शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः कथयति यथा देवेष्टानुसारं कालस्य च गाम्भीर्येण महेश्वरः शङ्खचूडवधं कर्तुं निश्चयं चकार। स शिवदूतं पुष्पदन्तं शीघ्रं शङ्खचूडसमीपं प्रेषयामास। दूतः प्रभोः आज्ञाबलेन असुरनगरं जगाम, यत् इन्द्रपुरीमपि अतिशेते कुबेरालयात् अपि अधिकशोभं बिभर्ति। नगरमध्ये प्रविश्य स द्वादशद्वारयुक्तं रक्षितं राजप्रासादं ददर्श; द्वारपालान् निर्भयः प्रयोजनं निवेद्य अन्तः प्रविष्टः, तत्र विशालं सुशोभितं अन्तःपुरं निरीक्ष्य। ततः रत्नासने उपविष्टं शङ्खचूडं दानवेन्द्रैः परिवृतं महाबलैः सशस्त्रैः सेनाभिः सेवितं च ददर्श। विस्मितः पुष्पदन्तः राजानं सम्यक् सम्बोध्य स्वं शिवदूतत्वं निवेदयन् शङ्करस्य संदेशं प्रावर्तयत्, येन परं दूतसंवादः संग्रामप्रवृत्तिश्च उपस्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालस्सतांगतिः । शंखचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया
सनत्कुमार उवाच। अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालः सतांगतिः। शंखचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया॥
Verse 2
दूतं कृत्वा चित्ररथं गंधर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडांतिके मुदा
दूतं कृत्वा चित्ररथं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम्। शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडान्तिके मुदा॥
Verse 3
सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्
सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः। महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्॥
Verse 4
गत्वा ददर्श तन्मध्ये शंखचूडालयं वरम् । राजितं द्वादशैर्द्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्
तत्र गत्वा स तन्मध्ये शंखचूडस्य शोभनम् । आलयं ददर्श राजन्तं द्वादशद्वारभूषितम् ॥ द्वारपालसमायुक्तं सर्वतोऽतिशयोज्ज्वलम् ।
Verse 5
स दृष्ट्वा पुष्पदन्तस्तु वरं द्वारं ददर्श सः । कथयामास वृत्तांतं द्वारपालाय निर्भयः
स तु पुष्पदन्तः तं वरद्वारं दृष्ट्वा, निर्भयः द्वारपालाय सर्वं वृत्तान्तं कथयामास।
Verse 6
अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यंतरे मुदा । अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलंकृतम्
तद्द्वारम् अतिक्रम्य स मुदा अभ्यन्तरं जगाम; अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलङ्कृतं ददर्श।
Verse 7
स गत्वा शंखचूडं तं ददर्श दनुजाधिपम् । वीरमंडल मध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्
स तत्र गत्वा दनुजाधिपं शङ्खचूडं ददर्श—वीरमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्।
Verse 8
दानवेन्द्रैः परिवृतं सेवितं च त्रिकोटिभिः । शतः कोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिश्शस्त्रपाणिभिः
दानवेन्द्रैः परिवृतः स त्रिकोटिभिः सेवितः, अन्यैश्च शतकोटिभिः शस्त्रपाणिभिर्भ्रमद्भिः समन्तात् समावृतः।
Verse 9
एवंभूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदंतस्सविस्मयः । उवाच रणवृत्तांतं यदुक्तं शंकरेण च
एवंभूतं तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः, शङ्करेण यथोक्तं रणवृत्तान्तं समग्रं प्रोवाच।
Verse 10
पुष्पदंत उवाच । राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदंताभिधः प्रभो । यदुक्तं शंकरेणैव तच्छृणु त्वं ब्रवीमि ते
पुष्पदन्त उवाच—राजेन्द्र प्रभो, शिवदूतोऽहं पुष्पदन्ताभिधः। शङ्करेण यदुक्तं तत् शृणु; तदहं ते ब्रवीमि॥
Verse 11
शिव उवाच । राज्यं देहि च देवानामधिकारं हि सांप्रतम् । नोचेत्कुरु रणं सार्द्धं परेण च मया सताम्
शिव उवाच—देवानां राज्यं देहि; सांप्रतम् अधिकारो हि तेषाम्। नोचेत् परेण सह रणं कुरु, सतां पक्षे स्थितं मां च समभ्येहि॥
Verse 12
देवा मां शरणापन्ना देवेशं शंकरं सताम् । अहं क्रुद्धो महारुद्रस्त्वां वधिष्याम्यसंशयम्
देवा मां शरणापन्नाः—देवेशं शंकरं सताम्। अहं क्रुद्धो महारुद्रस् त्वां वधिष्याम्यसंशयम्॥
Verse 13
हरोऽस्मि सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम् । खलदंडधरोऽहं वै शरणागतवत्सलः
हरोऽस्मि; सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम्। खलदण्डधरोऽहं वै, शरणागतवत्सलः॥
Verse 14
राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य वै
राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य वै ॥
Verse 15
पुष्पदंत उवाच । इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम् । वितथं शंभुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप
पुष्पदन्त उवाच। इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम्। वितथं शम्भुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप॥
Verse 16
अहं स्वस्वामिनं गंतुमिच्छामि त्वरितं हरम् । गत्वा वक्ष्यामि किं शंभोस्तथा त्वं वद मामिह
अहं स्वस्वामिनं गन्तुमिच्छामि त्वरितं हरम्। गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भोस्तथा त्वं वद मामिह॥
Verse 17
सनत्कुमार उवाच । इत्थं च पुष्पदंतस्य शिवदूतस्य सत्पतेः । आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः
