भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3

Verse 1

शिव उवाच । अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना । यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्

शिव उवाच। अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना। यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्॥

Verse 2

जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः

जानामि देवकष्टं च विबुधाः सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हन्तुमशक्यास्तु सुरासुरैः ॥

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने भूतत्रिपुरधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने भूतत्रिपुरधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 4

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा

मित्रद्रोहं कथं जानन् करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा ॥

Verse 5

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्महत्यादिदोषेषु सुरापानादिषु तथा । स्तेये भग्नव्रते चैव सद्भिर्निष्कृतिरुदिता ॥ कृतघ्ने तु कृतज्ञस्य द्रोहिणि नास्ति निष्कृतिः ॥

Verse 6

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः । विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः । धर्मज्ञैर्भवद्भिश्च विचार्यं धर्मतः सदा ॥

Verse 7

तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे । तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्

यावद्भक्तिकृतश्च मे तावत्ते नैव हंतव्या । तथापि देवाः विष्णवे कारणं निवेद्यताम् ॥

Verse 8

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः । न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । द्रुतं सर्वे न्यवेदयन् ब्रह्मणे प्रथमं मुने ॥

Verse 9

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः । वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः । वैकुण्ठं शीघ्रं प्रययुः सर्वे दिव्यशोभासमन्विताः ॥

Verse 10

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः । तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुः जातसंभ्रमाः । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे तुष्टुवुः महाभक्तितः ॥

Verse 11

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् । न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

स स्वदुःखस्य कारणं सर्वं पूर्ववदनन्तरं यथावृत्तं समासतः। द्रुतं न्यवेदयत्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे॥

Verse 12

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये । ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्

देवानां दुःखमाकर्ण्य त्रिपुरालयदत्तकम्। तेषां व्रतं च विज्ञाय विष्णुर्वाक्यमुवाच ह॥

Verse 13

विष्णुरुवाच । इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः । तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

विष्णुरुवाच। इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मः सनातनः। तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः॥

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः । पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः

सनत्कुमार उवाच। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः। पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः॥

Verse 15

देवा ऊचुः । कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते । कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्

देवा ऊचुः। कथं चैव प्रकर्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते। कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्॥

Verse 16

कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति । देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः

कथं धर्मा भविष्यन्ति त्रिपुरे जीविते सति। देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः॥

Verse 17

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् । नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम्। नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्॥

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः । स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह

सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः। स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुः देववरादिह॥

Verse 19

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् । सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान्। सोऽपि नारायणः श्रीमान् चिन्तयामास चेतसा तथा॥

Verse 20

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना । शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति

देवकार्येषु मया किं कार्यं, यतोऽहं देवसहायः। ते दैत्यास्तु शिवभक्ताः, तारकस्य सुताः खलु॥

Verse 21

इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना । ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः

इति सञ्चिन्त्य तत्काले प्रभविष्णुना विष्णुना देवकार्यसिद्धयेऽक्षयान् यज्ञान् स्मृतवान्।

Verse 22

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् । आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण ते यज्ञाः तत्क्षणं द्रुतम् आगताः तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः।

Verse 23

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा

ततः पुराणं हरिं विष्णुं यज्ञपतिं पुरुषं प्रणम्य ते कृताञ्जलिपुटाः सन्तः तदा तुष्टुवुः।

Verse 24

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् । सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः

भगवानपि तान् यज्ञान् दृष्ट्वा सनातनं प्राह। ततः स चाच्युतः सनातनः सेंद्रान् देवान् आलोक्य यथोचितं वचः प्रोवाच॥

Verse 25

विष्णुरुवाच । अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् । पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

विष्णुरुवाच—अनेनैव विधिना हे देवा यजध्वं सदा परमेश्वरम्। पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये॥

Verse 26

सनत्कुमार उवाच । अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः । प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः

सनत्कुमार उवाच—अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः। प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तमस्तुवन्सुराः॥

Verse 27

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् । यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम्। यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने॥

Verse 28

ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः । भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः

ततस्तस्माद्यज्ञकुण्डात्समुत्पेतुः सहस्रशः। भूतसङ्घा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः॥

Verse 29

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः । शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसङ्घान्सहस्रशः। शूलशक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्॥

