जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
अध्यायः २४ जलन्धर–शिवयोः संग्रामवृत्तान्तं निरूपयति। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—युद्धे परं किं जातम्, दैत्यः कथं जेतव्य इति। पुनः संग्रामे प्रवृत्ते गिरिजा न दृश्यते; वृषध्वजः त्र्यम्बकः तद् मायाकृतं तिरोभावं ज्ञात्वा लौकिकीं गतिम् आश्रित्य लीलया क्रोधविस्मयौ दर्शयति। जलन्धरः शरवर्षं करोति, शिवस्तु तान् सहजं छित्त्वा रुद्रस्य पराक्रमं प्रकाशयति। ततः जलन्धरः मायां प्रवर्त्य गौरीं रथस्थां बद्धां रुदतीं, शुम्भनिशुम्भादिभिर्दैत्यैः निगृहीतामिव दर्शयति, शिवस्य चित्तं विचलयितुम्। तदा शिवः मौनं, अवनतमुखता, शिथिलाङ्गता, स्वशक्तिविस्मरणं च क्षणिकं दर्शयन् मायायाः परीक्षारूपं नाट्यं सूचयति। अनन्तरं जलन्धरः शिरसि वक्षसि उदरे च बहुभिः शरैः शिवं ताडयति, येन परवृत्तान्तस्य भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधेः श्रेष्ठसुत प्राज्ञः कथेयं श्राविताद्भुता । ततश्च किमभूदाजौ कथं दैत्यो हतो वद
व्यास उवाच । विधेः श्रेष्ठसुत प्राज्ञ कथेयं श्राविताद्भुता । ततश्च किमभूदाजौ कथं दैत्यो हतो वद ॥
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । अदृश्य गिरिजां तत्र दैत्येन्द्रे रणमागते । गांधर्वे च विलीने हि चैतन्योऽभूद्वृषध्वजः
सनत्कुमार उवाच । अदृश्य गिरिजां तत्र दैत्येन्द्रे रणमागते । गांधर्वे च विलीने हि चैतन्योऽभूद्वृषध्वजः ॥
Verse 3
अंतर्धानगतां मायां दृष्ट्वा बुद्धो हि शंकरः । चुक्रोधातीव संहारी लौकिकीं गतिमाश्रितः
अंतर्धानगतां मायां दृष्ट्वा बुद्धो हि शंकरः । चुक्रोधातीव संहारी लौकिकीं गतिमाश्रितः ॥
Verse 4
ततश्शिवो विस्मितमानसः पुनर्जगाम युद्धाय जलंधरं रुषा । स चापि दैत्यः पुनरागतं शिवं दृष्ट्वा शरोघैस्समवाकिरद्रणे
ततश्शिवो विस्मितमानसः पुनर्जगाम युद्धाय जलंधरं रुषा । स चापि दैत्यः पुनरागतं शिवं दृष्ट्वा शरोघैस्समवाकिरद्रणे ॥
Verse 5
क्षिप्तं प्रभुस्तं शरजालमुग्रं जलंधरेणातिबलीयसा हरः । प्रचिच्छेद शरैर्वरैर्निजैर्नचित्रमत्र त्रिभवप्रहंतुः
क्षिप्तं प्रभुस्तं शरजालमुग्रं जलंधरेणातिबलीयसा हरः । प्रचिच्छेद शरैर्वरैर्निजैर्नचित्रमत्र त्रिभवप्रहंतुः ॥
Verse 6
ततो जलंधरो दृष्ट्वा रुद्र्मद्भुतविक्रमम् । चकार मायया गौरीं त्र्यम्बकं मोहयन्निव
ततो जलन्धरो दृष्ट्वा रुद्रस्याद्भुतविक्रमम् । मायया गौरीरूपं चकार त्र्यम्बकं मोहयन्निव ॥
Verse 7
रथोपरि गतां बद्धां रुदंतीं पार्वतीं शिवः । निशुंभ शुंभदैत्यैश्च बध्यमानां ददर्श सः
रथोपरि गतां बद्धां रुदन्तीं पार्वतीं शिवो निशुम्भशुम्भदैत्यैर्बध्यमानां ददर्श।
Verse 8
गौरीं तथाविधां दृष्ट्वा लौकिकीं दर्शयन्गतिम् । बभूव प्राकृत इव शिवोप्युद्विग्नमानसः
गौरीं तथाविधां दृष्ट्वा लौकिकीं गतिं दर्शयन्तीं, शिवोऽपि परमोऽपि प्राकृत इवोद्विग्नमानसो बभूव।
Verse 9
अवाङ्मुखस्थितस्तूष्णीं नानालीलाविशारदः । शिथिलांगो विषण्णात्मा विस्मृत्य स्वपराक्रमम्