सनत्कुमार उवाच। इत्थं च पुष्पदन्तस्य शिवदूतस्य सत्पतेः। आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः॥
Verse 18
शंखचूड उवाच । राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुंधरा । रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने
शंखचूड उवाच। राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुन्धरा। रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने॥
Verse 19
यस्योपरि प्रयायी स्यात्स वीरो भुवेनऽधमः । अतः पूर्वमहं रुद्र त्वां गमिष्याम्यसंशयम्
यः परस्योपरि प्रयायी स्वं वीरमिति मन्यते, स लोकेऽस्मिन् नराधमः। अतः पूर्वं अहं, हे रुद्र, त्वां पुरतः गमिष्यामि—असंशयम्।
Verse 20
प्रभात आगमिष्यामि वीरयात्रा विचारतः । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय हीदृशं वचनं मम
प्रभातेऽहमागमिष्यामि वीरयात्रां विचार्य वै । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय ममैवेदृशवचनम् ॥
Verse 21
इति श्रुत्वा शंखचूडवचनं सुप्रहस्य सः । उवाच दानवेन्द्रं स शंभुदूतस्तु गर्वितम्
इति श्रुत्वा शंखचूडस्य वचनं स सुप्रहसन् । उवाच दानवेन्द्रं तं शंभुदूतः स गर्वितम् ॥
Verse 22
अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शंकरस्य च । न स्थातुं संमुखे योग्यः किं पुनस्तस्य संमुखम्
अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शंकरस्य च । न स्थातुं संमुखे योग्यः किं पुनः शंकरस्य तु ॥
Verse 23
स त्वं देहि च देवानामधिकाराणि सर्वशः । त्वमरे गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि
स त्वं देहि च देवानामधिकारान् समस्तशः । त्वमरे गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि ॥
Verse 24
सामान्यममरं तं नो विद्धि दानवसत्तम । शंकरः परमात्मा हि सर्वेषामीश्वरेश्वरः
दानवसत्तम, तं न सामान्यममरं विद्धि; शंकरः हि परमात्मा, सर्वेषामीश्वरेश्वरः।
Verse 25
इन्द्राद्यास्सकला देवा यस्याज्ञावर्तिनस्सदा । सप्रजापतयस्सिद्धा मुनयश्चाप्यहीश्वराः
इन्द्रादयः समस्ता देवाः यस्याज्ञामनुवर्तन्ते नित्यं; सप्रजापतयः सिद्धाः मुनयश्च, अहिश्वराः अपि तस्यैवाधीनाः।
Verse 26
हरेर्विधेश्च स स्वामी निर्गुणस्सगुणस्स हि । यस्य भ्रूभंगमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्
स हरेर्विधेश्च स्वामी; निर्गुणः सगुणश्चैव। यस्य भ्रूभङ्गमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्।
Verse 27
शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः । सतां गतिर्दुष्टहंता निर्विकारः परात्परः
शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः। सतां गतिः दुष्टहन्ता निर्विकारः परात्परः।
Verse 28
ब्रह्मणोधिपतिस्सोऽपि हरेरपि महेश्वरः । अवमान्या न वै तस्य शासना दानवर्षभ
ब्रह्मणोऽधिपतिः सोऽपि हरेरपि महेश्वरः। अवमान्या न वै तस्य शासनं दानवर्षभ।
Verse 29
किं बहूक्तेन राजेन्द्र मनसा संविचार्य च । रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
किं बहूक्तेन राजेन्द्र, मनसा सम्यग्विचार्य; रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्।
Verse 30
देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम्
देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम् ॥
Verse 31
सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेंद्रः शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः
सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेंद्रः शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः ॥
Verse 32
शंखचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
शंखचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम् ॥
Verse 33
कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः
कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः ॥
Verse 34
त्वं गच्छ शंकरं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वत । स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नो
त्वं गच्छ शंकरं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वतः। स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नः॥
Verse 35
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ जगाम स्वामिनं निजम् । यथार्थं कथयामास पुष्पदंतश्च सन्मुने
सनत्कुमार उवाच—इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ स्वामिनं निजमगात्। ततः पुष्पदन्तः, हे सन्मुने, यथावृत्तं यथार्थं न्यवेदयत्।
Frequently Asked Questions
Śiva dispatches his envoy Puṣpadanta to Śaṅkhacūḍa; the envoy enters the asura’s city and court and begins delivering Śaṅkara’s message—an explicit diplomatic prelude to the coming conflict.
The chapter frames kāla (time) and īśvara-ājñā (the Lord’s command) as coordinating forces: even immense asuric power and splendor remain contingent before the supreme will that restores dharma.
Śiva is highlighted as Īśāna/Mahārudra/Śaṅkara—sovereign commander and moral regulator—while Puṣpadanta functions as the embodied extension of Śiva’s authority through dūta-roles.