त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)

Verse 1

व्यास उवाच । दैत्यराजे दीक्षिते च मायिना तेन मोहिते । किमुवाच तदा मायी किं चकार स दैत्यपः

व्यास उवाच । दैत्यराजे दीक्षिते सति तेन मायिना मोहिते, तदा स मायी किमुवाच? स दैत्यपः किं चकार?

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मा अरिहन्नारदादिभिः । शिष्यैस्सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत्

सनत्कुमार उवाच । दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मै अरिहन्नारदादिभिः शिष्यैः सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत् ॥

Verse 3

अरिहन्नुवाच । शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम्

अरिहन्नुवाच । शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम् ॥

Verse 4

अनादिसिद्धस्संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः। स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते॥

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे त्रिपुरमोहनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘त्रिपुरमोहनं’ नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 6

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यास्तदाख्या देहिनामिमाः । आख्यायथास्मदादीनामरिहन्नादिरुच्यते

ब्रह्मविष्णुरुद्राख्याः संज्ञा देहिनां केवलं नामरूपाणि। अस्मदादिप्राचीनानां तु स अनादिररिहन् इति कथ्यते।

Verse 7

देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा

देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते। तथा ब्रह्मादिमशकान्तानां स्वकालेनैव विलीयते।

Verse 8

विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्न किंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्

विचार्यमाणे देहेऽस्मिन् किञ्चिदधिकं क्वचित् न। आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्॥

Verse 9

निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्

निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत्। सदृशीमेव सन्तृप्तिं प्राप्नुयात् नाधिकेतराम्॥

Verse 10

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोऽल्पकोधिकः

यथा वयं मुदा पेयं पीत्वा वितृषिता भवामः, तथा अन्येऽपि तृषिताः; अत्र न कश्चिदल्पकोधिकविशेषः।

Verse 11

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्यैकेवेहोपयुज्यते

सहस्राणि नार्यः सन्तु रूपलावण्यसमृद्धाः; परं निधुवनकालेऽत्र एका एव वास्तवतोऽङ्गीकृता भवति।

Verse 12

अश्वाः परश्शतास्संतु संत्वेनेकैप्यनेकधा । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः

अश्वाः परश्शताः सन्तु बहुधा बहवोऽपि; अधिरोहार्थं तथाप्येको गृह्यते, तथा आत्मनः द्वितीयो नास्ति।

Verse 13

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपजायते । तदेव सौख्यं निद्राभिर्भूतभूशायिनामपि

पर्यङ्कशायिनां स्वापे यत् सुखमुपजायते, तदेव निद्रया भूमिशायिनामपि भूतानां जायते।

Verse 14

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादिवपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्

यथा अस्मदादिवपुष्मतां मरणाद्भीतिः, तथा ब्रह्मादिकीटकान्तानां सर्वेषां मरणतो भयमस्ति।

Verse 15

सर्वे तनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्य्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोऽपि कुत्रचित्

सर्वे तनुभृतः समा एव, यदा बुद्ध्या सम्यग्विचार्यते। एतन्निश्चित्य केनापि कस्यापि कुत्रचित् न हिंसा कार्या॥

Verse 16

धर्मो जीवदयातुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः

जीवदयासमा धर्मः न क्वापि जगतीतले। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नृभिः जीवदया कार्या॥

Verse 17

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्

एकस्मिन् रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत्। घातिते घातितं तद्वत् तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्॥

Verse 18

अहिंसा परमो धर्मः पापमात्मप्रपीडनम् । अपराधीनता मुक्तिस्स्वर्गोऽभिलषिताशनम्

अहिंसा परमो धर्मः; आत्मपीडनं पापमुच्यते। अपराधशून्यता मुक्तिः; स्वर्गोऽभिलषितभोगानां भुक्तिरिति।

Verse 19

पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम् । तस्मान्न हिंसा कर्त्तव्यो नरैर्नरकभीरुभिः

पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम्। तस्मान्न हिंसा कर्तव्या नरैर्नरकभीरुभिः॥

Verse 20

न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः

न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे। हिंसको नरकं याति, अहिंसकः स्वर्गमश्नुते॥

Verse 21

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छफलप्रदैः । अभीतिसदृशं दानं परमेकमपीह न

सन्ति दानान्यनेकानि तैस्तुच्छफलप्रदैः किम्? अभीतिदानसदृशं परमं दानम् इहैकमपि न।

Verse 22

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेऽत्र परत्र च

इह चत्वारि दानानि परमर्षिभिः प्रोक्तानि; नानाशास्त्राणि विचार्य, शर्मणेऽत्र परत्र च तानि निरूपितानि।

