अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)

Verse 1

नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः

नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः ॥

Verse 2

ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्

ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम् ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्

ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासः सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम् ॥

Verse 4

सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् । सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्

सनत्कुमारः सत्यवतीसुतं व्यासं प्रति प्रोवाच। महेशस्य मंगलायनं चरितं सुप्रशंस्य ततः कथां प्रवर्तयामास॥

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः ॥

Verse 6

कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर । प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः

पूर्वं तेन परमसंग्रामं कृत्वा, हे मुनीश्वर, सत्त्वभावात् शुद्धहृदयेन स महेशानं पुनः पुनः प्रसादयामास।

Verse 7

माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः । सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः

शरणागतरक्षिणः सुभक्तवत्सलस्य नानालीलाविहारिणः शंभोः अद्भुतं माहात्म्यं खलु।

Verse 8

माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि । वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्

वृषभध्वजस्यैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा गन्धवतीसुतो मुनिः भक्त्या प्रणिपत्य, तेषां वचसां महार्थं पूजयन् ब्रह्मसुतं मुनीन्द्रं तं प्रति उवाच।

Verse 9

व्यास उवाच । को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् । जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च

व्यास उवाच— भगवन् मुनीश! को ह्यन्धको नाम? कस्यान्वये पृथिव्यां वीर्यवान् महात्मा बलवान् प्रधानः जातः? किमात्मकः, कस्य सुतोऽन्धकश्च?

Verse 10

एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्

एतत्समस्तं सरहस्यमद्य मे ब्रवीहि ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कन्दात् मया सम्यग्विदितं हि, महेशपुत्रात् अमितावबोधात् ।

Verse 11

गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः । सोंधको धन्य एवाति यो वभूव गणेश्वरः

गाणपत्यं कथं प्राप सोंधकः शम्भोः परमतेजसः । स एव धन्यतमो लोके यः सञ्जातो गणेश्वरः ॥

Verse 12

ब्रह्मोवाच । व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् । महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य

ब्रह्मोवाच । व्यासवाक्यं निशम्याथ ब्रह्मसुतस्तदाऽब्रवीत् । शुकस्य जनकं श्रोतुकामं महेश्वरकथामृतम् ॥

Verse 13

सनत्कुमार उवाच । पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः । विहर्तुकामः किल काशिका वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवती

सनत्कुमार उवाच । पुरा कैलासतश्शैलसुता भक्तकृपाकरी शुभा । गणाढ्या विहर्तुकामा काशिकां निर्जरसेविता ॥

Verse 14

स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् । तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः

तत्र राजधानीं विधाय चक्रं रक्षार्थमुत्तमम् । भैरवनाम वीरं तद्रक्षकं कृत्वा शैलजासहितो ययौ ॥

Verse 15

स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् । तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि

स एकदा तद्वरसुप्रभावात् मन्दरनामधेयं नगं गतः। तत्रापि शिवसमेतो मानागणवीरमुख्यैः सह भूरि विजहार।

Verse 16

पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराकमस्य । चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्

पूर्वदिग्मन्दरशैलस्थिता सा पार्वती कपर्दिनं चण्डपराक्रमं शङ्करं नर्मयुक्तं सलीलं नेत्रनिमीलनं चकार।

Verse 17

प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे । हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः

प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां हरस्य नेत्रे निमिमील; तस्य नेत्रनिमीलने क्षणेन सुमहान् घोरान्धकारोऽभवत्।

Verse 18

तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः । शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः

तत्स्पर्शयोगात् महेश्वरस्य तस्याः करयोर्मदाम्भः स्खलितम्; शम्भोर्ललाटे पतितो बिन्दुः क्षणवह्नितप्तो भूरिजलात् विनिर्गतः।

Verse 19

गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः । अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा

अथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नो गर्भ इव जातः; अन्धो विरूपी जटिलः कृष्णो नरेतरो वैकृतिकः सुरोमा चाभवत्।

Verse 20

गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः । जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह

गायन् हसन् प्ररुदन् नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः। जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह॥

Verse 21

श्रीमहेश उवाच । निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् । गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे

श्रीमहेश उवाच—प्रिये, नेत्रे निमील्य कृतं कर्म कृत्वा त्वं मत्तोऽधुना कथं बिभेषि? हरवचनं निशम्य गौरी स्मितपूर्वं नेत्रे प्रमुमोच।

Verse 22

जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः । तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्

प्रकाशे जाते घोररूपो भूतविशेषोऽभवत्—अन्धकारसमुद्भूतोऽपि नेत्रहीनः। तं तादृशं भूतं दृष्ट्वा गौरी महेशं परमपुरुषं पप्रच्छ।

Verse 23

गौर्य्युवाच । कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च । वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः

गौर्युवाच—भगवन्, कोऽयं विरूपो जातो घोरभयङ्करदर्शनः? सत्यं वद; मम किं निमित्तं सृष्टः? केनोत्पादितः, कस्य वा पुत्रः?

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् । लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच

सनत्कुमार उवाच—प्रियायास्तद्वचनं श्रुत्वा हरः, लीलया सृष्टिहेतुरूपां त्रिजगज्जननीं तां प्रति किंचिद्विहस्य भगवानुवाच।

Verse 25

महेश उवाच । शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः । निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः

महेश उवाच—शृण्वम्बिके, अद्भुतवृत्तकारिणि! एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः समुत्पन्नः। भवत्या मम चक्षुषि निमीलिते स मम स्वेदात् जातः; तस्य नाम मेण्डक इति।

Verse 26

त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः । स रक्षितव्यस्त्व यि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये

त्वमेवास्य कर्त्री यथानुरूपं; त्वया सख्येन दयया च गणेभ्यः। स एक एव त्वया रक्षितव्यः; बुद्ध्या विचार्य, आर्ये, यत्कर्तव्यं तत्कुरु—स्वकीयवत् एनं पालय।

Verse 27

सनत्कुमार उवाच । गौरी ततो भृत्यवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः । नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्

सनत्कुमार उवाच—ततः गौरी भृत्यवचो निशम्य, कारुण्यभावेन सखीभिः सह। नानोपायैर्बहुभिः प्रकारैः स्वसुतस्य रक्षां चकार, यथा माता।

Verse 28

कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः । स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः

अथ तस्मिन् शिशिरकाले हिरण्यनेत्रः पुत्रकामः प्रयातः। स्वज्येष्ठबन्धोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य, प्रियया नियुक्तोऽभवत्।

Verse 29

अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् । काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य

तदा स असुरः कश्यपजस्सुतार्थम् अरण्यमाश्रित्य तपश्चकार। काष्ठोपमः स्थिरः, जितरोषदोषः, महेश्वरदर्शनार्थं केवलं तत्तपः समारभत।

Verse 30

तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र । तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः

तपसा तस्य सम्यक् तुष्टः पिनाकी वरप्रदानाय तत्र ययौ, हे द्विजेन्द्र। तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजो महेशो दैत्यप्रवरं तमुवाच।

Verse 31

महेश उवाच । हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते । प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि

महेश उवाच—हे दैत्यनाथ, नेन्द्रियसंघपातं कुरु; किमर्थं तेऽयं व्रतमाश्रितम्? कामं प्रब्रूहि; अहं भवो वरदः, यदिच्छसि तत्सकलं ददामि।

Verse 32

सनत्कुमार उवाच । सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः । कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्

सनत्कुमार उवाच—महेशवाक्यं सरस्यमाकर्ण्य कनकाक्षदैत्यो ह्यतिप्रसन्नः। कृताञ्जलिर्नम्रशिरा स्तुत्या च विविधं नत्वा गिरीशमुवाच।

Verse 33

हिरण्याक्ष उवाच । पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी । तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्

हिरण्याक्ष उवाच—हे चन्द्रललाट, मे पुत्रो नास्ति सुवीर्यवान् दैत्यकुलानुरूपः। तदर्थमेवैतद्व्रतमास्थितोऽहं; तं देहि देवेश सुवीर्यवन्तम्।

Verse 34

यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः । ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्

यतः मद्भ्रातुरनन्तवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पञ्च पुत्राः। ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं; को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्?

