त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । असृजच्च महातेजाः पुरुषं स्वात्मसंभवम् । एकं मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः

सनत्कुमार उवाच । अथ महातेजाः अच्युतः स्वात्मसंभवं मायामयं एकं पुरुषम् असृजत्, तेषां धर्मकृत्ये विघ्नं कर्तुम् ।

Verse 2

मुंडिनं म्लानवस्त्रं च गुंफिपात्रसमन्वितम् । दधानं पुंजिकां हस्ते चालयंतं पदेपदे

मुण्डिनं म्लानवस्त्रं च गुंफिपात्रसमन्वितम् । दधानं पुंजिकां हस्ते चालयन्तं पदेपदे ॥

Verse 3

वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा । धर्मेति व्याहरंतं हि वाचा विक्लवया मुनिम्

वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा । धर्मेति व्याहरन्तं हि वाचा विक्लवया मुनिम् ॥

Verse 4

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे सनत्कुमारपाराशर्य संवादे त्रिपुरदीक्षाविधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे सनत्कुमारपाराशर्यसंवादे ‘त्रिपुरदीक्षाविधानम्’ नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 5

अरिहन्नच्युतं पूज्यं किं करोमि तदादिश । कानि नामानि मे देव स्थानं वापि वद प्रभो

अरिहन् अच्युत पूज्य प्रभो, तदादिश किं करोमि। मे देव, तव नामानि तथा पूजास्थानं च वद, स्वामिन्॥

Verse 6

इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः । प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत्

इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः । प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् ॥

Verse 7

विष्णुरुवाच । यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते । मदंगज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः

विष्णुरुवाच । यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते । मदङ्गज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः ॥

Verse 8

ममांगाच्च समुत्पन्नो मत्कार्यं कर्तुमर्हसि । मदीयस्त्वं सदा पूज्यो भविष्यति न संशयः

ममाङ्गात् समुत्पन्नस्त्वं मत्कार्यं कर्तुमर्हसि। मदीयोऽसि, अतः सदा पूज्यो भविष्यसि—न संशयः॥

Verse 9

अरिहन्नाम ते स्यात्तु ह्यन्यानि न शुभानि च । स्थानं वक्ष्यामि ते पश्चाच्छृणु प्रस्तुतमादरात्

अरिहन् नाम ते स्यात्; अन्यानि नामानि न शुभानि। स्थानं ते पश्चाद्वक्ष्यामि; इदानीं प्रस्तुतं शृणु आदरात्॥

Verse 10

मायिन्मायामयं शास्त्रं तत्षोडशसहस्रकम् । श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रम विवर्जितम्

हे मायिन्, तन्मायामयं शास्त्रं षोडशसहस्रपरिमाणम्। श्रौतस्मार्तविरुद्धं च, वर्णाश्रमविवर्जितम्॥

Verse 11

अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा । रचयेति प्रयत्नेन तद्विस्तारो भविष्यति

अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा । प्रयत्नेन रचयेति, तद्विस्तारो भविष्यति ॥

Verse 12

ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति । माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति

ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति । माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति ॥

Verse 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः । नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम्

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः । नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम् ॥

Verse 14

मुण्ड्युवाच । यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो । त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलश्च भविष्यति

मुण्ड्युवाच । यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो । त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलश्च भविष्यति ॥

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा पाठयामास शास्त्रं मायामयं तथा । इहैव स्वर्गनरकप्रत्ययो नान्यथा पुनः

सनत्कुमार उवाच—एवमुक्त्वा स मायामयं शास्त्रं पाठयामास। इहैव स्वर्गनरकयोः प्रत्ययो भवति, नान्यथा पुनः॥

Verse 16

तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदांबुजम् । मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः

तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्। मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः॥

Verse 17

कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः । मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते

कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः। मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते॥

Verse 18

धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः । अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते

धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः। अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते॥

Verse 19

गंतुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् । तमोधर्मं संप्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम्

गंतुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् । तमोधर्मं संप्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम्

Verse 20

ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो । स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समा व्रजेत्

ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो । स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समा व्रजेत्

Verse 21

प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम् । शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः

प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम्। शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः॥

Verse 22

मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम् । मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम्

मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम्। मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम्॥