Verse 23

भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथोषधम् । देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे

भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथौषधम्। देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे॥

Verse 24

यानि यानीह दानानि बहुमुन्युदितानि च । जीवाभयप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

यानि यानि इह दानानि बहुमुनिभिरुदितानि, तानि सर्वाण्यपि जीवेष्वभय-रक्षण-प्रदानस्य पुण्यस्य षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति।

Verse 26

अर्थानुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः परिपूज्यानि किमन्यैरिह पूजितैः

अर्थान् बहुशोऽनुपार्ज्य द्वादशायतनानि वै परितः परिपूज्यानि; एतानि सम्यक् पूजितानि चेत्, किमन्यैः पूजितैः।

Verse 27

पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च । मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम्

पञ्च कर्मेन्द्रियसमूहाः पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च । मनो बुद्धिश्चात्र प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम् ॥

Verse 28

इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् । सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि

इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् । सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि ॥

Verse 29

सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् । अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः

सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् । अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः ॥

Verse 30

वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् । अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः

वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् । अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः ॥

Verse 31

प्रामाणिकी श्रुतिरियं प्रोच्यते वेदवादिभिः । न हिंस्यात्सर्वभूतानि नान्या हिंसा प्रवर्तिका

प्रामाणिकी श्रुतिरियं वेदवादिभिरुदाहृता; सर्वभूतानि न हिंस्यात्, नान्या हिंसा प्रवर्तिका।

Verse 32

अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह । न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालंभनकारिका

अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह । न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालम्भनकारिका ॥

Verse 33

वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते

वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते ॥

Verse 34

इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् । श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात्

इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् । श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात् ॥

Verse 35

दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् । बौद्धागम विनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः

दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् । बौद्धागमविनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः ॥

Verse 36

आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुत्यैवं यन्निगद्यते । तत्तथैव ह मंतव्यं मिथ्या नानात्वकल्पना

आनन्द एव ब्रह्मणो रूपं श्रुतिषु निगद्यते। तदेव यथावत् मन्तव्यं; नानात्वकल्पना सर्वथा मिथ्या॥

Verse 37

यावत्स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः । यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत्सौख्यं प्रसाधयेत्

यावत् स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः। यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत् सौख्यं प्रसाधयेत्॥

Verse 38

अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्द्धके तु कुतस्सुखम् । शरीरमपि दातव्यमर्थिभ्योऽतस्सुखेप्सुभिः

अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्धके च कुतः सुखम्। अतः सुखेप्सुभिरर्थिभ्यः सेवायै देहोऽपि दातव्यः।

Verse 39

याचमानमनोवृत्तिप्रीणने यस्य नो जनिः । तेन भूर्भारवत्येषा समुद्रागद्रुमैर्न हि

याचमानमनोवृत्तिं प्रीणयितुं यस्य न जनिः, तेनैव भूर्भारवती; न समुद्रागद्रुमैः।

Verse 40

सत्वरं गत्वरो देहः संचयास्सपरिक्षयाः । इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं प्रसाधयेत्

सत्वरं गत्वरो देहः, संचयाः सपरिक्षयाः—इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं सम्यक् प्रसाधयेत्, धर्मशिवपूजासाधनत्वेन।

Verse 41

श्ववाय सकृमीणां च प्रातर्भोज्यमिदं वपुः । भस्मांतं तच्छरीरं च वेदे सत्यं प्रपठ्यते

श्वानां कृमीणां च प्रातः भोजनं भवत्यिदं वपुः। भस्मान्तं तच्छरीरं च—एष सत्यं वेदे प्रपठ्यते॥

Verse 42

मुधा जातिविकषोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः

मुधैव लोकेषु जातिविभेदकल्पना परिकल्प्यते। मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः॥

Verse 43

ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः । तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ

ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः। तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ॥

Verse 44

मारीचेन कश्यपेन दक्षकन्यास्सुलोचनाः । धर्मेण किल मार्गेण परिणीतास्त्रयोदश

मारीचेः सुतः कश्यपः धर्ममार्गानुसारतः दक्षकन्याः सुलोचनाः त्रयोदश विधिवत् परिणीतवान्।