Verse 35

राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् । च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ

यः स्वबलेन परस्य राज्यं हृत्वा तद् भुङ्क्ते, अथवा पितृदृष्ट्या स्वमेव भुङ्क्ते, स इहामुत्र च “पुत्र” इति प्रोच्यते। तेनैव भावेन पुत्रीऽपि पुत्रत्वं प्राप्नोति, तस्मात् स एव तस्याः पिता (वंशाधिकारहेतुः) इति मन्यते।

Verse 36

ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः । सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः

पुत्रवतां जनानामूर्द्ध्वगतिर्मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैर्निरुक्ता। सर्वाणि भूतानि तदर्थमेव सन्ति; अतः स्वतेजसा पशून् (आश्रितान्) सम्यक् प्रवर्तयेत्, पालयेत् च।

Verse 37

निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः । सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव

निरन्वयस्य जनस्य लोकाः स्थिरा न स्युः—नामस्थानयोः प्रवाहो न भवति। तस्मात् जनाः सुरेभ्यस्तदर्थमेव याचन्ते। सदा सुरैः समाराध्यं त्रिपुरारिं पद्मसदृशं समाराध्य, एकमेव सुतं याचन्ति।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः । तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्

सनत्कुमार उवाच—भवस्यैतद्वचनं निशम्य कृपाकरः स दैत्यनृपः तुष्टः। तं प्रत्युवाच—“हे दैत्यतप, तव वीर्यजः पुत्रो न भविष्यति; तथापि अहं ते पुत्रं ददामि।”

Verse 39

ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च । वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव

ममात्मजं त्वं गृहाण—अन्धकनामधेयं, त्वत्तुल्यवीर्यं, अपराजितं च। सकलं दुःखं विहाय, पुत्रं वृणीष्व; सुतं प्रतीच्छस्व—त्वमेव स्वपुत्रत्वेन गृहाण।

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः । हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः

सनत्कुमार उवाच—एवमुक्त्वा स प्रसन्नो हिरण्यनेत्राय सुतं प्रददौ। हरश्च गौऱ्या सहितो মহात्मा भूतादिनाथस्त্রিপುರारिरुग्रः॥

Verse 41

नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण । स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा

स दैत्यो हरं नत्वा सुतं प्राप्य यथाक्रमं प्रदक्षिणीकृत्य। अनेकैः स्तोत्रै रुद्रमभिपूज्य तुष्टः स्वराज्यं गतवान्महात्मा॥

Verse 42

ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु । इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्

ततः स दैत्यश्चण्डपराक्रमः गिरिशात् पुत्रमवाप्य रसातलं जगाम। त्रिदशानशेषान् विजित्य इमां धरित्रीं स्वदेशं निनाय॥

Verse 43

ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् । वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः

ततः देवैर्मुनिभिः सिद्धैश्च सर्वात्मकं यज्ञमयं करालं वाराहवपुः आश्रित्य। अनन्तवीर्यो विष्णुः प्रधानं वपुः प्रादुर्भूय सम्यगाराधितः॥

Verse 44

घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः

घोणाप्रहारैर्नानाविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभिरखण्डिताभिः पुनः पुनः शशाक तान् ॥

Verse 45

पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः

पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचण्डतेजा मार्तण्डकोटिप्रतिमेन तान् न्यपातयत् ॥

Verse 46

हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्

हिरण्यनेत्रस्य ज्वलच्छिरश्छित्त्वा दुष्टदैत्यांश्च ददाह सः । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराज्ये स्वमन्धकं तत्राभ्यषिञ्चत् ॥

Verse 47

स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः । भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु

स्वस्थानमागत्य धरित्रीं दृष्ट्वाङ्कुरेणोद्धृतां प्रहृष्टः । पातालतलादुद्धृत्य भूमिं महात्मा पूर्ववत् भागं तस्याः पुनः पुपोष ॥

Verse 48

देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन । ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता

देवैः समस्तैर्मुनिभिः प्रहृष्टैरभिष्टुतः पद्मभुवा च तेन । सुकार्यकर्त्ता वराहरूपो हरिरुग्रकायः स्वलोकं ययौ ॥

Verse 49

हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः

हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः ॥