Verse 30

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तथा । कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमांस्तदा

नानाविधप्रहरणोपेताः नानावेषधरास्तथा । तदा ते कालाग्निरुद्रसदृशाः कालसूर्योपमाश्चाभवन्, अतिभीषणाः पराक्रमिणश्च ॥

Verse 31

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् । भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः

तान् पुरःस्थितान् दृष्ट्वा विष्णुः प्रणिपत्य अब्रवीत्—यज्ञपतिः श्रीमान्, रुद्राज्ञाप्रतिपालकः।

Verse 32

विष्णुरुवाच । भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः । गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः

विष्णुरुवाच—भूताः शृणुत मे वाक्यं देवकार्याय उद्यताः। गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यः सर्वे हि बलवत्तराः॥

Verse 33

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् । पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम्। पुनर्यथागता भूताः आगन्तुमर्हथ भूतये॥

Verse 34

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते । प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्

सनत्कुमार उवाच—भगवतो वाक्यं श्रुत्वा ते भूतगणाः सर्वे देवदेवं तं प्रणम्य त्रिपुरदैत्यपुरत्रयं प्रति ययुः।

Verse 35

गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि । भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके

गत्वा तत्र प्रविशन्तश्च त्रिपुराधिपतेजसि । सद्य एव भस्मसादभवन् शलभा इव पावके ॥

Verse 36

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः । निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः

अवशिष्टा ये केचित्पलायनपरायणाः। निस्सृत्य द्वारमार्गेण हरेर्निकटमाययुराकुलाः॥

Verse 37

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः । चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तद्वृत्तमशेषतः। चिन्तयामास भगवान् मनसा पुरुषोत्तमः॥

Verse 38

किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः । संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्

संतप्तमानसः स चिन्तयामास—“अधुना किं कृत्यं, किं वा कार्यं शेषम्?” इति। तथा सर्वान् अमरान् सवासवान् (इन्द्रसहितान्) अपि संतप्तान् ज्ञात्वा तेषां दुःखस्थितिं मनसि न्यधात्।

Verse 39

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् । देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः

स चिन्तासमाकुलोऽभवत्—“कथं तेषां बलवतां दैत्यानां पुरत्रयं बलाद्धत्वा देवकार्यं करिष्यामि?” इति।

Verse 40

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः । इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्

“धर्मिष्ठानां नाशोऽभिचारतो नास्ति, न संशयः” इति श्रुत्याचारप्रमाणकृत् स्वयं चेशः प्राह।

Verse 41

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः ॥

Verse 42

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते । मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते । मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा ॥

Verse 43

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि । नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि । नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि ॥

Verse 44

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः । अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः । अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च ॥

Verse 45

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात् ॥

Verse 46

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः । कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

एवं विचार्य ततस्तेषां भगवान् पुरुषोत्तमः । सुरारिणां धर्मविघ्नं कर्तुं पश्चाद् व्यवस्थितः ॥

Verse 47

यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि

यावच्च वेदधर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि ॥

Verse 48

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिङ्गार्चना दैत्या भविष्यन्ति न संशयः ॥

Verse 49

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । दैत्यानां धर्मविघ्नाय श्रुतिखण्डनमुपायम् ॥

Verse 50

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे

तदैवोवाच देवान् स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे ॥

Verse 51

विष्णुरुवाच । हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् । देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः

विष्णुरुवाच—हे देवाः सकला यूयं ध्रुवं स्वगृहान् गच्छत। देवकार्यं यथामति करिष्यामि; न संशयः।

Verse 52

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः । स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्

तान् रुद्राद्विमुखान् नूनं सुयत्नतः पराङ्मुखान् करिष्यामि। स्वभक्तिरहितान् ज्ञात्वा तान् स भस्मसात् करिष्यति।

Verse 53

सनत्कुमार उवाच । तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने । स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः

सनत्कुमार उवाच—तदाज्ञां शिरसाधाय आश्वासितास्तेऽमरा मुने। विश्वस्ताः स्वस्वधामानि ययुः; ब्रह्मापि मोदितः।

Verse 54

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् । तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्

ततः विष्णुः देवार्थं हितमुत्तमम् अकरोत्। तदेव सम्यक् श्रूयतां, सर्वपापप्रणाशनम्।