Verse 23

एवमाज्ञा तदा दत्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । शासनाद्देवदेवस्य हृदा त्वंतर्दधे हरिः

एवं तदा प्रभुविष्णुना विष्णुना आज्ञा दत्ता। देवदेवस्य शिवस्य शासनात् हरिः तव हृदि अन्तरधदे॥

Verse 24

ततस्स मुंडी परिपालयन्हरेराज्ञां तथा निर्मितवांश्च शिष्यान् । यथास्वरूपं चतुरस्तदानीं मायामयं शास्त्रमपाठयत्स्वयम्

ततः स मुण्डी हरेराज्ञां परिपालयन् शिष्यान् अपि निर्मितवान्। तदानीं चतुरः स्वस्वरूपानुरूपं मायामयं शास्त्रं स्वयमेव अपाठयत्॥

Verse 25

यथा स्वयं तथा ते च चत्वारो मुंडिनः शुभाः । नमस्कृत्य स्थितास्तत्र हरये परमात्मने

यथा स स्वयं तथा ते चत्वारोऽपि शुभा मुण्डिनः। नमस्कृत्य तत्र स्थिताः हरये परमात्मने॥

Verse 26

हरिश्चापि मुनेस्तत्र चतुरस्तांस्तदा स्वयम् । उवाच परमप्रीतश्शिवाज्ञापरिपालकः

तत्र हरिरपि स्वयम् तान् चतुरो मुनीन् उवाच; परमप्रीतः सन् शिवाज्ञापरिपालकः स वचनं प्राह।

Verse 27

यथा गुरुस्तथा यूयं भविष्यथ मदाज्ञया । धन्याः स्थ सद्गतिमिह संप्राप्स्यथ न संशयः

मदाज्ञया यूयं गुरुसदृशा भविष्यथ। धन्याः स्थ; इहैव सद्गतिं संप्राप्स्यथ, न संशयः॥

Verse 28

चत्वारो मुंडिनस्तेऽथ धर्मं पाषंडमाश्रिताः । हस्ते पात्रं दधानाश्च तुंडवस्त्रस्य धारकाः

अथ ते चत्वारो मुंडिनः पाषण्डधर्ममाश्रिताः। हस्ते पात्रं दधानाश्च तुण्डवस्त्रधारकाः॥

Verse 29

मलिनान्येव वासांसि धारयंतो ह्यभाषिणः । धर्मो लाभः परं तत्त्वं वदंतस्त्वतिहर्षतः

मलिनवस्त्राण्येव धारयन्तो ह्यभाषिणः। ‘धर्मो लाभः परं तत्त्वम्’ इति वदन्तोऽतिहर्षतः॥

Verse 30

मार्जनीं ध्रियमाणाश्च वस्त्रखंडविनिर्मिताम् । शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम्

वस्त्रखण्डविनिर्मितां मार्जनीं ध्रियमाणाश्च। शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम्॥

Verse 31

ते सर्वे च तदा देवं भगवंतं मुदान्विताः । नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः

ते सर्वे च तदा देवं भगवन्तं मुदान्विताः । नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः ॥

Verse 32

हरिणा च तदा हस्ते धृत्वा च गुरवेर्पिताः । अभ्यधायि च सुप्रीत्या तन्नामापि विशेषतः

तदा हरिः स्वहस्ते तान् धृत्वा गुरवे समर्पयामास। स च परमप्रीत्या तेषां नामानि विशेषतः सविस्तरं श्रद्धया उच्चारयामास॥

Verse 33

यथा त्वं च तथैवैते मदीया वै न संशयः । आदिरूपं च तन्नाम पूज्यत्वात्पूज्य उच्यते

यथा त्वं तथैवैते मदीया एव न संशयः। तेषां नाम ‘आदिरूपम्’; पूज्यत्वात् ते ‘पूज्याः’ इति कथ्यन्ते॥

Verse 34

ऋषिर्यतिस्तथा कीर्यौपाध्याय इति स्वयम् । इमान्यपि तु नामानि प्रसिद्धानि भवंतु वः

स्वयमेव ‘ऋषिः’, ‘यतिः’, ‘कीरः’, ‘उपाध्यायः’ इति च कीर्त्यते। एतान्यपि नामानि युष्माकं मध्ये प्रसिद्धानि भवन्तु॥