Verse 45

अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः । अपि गम्यस्त्वगम्योऽयं विचारः क्रियते मुधा

अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः। अयं विचारो मुधा क्रियते—गम्यः किमगम्य इति॥

Verse 46

मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्य सहोदितम् । कल्पनेयं कृता पूर्वैर्न घटेत विचारतः

मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्यं सहोदितम्। पूर्वैः कल्पितमेवैतन्न घटेत विचारतः॥

Verse 47

एकस्यां च तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित् । चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः

एकस्यां तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित्। चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः॥

Verse 48

वर्णावर्णविभागोऽयं तस्मान्न प्रतिभासते । अतो भेदो न मंतव्यो मानुष्ये केनचित्क्वचित्

तस्मादयं वर्णावर्णविभागो न यथार्थतः प्रतिभासते। अतः मानुष्ये केनचित्क्वचित् भेदो न मन्तव्यः॥

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने । सशिष्यो वेदधर्माश्च नाशयामास चादरात्

सनत्कुमार उवाच। इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने। सशिष्यो वेदधर्मांश्च नाशयामास चादरात्॥

Verse 50

स्त्रीधर्मं खंडयामास पातिव्रत्यपरं महत् । जितेन्द्रियत्वं सर्वेषां पुरुषाणां तथैव सः

स्त्रीधर्मं पातिव्रत्यपरं महद् अयं खण्डयामास। तथा सर्वेषां पुरुषाणां जितेन्द्रियत्वमपि स एव व्यनाशयत्॥

Verse 51

देवधर्मान्विशेषेण श्राद्धधर्मांस्तथैव च । मखधर्मान्व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः

देवधर्मान् विशेषेण श्राद्धधर्मांश्च तथैव च। मखधर्मान् व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः॥

Verse 52

शिवपूजां विशेषेण लिंगाराधनपूर्विकाम् । विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम्

शिवपूजां विशेषेण लिङ्गाराधनपूर्विकाम्। विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम्॥

Verse 53

स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकालं विशेषतः । खंडयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः

स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकाले विशेषतः। खण्डयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः।

Verse 54

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना । वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना। वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः।

Verse 55

पतिधर्माश्रयाः सर्वा मोहितास्त्रिपुरांगनाः । भर्तृशुश्रूषणवतीं विजहुर्मतिमुत्तमाम्

पतिधर्मनिष्ठाः सर्वास्त्रिपुराङ्गनाः प्रमोहिताः सन्तः भर्तृशुश्रूषणपरां परमां सुमतिं त्यक्तवन्त्यः।

Verse 56

अभ्यस्याकर्षणीं विद्यां वशीकृत्यमयीमपि । पुरुषास्सफलीचक्रुः परदारेषु मोहिताः

आकर्षणीं विद्यां वशीकरणमयीमपि अभ्यस्य, परदाराभिलाषेण मोहिताः पुरुषाः तां विद्यां लोके ‘सफली’ चक्रुः, बन्धनवर्धिनीम्।

Verse 57

अंतःपुरचरा नार्यस्तथा राजकुमारकाः । पौराः पुरांगनाश्चापि सर्वे तैश्च विमोहिताः

अन्तःपुरचराः नार्यः तथा राजकुमारकाः। पौराः पुराङ्गनाश्चापि सर्वे तैरेव विमोहिताः॥

Verse 58

एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा । पराङ्मुखेषु जातेषु प्रोल्ललास वृषेतरः

एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा पराङ्मुखेषु जातेṣu वृषेतरः प्रोल्ललास महत्तरम्।

Verse 59

माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता

माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो, अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात् त्रिपुरं गता।

Verse 60

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात् । बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात्, बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः।

Verse 61

बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णो र्मायाविनिर्मितम् । तेषां दत्त्वा क्षणादेव कृतार्थोऽभूत्स नारदः

विष्णोर्मायाविनिर्मितं यद्बुद्धिमोहं तथाभूतं, तेषां नारदः क्षणादेव दत्त्वा कृतार्थोऽभवत्।

Verse 62

नारदोपि तथारूपो यथा मायी तथैव सः । तथापि विकृतो नाभूत्परमेशादनुग्रहात्

नारदोऽपि मायीव तद्रूपं समधारयत्; तथापि परमेश्वरानुग्रहात् स विकृतो नाभवत्।

Verse 63

आसीत्कुंठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने । भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया

आसीत्कुण्ठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने । भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया ॥