अवाङ्मुखस्थितस्तूष्णीं नानालीलाविशारदः; शिथिलाङ्गो विषण्णात्मा विस्मृत्य स्वपराक्रमम्।
Verse 10
ततो जलंधरो वेगात्त्रिभिर्विव्याध सायकैः । आपुंखमग्नैस्तं रुद्रं शिरस्युरसि चोदरे
ततो जलन्धरो वेगात् त्रिभिः सायकैः आपुङ्खमग्नैः रुद्रं विव्याध—शिरसि उरसि च उदरे च।
Verse 11
ततो रुद्रो महालीलो ज्ञानतत्त्वः क्षणात्प्रभुः । रौद्ररूपधरो जातो ज्वालामालातिभीषणः
ततः प्रभुः रुद्रो महालीलः ज्ञानतत्त्वस्वरूपः क्षणादेव रौद्ररूपं धारयामास, ज्वालामालाभिरतिभीषणः।
Verse 12
तस्यातीव महारौद्ररूपं दृष्ट्वा महासुराः । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भेजिरे ते दिशो दश
तस्यातिभीषणं महारौद्ररूपं दृष्ट्वा महासुराः। न शेकुः पुरतः स्थातुं पलायन्ते दिशो दश॥
Verse 13
निशुंभशुंभावपि यौ विख्यातौ वीरसत्तमौ । आपे तौ शेकतुर्नैव रणे स्थातुं मुनीश्वर
निशुम्भशुम्भावपि यौ विख्यातौ वीरसत्तमौ। भयाक्रान्तौ तदा जातौ रणे स्थातुं न शेकतुः॥
Verse 14
जलंधरकृता मायांतर्हिताभूच्च तत्क्षणम् । हाहाकारो महानासीत्संग्रामे सर्वतोमुखे
जलन्धरकृता माया तत्क्षणादन्तर्हिता अभवत्। सर्वतोमुखे संग्रामे महान् हाहाकारोऽभवत्॥
Verse 15
ततश्शापं ददौ रुद्रस्तयोश्शुंभनिशुंभयोः । पलायमानौ तौ दृष्ट्वा धिक्कृत्य क्रोधसंयुतः
ततः क्रोधसमन्वितो रुद्रः पलायमानौ तौ दृष्ट्वा धिक्कृत्य शुम्भनिशुम्भयोः शापं ददौ॥
Verse 16
रुद्र उवाच । युवां दुष्टावतिखलावपराधकरौ मम । पार्वतीदंडदातारौ रणादस्मात्पराङ्मुखौ
रुद्र उवाच । युवां दुष्टावतिखलावपराधकरौ मम । पार्वतीदण्डदातारौ रणादस्मात्पराङ्मुखौ ॥
Verse 17
पराङ्मुखो न हंतव्य इति वध्यौ न मे युवाम् । मम युद्धादतिक्रांतौ गौर्य्या वध्यौ भविष्यतः
पराङ्मुखो न हन्तव्य इति; अतः युवां मे वध्यौ न। मम युद्धादतिक्रान्तौ; गौर्याः वध्यौ भविष्यथः॥
Verse 18
एवं वदति गौरीशे सिन्धुपुत्रो जलंधरः । चुक्रोधातीव रुद्राय ज्वलज्ज्वलनसन्निभः
एवं वदति गौरीशे सिन्धुपुत्रो जलन्धरः । रुद्रेऽतीव चुक्रोध ज्वलज्ज्वलनसन्निभः ॥
Verse 19
रुद्रे रणे महावेगाद्ववर्ष निशिताञ्छरान् । बाणांधकारसंछन्नं तथा भूमितलं ह्यभूत्
रुद्रो रणे महावेगादववर्ष निशिताञ्छरान् । बाणान्धकारसंछन्नं तथा भूमितलंऽभवत् ॥
Verse 20
यावद्रुद्रः प्रचिच्छेद तस्य बाणगणान्द्रुतम् । तावत्सपरिघेणाशु जघान वृषभं बली
यावद्रुद्रः प्रचिच्छेद तस्य बाणगणान्द्रुतम् । तावत्सपरिघेणाशु जघान वृषभं बली ॥
Verse 21
वृषस्तेन प्रहारेण परवृत्तो रणांगणात् । रुद्रेण कृश्यमाणोऽपि न तस्थौ रणभूमिषु
वृषस्तेन प्रहारेण परावृत्तो रणाङ्गणात् । रुद्रेण कृश्यमाणोऽपि न तस्थौ रणभूमिषु ॥
Verse 22
अथ लोके महारुद्रस्स्वीयं तेजोऽतिदुस्सहम् । दर्शयामास सर्वस्मै सत्यमेतन्मुनीश्वर
अथ लोके महारुद्रः स्वीयं तेजोऽतिदुःसहम् । दर्शयामास सर्वस्मै सत्यमेतन्मुनीश्वर ॥
Verse 23
ततः परमसंक्रुद्धो रुद्रो रौद्रवपुर्धरः । प्रलयानलवद्धोरो बभूव सहसा प्रभुः
ततः परमसंक्रुद्धो रुद्रो रौद्रवपुर्धरः । प्रलयानलवद्धोरो बभूव सहसा प्रभुः ॥
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 25
