रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः ॥

Verse 2

इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा

इदानीं देवमयं परं रथनिर्माणं ब्रूहि; यत् शिवार्थं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा आश्चर्य्यरूपेण कृतम्।

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

सूत उवाच—इति तस्य व्यासस्य वचः श्रुत्वा स मुनीश्वरः सनत्कुमारः शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा प्रोवाच।

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

सनत्कुमार उवाच—शृणु व्यास महाप्राज्ञ, मुने, रथादेर्निर्मितिं। यथामति प्रवक्ष्येऽहं शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा।

Verse 5

अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

अथ देवस्य रुद्रस्य विश्वकर्मणा यत्नेन सादरं निर्मितः सर्वलोकमयो दिव्यः प्रभामयः रथः।

Verse 6

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णः सर्वसंमतः। रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यः तद्वामं सोम एव च॥

Verse 8

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत। ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्॥

Verse 9

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव। पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश्च मन्दरः॥

Verse 10

अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः

अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ। अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः॥

Verse 11

वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः

वेग एव तस्य संवत्सरः; अयने द्वे चक्रयोः संगमः। मुहूर्ता वन्धुरास्तस्य, कलाश्च शम्यावत् क्षणमात्राः स्मृताः॥

Verse 12

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदण्डाः क्षणाश्च वै। निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः॥

Verse 13

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ। युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ॥

Verse 14

ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्

ईषादण्डस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः। कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्॥

Verse 15

इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम

हे मुनिसत्तम, तस्य रथस्य समन्ततः इन्द्रियाण्येव भूषणानि; श्रद्धैव तस्य रथस्य गतिर्भवति, अग्रसरप्रवृत्तिरिति।

Verse 16

तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः

तदा भूषणान्येव शास्त्राणि बभूवुः; षडङ्गानि वेदस्योपभूषणं, पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्मशास्त्राणि च, हे सुव्रताः, आधारभूतानि भूषणत्वेन प्रादुरभवन्।

Verse 17

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मन्त्राः घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः ॥

Verse 18

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्च ह ॥

Verse 19

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिनः स्मृताः ॥

Verse 20

गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः

गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वास्त्रीरूपशोभिताः ॥

Verse 21

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयाञ्चक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् ॥

Verse 22

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समन्ततः। विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः॥

Verse 23

पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः

पाशास्समन्ततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः। तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः॥

Verse 24

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः। प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्॥

Verse 25

अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्

अकारो महच्छत्रं तस्याभूत् राजमण्डलम्। मन्दरः पार्श्वदण्डोऽभूत्, शैलेन्द्रः कार्मुकं तथा; ज्या तस्य स्वयमेवाभूद् भुजङ्गाधिपतिः प्रभुः॥

Verse 26

घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्

घण्टा सरस्वती देवी, धनुषः श्रुतिरूपिणी। इषुः विष्णुर्महातेजाः, शल्यं चाग्निः प्रकीर्तितम्॥

Verse 27

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम् ॥

Verse 28

अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्

अनीकं विषसम्भूतं समुत्पन्नं महाबलम्। वायवो वाजका ज्ञेया ऋषयो व्यासमुख्यकाः॥ वाहवाहास्तथाभूवन् देवशक्तिप्रवाहकाः॥

Verse 29

स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्

स्वल्पाक्षरैः संप्रवक्ष्यामि किं बहूक्त्या मुनीश्वर। ब्रह्माण्डे यत्किञ्चिदस्ति वस्तु तद्वै रथे स्मृतम्॥

Verse 30

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा। सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः॥