शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency

Verse 1

व्यास उवाच । शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः । अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने

व्यास उवाच । शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः । अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने ॥

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

सनत्कुमार उवाच—गिरिजेश्वरेण काव्ये निगीर्णे दैत्या जयाशारहिता बभूवुः। हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः, शृङ्गैर्विहीना इव गोवृषाश्च॥

Verse 3

शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

देवसंघाः शिरोविहीना इव, द्विजा इवाध्ययनहीनाः। निरुद्यमाः सत्त्वगणा इव, उद्यमवन्तोऽपि भाग्यविवर्जिताः इव—ते निष्प्रभा बभूवुः॥

Verse 4

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि

पतिविहीना यथा योषा यथा विपक्षविहीनमार्गणौघः । तथा पुण्यविहीनैरायूंषि हीयन्ते व्रतविहीनानि श्रुतानि निष्फलानि ॥

Verse 6

नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः

नन्दिना हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । दैत्या विषादमगमन् यतमानरणोत्सवाः ॥

Verse 7

तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः

तान् दैत्यान् विगतोत्साहान् वीक्ष्य, महाधीरपराक्रमोऽन्धकः पुनः प्रत्यभाषत—हुंडाहुंडादीन् दैत्यान् संबोध्य।

Verse 8

अंधक उवाच । कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् । तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु

अन्धक उवाच—कविं विक्रम्य नन्दिना वयं वञ्चिताः; अद्य नः सर्वेषां प्राणाः तनूर्विना इव कृताः, ननु।

Verse 9

धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः । युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते

धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः। युगपन्नो हृतं सर्वम् एकस्मिन् भार्गवे हृते॥

Verse 10

धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

धिगस्मान्! कुलपूज्यो यैः एकोऽपि कुलसत्तमः। गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता, त्रातो न चापदि॥

Verse 11

तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह । वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम्

तद् यूयम् अविलम्ब्येह युध्यध्वम् अरिभिः सह। वीरैस्तैः प्रमथैर्वीराः स्मृत्वा गुरुपदाम्बुजम्॥

Verse 12

गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ । सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना

गुरोः काव्यस्य सुखप्रदौ चरणपङ्कजौ स्मृत्वा, नन्दिना सह सर्वान् प्रमथान् अहं सूदयिष्यामि।

Verse 13

अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

अद्यैतान् विवशान् सहदेवैः सवासवैः हत्वा, भार्गवं कर्मवशबन्धात् योगीव जीवं मोचयिष्यामि।

Verse 14

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता

स च यदि योगी योगेन स्वयं प्रभुः शरीरात् निर्गच्छेत्, तर्हि अस्माकं ये शेषाः, ते पालिताः संरक्षिताः स्युः॥

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः । प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः

सनत्कुमार उवाच। इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः। निर्दयाः प्रमथान् प्राहुः, मर्तव्ये कृतनिश्चयाः॥

Verse 16

सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् । असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

सत्यायुषि स्थिते नः प्रमथा बलात् कदाचन न शक्ताः स्युः। असत्यायुषि तु किं गत्वा, आहवे स्वामिनं त्यक्त्वा लाभः॥

Verse 17

ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

ये जनाः स्वामिनं विहाय बहुमानधनगर्विताः सन्तो विमुखा भवन्ति, ते नूनम् अन्धतामिस्रस्यालयं यान्ति।

Verse 18

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे

अयशस्तमसा ख्यातिं भूरिशो मलिनीकृत्य, इहामुत्रापि सुखिनो न स्युः—रणाजिरे भग्नाः।

Verse 19

किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे ॥

Verse 20

संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च

“संप्रथार्यत” इति तद्वाक्यं श्रुत्वा दैत्याः दनुजाश्च ते । आजौ प्रमथान् मर्दितुं समभ्यपतन्, रणभेरीं च पुनःपुनर्निनादयामासुः ॥

Verse 21

तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः । भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः

तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैः शिलामयैश्च । भुशुण्डिभिन्दिपालैश्च शक्तिभल्लपरश्वधैः समन्तादाक्रम्यत रणभूमिः ॥

Verse 22

खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

खट्वाङ्गैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरपि । परस्परमभिघ्नन्तः प्रचक्रुः कदनं महत् ॥

Verse 23

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् । भिन्दिपालभुशुण्डीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत् ॥

Verse 24

रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत् ॥

Verse 25

अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत् ॥

Verse 26

गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

गजवाजिमहारावाः स्फुटशब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च ॥

Verse 27

रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै

रुधिरोद्गारविचित्रेषु दृश्येषु सर्वतोऽपि रणभूमिः प्रकीर्णा बभूव—व्यश्वहस्तिरथाः पतिताः; पिपासया पीडितानि सैन्यानि चोभयतो मूर्च्छामगमन्।

Verse 28

अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा । बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने

अथ नन्दिप्रभृतयः प्रमथा वीराः तदा बलेन सर्वानसुरान् जघ्नुः, जयञ्च प्रापुः, मुने।

Verse 29

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान् ॥

Verse 30

शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव । प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः

शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव । प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः ॥

Verse 31

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः

यान्तमायान्तमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः ॥

Verse 32

दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा । स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे

अन्धकेन बलीयसा भज्यमानं सैन्यं दृष्ट्वा स्कन्दो विनायको नन्दी सोमनन्द्यादयश्च परेऽपि तं प्रतियातुमग्रे जग्मुः।

Verse 33

प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः । चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः

ततः प्रमथाः प्रबलाः वीराः शङ्करस्य निजा गणाः क्रुद्धाः समरं चक्रुः विचित्रं महाबलाः।

Verse 34

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा

विनायकेन स्कन्देन नन्दिना सोमनन्दिना । वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा ॥

Verse 35

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः । त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरन्धकोऽप्यधकीकृतः । त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासम्पातपातिभिः ॥

Verse 36

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रश्शम्भूदरे स्थितिः ॥

Verse 37

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः । सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्

छिद्रान्वेषी भ्रमन् सोऽथ विनिकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपातालान् रुद्रदेहे व्यलोकयत् ॥

Verse 38

ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम् ॥

Verse 39

स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

स वर्षाणां शतं भवस्य कुक्षौ परितो भ्रमन्; न तस्य किञ्चिदपि रन्ध्रं ददर्श—यथा शुच्यमानः खलः निर्दोषे जागरिते जनें छिद्रं न लभते।

Verse 40

शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्

अथ शांभवयोगेन शुक्ररूपं समास्थितः भार्गवः; इमं मन्त्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात् निष्क्रान्तः।

Verse 41

निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् । गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः

लिङ्गमार्गेण निष्क्रान्तः स ततः शिवं प्रणनाम; गौरी पुत्रार्थं तं गृहीत्वा अविघ्नेश्वरीकृतवती।

Verse 42

अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् । दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः

अथ शुक्रमार्गेण विनिष्क्रान्तं भार्गवं काव्यं दृष्ट्वा, करुणानिधिर्महेशानो विहस्य उवाच।

Verse 43

महेश्वर उवाच । शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन । कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

महेश्वर उवाच—भृगुनन्दन, यस्मात् त्वं मे लिङ्गात् शुक्रवत् निःसृतः; तेन कर्मणा शुक्लत्वं प्राप्तवान्। मम पुत्रोऽसि; गम्यताम्।

Verse 44

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः ॥

Verse 45

शुक्र उवाच । अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च । अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

शुक्र उवाच । अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च । अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना ॥

Verse 46

त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् । अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्

त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् । अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम् ॥

Verse 47

सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी ॥

Verse 48

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शुक्रनिगीर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शुक्रनिगीर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