ब्रह्मणो वचनं रक्षन्रक्षको जगतां प्रभुः । हृदानुग्रहमातन्वंस्तद्वधाय मनो दधत्
ब्रह्मणो वचनं रक्षन् जगतां प्रभुरक्षकोऽपि । हृदि प्रसादमातन्वन् तद्वधाय मनो दधे ॥
Verse 26
कोपं कृत्वा परं शूली पादांगुष्ठेन लीलया । महांभसि चकाराशु रथांगं रौद्रमद्भुतम्
कोपं कृत्वा परं शूली पादाङ्गुष्ठेन लीलया। महांभसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रमद्भुतम्॥
Verse 27
कृत्वार्णवांभसि शितं भगवान्रथांगं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हतं पुरारिः । दक्षान्धकांतकपुरत्रययज्ञहंता लोकत्रयांतककरः प्रहसन्नुवाच
अर्णवाम्भसि शितं कृत्वा भगवान् रथाङ्गं, पुरारिः स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन पूर्वं हतं; दक्षयज्ञहन्ता, अन्धकान्तकः, पुरत्रयविनाशकः, लोकत्रयान्तकरः स प्रहसन् उवाच।
Verse 28
महारुद्र उवाच । पादेन निर्मितं चक्रं जलंधर महाम्भसि । बलवान्यदि चोद्धर्त्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा
महारुद्र उवाच—हे जलन्धर, महाम्भसि पादेन निर्मितं चक्रं मया; यदि बलवानसि तदुद्धर्तुं, तर्हि तिष्ठ योध्धुं, न चान्यथा।
Verse 29
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः । प्रदहन्निव चक्षुर्भ्यां प्राहालोक्य स शंकरम्
सनत्कुमार उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स क्रोधेनादीप्तलोचनः; चक्षुर्भ्यां प्रदहन्निव शंकरमालोक्य प्राह।
Verse 30
जलंधर उवाच । रेखामुद्धृत्य हत्वा च सगणं त्वां हि शंकर । हत्वा लोकान्सुरैस्सार्द्धं स्वभागं गरुडो यथा
जलन्धर उवाच—रेखामुद्धृत्य हत्वा च सगणं त्वां हि शंकर; हत्वा लोकान् सुरैः सार्धं स्वभागं गरुडो यथा हरिष्यामि।
Verse 32
हंतुं चराचरं सर्वं समर्थोऽहं सवासवम् । को महेश्वर मद्बाणैरभेद्यो भुवनत्रये । बालभावेन भगवांतपसैव विनिर्जितः । ब्रह्मा बलिष्ठः स्थाने मे मुनिभिस्सुरपुंगवैः
चराचरं सर्वं सवासवं हन्तुं समर्थोऽहम् । महेश्वर, भुवनत्रये मद्बाणैरभेद्यः कः? बालभावेन तपसैव भगवान् ब्रह्मापि विनिर्जितः। ब्रह्मा बलिष्ठः सन् मम कारणात् स्वस्थाने तिष्ठति, मुनिभिः सुरपुङ्गवैश्च समर्थितः ॥
Verse 33
दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि
क्षणेन दग्धं सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम्। हे रुद्र, त्वया किम् तपः कृतं येन भगवानपि निर्जित इवाभवत्॥
Verse 34
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः । न सेहिरे यथा नागा गंधं पक्षिपतेरिव
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः। न सेहिरे यथा नागा गन्धं पक्षिपतेरिव॥
Verse 35
न लब्धं दिवि भूमौ च वाहनं मम शंकर । समस्तान्पर्वतान्प्राप्य धर्षिताश्च गणेश्वराः
न लब्धं दिवि भूमौ च वाहनं मम शंकर। समस्तान् पर्वतान् प्राप्य धर्षिताश्च गणेश्वराः॥
Verse 36
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान्नीलो मेरुस्सुशोभनः । धर्षितो बाहुदण्डेन कण्डा उत्सर्पणाय मे
