हे परे! त्रयोविंशतिगुणैः (तत्त्वैः) सुशब्दिते, अशेषजगति समधिष्ठिते—अस्मान् पाहि। त्रयोलोकाः तव रूपकर्माणि विदुः; न तु मूलप्रकृतिं विदुः। अतस्तां (परां) वयं नताः स्म॥
Verse 23
यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् । न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्
ये पुरुषा नित्यं तद्भक्तियुक्ताः, ते दारिद्र्य-मोह-आत्ययसम्भवादीन् दुःखान् न प्राप्नुवन्ति। भक्तवत्सलां सदैव तां मूलप्रकृतिं नताः स्म; तया ते परिरक्षिताः॥
Verse 24
कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि । विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते
महादेवि परेश्वरि, देवानां नः कार्यं कुरु। हे शिवे दुर्गे देवि, विष्णुमोहं कारय; ते नमोऽस्तु॥
Verse 25
जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः । प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे
जलन्धर-शम्भ्वोः रणे प्रवृत्ते, कैलासवासि शिवः तद्वधार्थं गौरीशासनतः प्रस्थितः॥
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधानंतरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जालन्धरवधानन्तरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 27
जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् । गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा
जलन्धरो युद्धे हतः; तद्भयात् वयं मोचिताः। गिरिशः भक्तानुग्रहकारी कृपां कृत्वा अस्मान् त्रातवान्॥
Verse 28
तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः । त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ
तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः। त्वं हि शम्भुः, त्वं च देवि—उभौ भक्तोद्धारपरायणौ॥
Verse 29
वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै । तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः
वृन्दालावण्यसंभ्रान्तो विष्णुः तत्र तिष्ठति वै। चिताभस्मसंधारी स ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः॥
Verse 30
संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः
संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिः सोऽथ तव मायाविमोहितः ॥
Verse 31
कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय । यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्
हे महादेवि, कृपां कुरु—हरिं बोधय बोधय—यथा सः सुचित्तः सुरकार्यकृत् स्वलोकं सुरक्षितं पायात्।
Verse 32
इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् । ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्
इति स्तुवन्तस्ते देवाः तत्र गगने तेजोमण्डलमास्थितं ददृशुः; तस्माज्ज्वालाभिर्दिगन्तरं सर्वं व्याप्तम्।
Verse 33
तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्
तन्मध्याद् व्यास, सर्वे ब्रह्मादयः सवासवाः अमराः व्योमचारिणीं कामदां भारतीं दिव्यवाणीं शुश्रुवुः।
Verse 34
आकाशवाण्युवाच । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः
आकाशवाणी उवाच—अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः; रजसा गौरी, सत्त्वेन लक्ष्मीः शुभज्योतिः, तमसा सुरा—इति गुणत्रये स्थितास्मि।
Verse 35
तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् । मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्
तत्र यूयं सर्वेऽपि आदरात् तासामन्तिकं गच्छत; मदाज्ञया ताः प्रसन्नाः स्युः, तदीप्सितं विधास्यन्ति।
Verse 36
सनत्कुमार उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने
सनत्कुमार उवाच—“शृण्वताम्” इति तां वाचं उक्त्वा स महोऽन्तर्द्धानमगात्; तदा, हे मुने, देवा विस्मयोत्फुल्लनेत्रा बभूवुः।
Verse 37
ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् । गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः
ततः सर्वेऽपि ते देवाः तद्वाक्यं श्रुत्वा आदरात्; तद्वाक्यचोदिताः गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुः।
Verse 38
तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः । नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः
ततः ब्रह्मादयः सर्वे सुरा नतमस्तकाः । महाभक्त्या ता देवीः स्तुतिभिर्नानाविधैर्वचोभिरतुष्टुवुः ॥
Verse 39
ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः । महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्
ततो व्यास ता देवीः सहसा तस्य पुरतः प्रादुरभवन् । स्वतेजोभिर्महाद्भुतैर्दिगन्तरं प्रकाशयन्त्यः ॥
Verse 40
अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्
अथ तां अमराः दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन् ॥
Verse 41
ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्
ततः स तान्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददौ तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम् ॥
Verse 42
देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति
देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति ॥
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योऽन्तर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः ॥
Verse 44
ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः
ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः ॥
Verse 45
वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः । स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने
वृन्दाचिताभूमितले तानि ते सुराः चिक्षिपुः। स्मृत्वा ताः संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने॥
Verse 46
निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर
निक्षिप्तेभ्यः बीजेभ्यः त्रयो वनस्पतयः समभवन्—धात्री मालती च तुलसी च, मुनीश्वर।
Verse 47
धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः
धात्री धात्र्युद्भवा स्मृता, मालती तु माभवा स्मृता; तुलसी गौरीभवा प्रोक्ता—तामससत्त्वराजोगुणसम्बद्धाः।
Verse 48
विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने । उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्
विष्णुः ताः स्त्रीरूपिणीर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा, मुने, तदा रागातिशयविभ्रमात् तासु उदतिष्ठत्।
Verse 49
दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा । तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्
दृष्ट्वा स मोहात् कामासक्तचेतसा याचते; तुलसी च धात्री च रागेणैव तमवलोकताम्।
Verse 50
यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् । तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्
यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम्; तस्मात् तदुद्भवा नारी, तस्मिन्न् ईर्ष्यापराभवत्।
Verse 51
अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् । धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा
अत एव सा ‘बर्बरी’ इति नाम्ना प्रसिद्धिमगमत्, यद्यपि तन्नाम गर्हितप्रायम्। तथापि तद्रागभक्त्या सा तस्मै नित्यं प्रीतिप्रदा बभूव, यथा देवेषु धात्री-तुलस्यौ प्रियतमौ।
Verse 53
ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः
ततः स विष्णुः स्वदुःखं विस्मृत्य ताभ्यां सहैव तुष्टः, सर्वदेवैर्नमस्कृतः सन् वैकुण्ठमगमत्। विप्रेन्द्र, कार्तिकमासे धात्री च तुलसी च सदा सर्वदेवप्रियौ ज्ञेयौ, विशेषतो विष्णोः। शैवसिद्धान्तदृष्ट्या चैतदपि दर्शयति—पतेः परमेश्वरस्य विश्वव्यवस्थायां देवा अपि शान्तिं पुनरुद्धारं च लभन्ते; कार्तिकादिकालव्रतानि तथा पवित्रवनस्पतयश्च धर्मे भक्ति-पुण्ययोः आधारभूताः।
Verse 54
तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने । त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा
तत्रापि तुलसी धन्या अतीव श्रेष्ठा, महामुने। गणेशमपि परित्यज्य सा सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामप्रदा भवति।
Verse 55
वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः । नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः
वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्रादयस्तेऽमराः। महाविष्णुं नत्वा स्तुत्वा स्वस्वधामानि वै ययुः।
Verse 56
वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् । सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्
हे मुनिश्रेष्ठ, वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो मोहभ्रंशं गतः सुबोधवान् अभवत्। शिवं पूर्ववत् संस्मरन् पुनः सुखी चाभूत्॥
Verse 57
इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् । सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्
इत्येतदाख्यानमघोघघ्नं नृणां सर्वकामप्रदम्। सर्वकामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्॥
Verse 58
य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्
य इदं हि भक्तिमान्नित्यं पठेत् पाठयेदपि वा। शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्॥
Verse 59
पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् । संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः
पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम्। संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः॥
Verse 60
विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् । वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्
विप्राणां ब्रह्मविद्यादं क्षत्रियाणां जयप्रदम्। वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्॥
Verse 61
शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् । इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्
हे व्यास, एतत् शंभुभक्तिप्रदं सर्वेषां पापनाशनम् । इह लोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter narrates the aftermath of Jalandhara’s death and reports Viṣṇu’s deception of Vṛndā, her entry into fire, and Viṣṇu’s ensuing delusion while carrying her pyre-ashes.
It frames delusion (moha) as a function of māyā under Śiva’s sovereignty, showing that even high deities can be bound by affect and illusion, while Śiva remains nirvikāra and acts through līlā.
Śiva appears as Maheśvara/Rudra/Śaṃbhu—protector of the devas and refuge-giver—while Viṣṇu is portrayed as an agent of stratagem who becomes subject to māyā after the act.