Verse 35

ममापि च भवद्भिश्च नाम ग्राह्यं शुभं पुनः । अरिहन्निति तन्नामध्येयं पापप्रणाशनम्

ममापि भवद्भिः पुनः शुभं नाम ग्राह्यम्। ‘अरिहन्’ इति तन्नाम; तत् पापप्रणाशनं ध्येयम् जप्यं च॥

Verse 36

भवद्भिश्चैव कर्तव्यं कार्यं लोकसुखावहम् । लोकानुकूलं चरतां भविष्यत्युत्तमा गतिः

भवद्भिश्चैव कर्तव्यं लोकसुखावहं सत्कर्म; लोकानुकूलं चरन्तां शिवानुग्रहात् उत्तमा गतिः निश्चयेन भविष्यति।

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । ततः प्रणम्य तं मायी शिष्ययुक्तस्स्वयं तदा । जगाम त्रिपुरं सद्यः शिवेच्छाकारिणं मुमा

सनत्कुमार उवाच—ततः स मायी शिष्ययुक्तः तं प्रणम्य, शिवेच्छाकारिणः सन्, सद्य एव त्रिपुरं जगाम।

Verse 38

प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं विष्णुना नोदितो वशी । महामायाविना तेन ऋषिर्मायां तदाकरोत्

तत्पुरं तूर्णं प्रविश्य, विष्णुना नोदितो वशी ऋषिः; स महामायाविन् तदा तत्रैव मायां न्यधात्।

Verse 39

नगरोपवने कृत्वा शिष्यैर्युक्तः स्थितितदा । मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम्

नगरस्योपवने शिष्यैः सहितः स तदा स्थित्वा । मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम् ॥

Verse 40

शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने । त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोभूत्तदा यतिः

शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने । त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोऽभूत्तदा यतिः ॥

Verse 41

अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु । नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेन विदूयता

अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु । नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेनेव विदूयता ॥

Verse 42

तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुस्सस्मार शंकरं हृदि । प्राप्याज्ञां मनसा तस्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम्

तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुः शंकरं हृदि सस्मर । तस्याज्ञां मनसा प्राप्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम् ॥

Verse 43

स्मृतमात्रेण विष्णोश्च नारदस्समुपस्थितः । नत्वा स्तुत्वा पुरस्तस्य स्थितोभूत्सांजलिस्तदा

विष्णोः स्मृतमात्रेणैव नारदः समुपस्थितः। स तं प्रणम्य स्तुत्वा च पुरतः स्थितवान् साञ्जलिः॥

Verse 44

अथ तं नारदं प्राह विष्णुर्मुनिमतां वरः । लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरस्सदा

अथ नारदं तं विष्णुः प्राह मुनिमतां वरः। लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरः सदा॥

Verse 45

शिवाज्ञयोच्यते तात गच्छ त्वं त्रिपुरं द्रुतम् । ऋषिस्तत्र गतः शिष्यैर्मोहार्थं तत्सुवासिनाम्

शिवाज्ञया वदामि त्वां तात गच्छ त्रिपुरं द्रुतम्। ऋषिः शिष्यैः सह तत्र गतः तद्वासिनां मोहार्थम्॥

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । गतस्तत्र द्रुतं यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः

सनत्कुमार उवाच— तस्य वचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः। द्रुतं तत्र गतवान् यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः॥

Verse 47

नारदोऽपि तथा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः । प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः

नारदोऽपि तथा मायी मायिनः प्रभोर्नियोगात् । तेन मायिना सह तत्पुरं प्रविश्य सम्यग्दीक्षितोऽभवत् ॥

Verse 48

ततश्च नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ । क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्

ततः स नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ । क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥

Verse 49

नारद उवाच कश्चित्समागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः । सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः

नारद उवाच— कश्चित्सমागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः । सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः ॥

Verse 50

दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः । वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम्

दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः । वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम् ॥

Verse 51

तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम । तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः

तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम; तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः।

Verse 52

सनत्कुमार उवाच । तदीयं स वचः श्रुत्वा महदर्थसुगर्भितम् । विस्मितो हृदि दैत्येशो जगौ तत्र विमोहितः

सनत्कुमार उवाच—तदीयं महदर्थसुगर्भितं वचः श्रुत्वा दैत्येशो हृदि विस्मितः; तत्रैव विमोहितो जगौ।