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान् नीलो मेरुः सुशोभनः। धर्षितो बाहुदण्डेन कण्डा उत्सर्पणाय मे॥
Verse 37
गंगा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ । अरोणां मम भृत्यैश्च जयो लब्धो दिवौकसात्
हिमवद्गिरौ लीलार्थं गङ्गा मया बाहुभ्यां निरुद्धा; मम भृत्यैश्च अरुणां सेनां जित्वा दिवौकसां प्रति जयो लब्धः।
Verse 38
वडवाया मुखं बद्धं गृहीत्वा तां करेण तु । तत्क्षणादेव सकलमेकार्णवमभूत्तदा
वडवाया मुखं करेण गृहीत्वा बद्धं; तत्क्षणादेव सर्वं जगदेकर्णवमिवाभवत्।
Verse 39
ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि । सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश्च शतयोजनम्
ऐरावतादयो नागाः सिन्धुजलोपरि क्षिप्ताः; सरथो भगवानिन्द्रः शतयोजनं दूरं क्षिप्तश्च।
Verse 40
गरुडोऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना । उर्वश्याद्या मयानीता नार्यः कारागृहांतरम्
गरुडोऽपि मया नागपाशेन बद्धः, विष्णुरक्षितोऽपि; उर्वश्याद्याश्च दिव्यनार्यः मया कारागृहस्य अन्तःपुरेषु नीताः।
Verse 41
मां न जानासि रुद्र त्वं त्रैलोक्यजयकारिणाम् । जलंधरं महादैत्यं सिंधुपुत्रं महाबलम्
हे रुद्र, त्वं मां न जानासि—त्रैलोक्यजयकारिणां जलंधरं महादैत्यं, सिंधुपुत्रं महाबलम्।
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वाथ महादेवं तदा वारिधिनन्दनः । न चचाल न सस्मार निहतान्दानवान्युधि
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वाथ महादेवं तदा वारिधिनन्दनः । न चचाल न सस्मार निहतान्दानवान्युधि ॥
Verse 43
दुर्मदेनाविनीतेन दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् । तिरस्कृतो महादेवो वचनैः कटुकाक्षरैः
दुर्मदेनाविनीतेन दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् । तिरस्कृतो महादेवो वचनैः कटुकाक्षरैः ॥
Verse 44
तच्छ्रुत्वा दैत्यवचनममंगलमतीरितम् । विजहास महादेवाः परमं क्रोधमादधे
तच्छ्रुत्वा दैत्यवचनममंगलमतीरितम् । विजहास महादेवाः परमं क्रोधमादधे ॥
Verse 45
सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं पदांगुष्ठविनिर्मितम् । जग्राह तत्करे रुद्रस्तेन हंतुं समुद्यतः
सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं पदाङ्गुष्ठविनिर्मितम् । जग्राह तत्करे रुद्रस्तेन हन्तुं समुद्यतः ॥
Verse 46
सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं चिक्षेप भगवान्हरः । कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्
अथ भगवान् हरः सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं चिक्षेप—कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्।
Verse 47
प्रदहद्रोदसी वेगात्तदासाद्य जलंधरम् । जहार तच्छिरो वेगान्महदायतलोचनम्
वेगात् प्रदहद्रोदसीव तदासाद्य जलन्धरम्, वेगेन तच्छिरो जहार—महदायतलोचनम्।
Verse 48
रथात्कायः पपातोर्व्यां नादयन्वसुधातलम् । शिरश्चाप्यब्धिपुत्रस्य हाहाकारो महानभूत्
रथात्कायः पपातोर्व्यां नादयन्वसुधातलम् । शिरश्चाप्यब्धिपुत्रस्य हाहाकारो महानभूत् ॥
Verse 49
द्विधा पपात तद्देहो ह्यंजनाद्रिरिवाचलः । कुलिशेन यथा वारांनिधौ गिरिवरो द्विधा
द्विधा पपात तद्देहो ह्यंजनाद्रिरिवाचलः । कुलिशेन यथा वारांनिधौ गिरिवरो द्विधा ॥
Verse 50
तस्य रौद्रेण रक्तेन सम्पूर्णमभवज्जगत् । ततस्समस्ता पृथिवी विकृताभून्मुनीश्वर
तस्य रौद्रेण रक्तेन सम्पूर्णमभवज्जगत् । ततस्समस्ता पृथिवी विकृताभून्मुनीश्वर ॥
Verse 51
तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च । महारौरवमासाद्य रक्तकुंडमभूदिह
तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च । महारौरवमासाद्य रक्तकुंडमभूदिह ॥
Verse 52
तत्तेजो निर्गतं देहाद्रुद्रे च लयमागमत् । वृन्दादेहोद्भवं यद्वद्गौर्य्यां हि विलयं गतम्
तत्तेजो निर्गतं देहाद्रुद्रे च लयमागमत् । वृन्दादेहोद्भवं यद्वद्गौर्यां हि विलयं गतम् ॥
Verse 53
जलंधरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपन्नगाः । अभवन्सुप्रसन्नाश्च साधु देवेति चाब्रुवन्
जलन्धरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपन्नगाः । अतिप्रसन्ना बभूवुश्च ‘साधु साधु देव’ इत्यब्रुवन् ॥
Verse 54
सर्वे प्रसन्नतां याता देवसिद्धमुनीश्वराः । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणास्तद्यशो जगुरुच्चकैः
सर्वे देवाः सिद्धमुनीश्वराश्च प्रसन्नतां ययुः । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वन्तस्तस्य यशो जयकर्म चोच्चकैर्जगुः ॥
Verse 55
देवांगना महामोदान्ननृतुः प्रेमविह्वलाः । कलस्वराः कलपदं किन्नरैस्सह संजगुः
देवाङ्गना महामोदात् प्रेमविह्वलाः प्रननृतुः । कलस्वराः कलपदं किन्नरैः सह संजगुः ॥
Verse 56
दिशः प्रसेदुस्सर्वाश्च हते वृन्दापतौ मुने । ववुः पुण्यास्सुखस्पर्शा वायवस्त्रिविधा अपि
दिशः प्रसेदुः सर्वाश्च हते वृन्दापतौ मुने । ववुः पुण्याः सुखस्पर्शा वायवस्त्रिविधा अपि ॥
Verse 57
चन्द्रमाः शीततां यातो रविस्तेपे सुतेजसा । अग्नयो जज्वलुश्शांता बभूव विकृतं नभः
चन्द्रमा शीततां त्यक्त्वा रविः स्वतेजसा तपत् । शान्ता अप्यग्नयो जज्वलुः विकृतं चाभवन्नभः ॥
Verse 58
एवं त्रैलोक्यमखिलं स्वास्थ्यमापाधिकं मुने । हतेऽब्धितनये तस्मिन्हरेणानतमूर्तिना
एवं मुने त्रैलोक्यमखिलं स्वास्थ्यमापाधिकम् । हतेऽब्धितनये तस्मिन् हरेणानतमूर्तिना ॥
Frequently Asked Questions
The renewed Śiva–Jalaṃdhara battle, where Jalaṃdhara deploys māyā to create a deceptive vision of Gaurī/Pārvatī bound and distressed, aiming to unsettle Śiva during combat.
It signals līlā: the text portrays Śiva momentarily mirroring human affect (anger, shock, grief) to dramatize māyā’s reach and to teach that even overwhelming illusion functions within divine governance, not outside it.
Śiva is presented as Vṛṣadhvaja and Tryambaka, and as Rudra the world-destroyer (saṃhārī), emphasizing both royal-warrior iconography and cosmic authority within the battle narrative.