Verse 53

नारदो दीक्षितो यस्माद्वयं दीक्षामवाप्नुमः । इत्येवं च विदित्वा वै जगाम स्वयमेव ह

यस्मान्नारदो दीक्षितः, तस्माद्वयमपि दीक्षामवाप्नुम इति; एवं विदित्वा स स्वयमेव जगाम ह।

Verse 54

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा मोहितो मायया तथा । उवाच वचनं तस्मै नमस्कृत्य महात्मने

तद्रूपं तदा दृष्ट्वा स मायया मोहितोऽभवत्; महात्मने तस्मै नमस्कृत्य तं प्रति वचनमुवाच।

Verse 55

त्रिपुराधिप उवाच । दीक्षा देया त्वया मह्यं निर्मलाशय भो ऋषे । अहं शिष्यो भविष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः

त्रिपुराधिप उवाच—निर्मलाशय भो ऋषे, त्वया मह्यं दीक्षा देया; अहं शिष्यो भविष्यामि, सत्यं सत्यं न संशयः।

Verse 56

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा दैत्यराजस्य निर्मलम् । प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिस्स च सनातनः

इत्येवं दैत्यराजस्य निर्मलं वचनं श्रुत्वा। प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिः स च सनातनः॥

Verse 57

मदीया करणीया स्याद्यद्याज्ञा दैत्यसत्तम । तदा देया मया दीक्षा नान्यथा कोटियत्नतः

मम आज्ञा यदि कार्यरूपेण त्वया दैत्यसत्तम पाल्यते, तदा एव मया दीक्षा प्रदेया; अन्यथा कोटिशतप्रयत्नैरपि न।

Verse 58

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा राजा मायामयोऽभवत् । उवाच वचनं शीघ्रं यतिं तं हि कृतांजलिः

एवं तद्वचनं श्रुत्वा राजा मायामयः समभवत्। स कृताञ्जलिः शीघ्रं तं यतिं प्रति वचनमुवाच।

Verse 59

दैत्य उवाच । यथाज्ञां दास्यसि त्वं च तत्तथैव न चान्यथा । त्वदाज्ञां नोल्लंघयिष्ये सत्यं सत्यं न संशयः

दैत्य उवाच—यथाज्ञां त्वं दास्यसि, तथा एव करिष्ये नान्यथा। तव आज्ञां न उल्लङ्घयिष्ये; सत्यं सत्यं, न संशयः।

Verse 60

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्रिपुराधीशितुस्तदा । दूरीकृत्य मुखाद्वस्त्रमुवाच ऋषिसत्तमः

सनत्कुमार उवाच—इति तस्य त्रिपुराधीशितुर्वचः श्रुत्वा तदा। ऋषिसत्तमो मुखाद्वस्त्रं दूरीकृत्य वचनमुवाच।

Verse 61

दीक्षां गृह्णीष्व दैत्येन्द्र सर्वधर्मोत्तमोत्तमाम् । ददौ दीक्षाविधानेन प्राप्स्यसि त्वं कृतार्थताम्

दैत्येन्द्र, सर्वधर्मोत्तमोत्तमां दीक्षां गृह्णीष्व। दीक्षाविधानेन दत्तायां त्वयि, कृतार्थतां प्राप्स्यसि।

Verse 62

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स तु मायावी दैत्यराजाय सत्वरम् । ददौ दीक्षां स्वधर्मोक्तां तस्मै विधिविधानतः

सनत्कुमार उवाच— इत्युक्त्वा स मायावी दैत्यराजाय सत्वरम्। स्वधर्मोक्तां दीक्षां तस्मै विधिविधानतः ददौ॥

Verse 63

दैत्यराजे दीक्षिते च तस्मिन्ससहजे मुने । सर्वे च दीक्षिता जातास्तत्र त्रिपुरवासिनः

दैत्यराजे तस्मिन् सहजे मुनेः दीक्षिते च, तत्र त्रिपुरवासिनः सर्वेऽपि दीक्षिता अभवन्।

Verse 64

मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च व्याप्तमासीद्द्रुतं तदा । महामायाविनस्तत्तु त्रिपुरं सकलं मुने

तदा मुने, मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च शीघ्रमेव त्रिपुरं सकलं व्याप्तमासीद्; ते महामायाविनः सर्वत्र प्रससारुः।